«Egemen Qazaqstan» gazeti otandyq ǵalymdarymyzdyń izdenisterin, ashqan jańalyqtaryn udaıy nasıhattap keledi. О́ıtkeni adamzattyń kez kelgen qajettiligin, ómir súrý jaǵdaıyn jaqsartýǵa negiz bolatyn tehnologııa desek, tehnologııany týdyratyny – túptep kelgende izdenis. Al elimizdegi ár salada túıini tarqatylmaı kele jatqan túıtkildiń sheshimin usynyp, sol arqyly memlekettik, ekonomıkalyq, áleýmettik, ǵylymı áleýetti arttyrý jolynda eńbek etip júrgen jandardyń jańalyǵy jeterlik.
Akkýmýlıatordy zarıadtaýdyń jańa tásili
Ǵylym qorynyń qoldaýymen vanadıılik aǵyndy akkýmýlıatorlarǵa arnalǵan aralas vanadıı oksıdterin alý tehnologııasy ázirlenip jatyr. Qurǵaq vanadıı elektrolıti akkýmýlıatorlardy zarıadtaý máselesin sheshedi. Jańa materıal elektrolıtti tikeleı qoldaný ornynda daıyndaýǵa múmkindik beredi, sondaı-aq suıyq eritindilerdi tasymaldaý qajettiligin joıady.
«Fırma Balaýsa» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi ǵylymı-kommersııalyq kompanııasy 2043 jylǵa deıin Qyzylorda oblysyndaǵy «Bala Saýysqandyq» ken ornyn ıgerý quqyǵyna ıe. Bul biregeı ken orny kendi qaıta óńdeý shyǵynyn aıtarlyqtaı tómendetýge múmkindik beredi. Kompanııa qazirgi ýaqytta ammonıı metavanadatyn shyǵarady jáne vanadıı pentoksıdin óndirý qýatyn jylyna 22,4 tonnaǵa deıin arttyrýdy josparlap otyr.
О́z shıkizaty men ozyq tehnologııalarynyń kómegimen elimiz básekege qabiletti vanadıı akkýmýlıatoryn óndirýdi jolǵa qoıa alady. Kompanııa VRB jáne Invinity syndy álemdik jetekshi óndirýshilermen yntymaqtasyp, jasyl energetıka men mıkrogrıdterge arnalǵan akkýmýlıatordy jetkizý múmkindigin qarastyryp jatyr. Bul energııa shyǵyndaryn azaıtady ári energııamen jabdyqtaýdy turaqtandyrady.
2020 jyly batareıalardaǵy, sonyń ishinde vanadııli totyǵý-qalpyna kelý akkýmýlıatorlaryndaǵy (VRFB) vanadııge degen álemdik suranys 2 638 tonnany qurady. Jospar boıynsha jańartylatyn energetıkanyń damýy, elektr energııasyn saqtaý júıelerine degen qajettiliktiń artýyna baılanysty bul akkýmýlıatorlarǵa suranys jyl saıyn 30%-ǵa ósedi. Negizgi artyqshylyq – aýqymdylyq pen uzaq qyzmet etý merzimi.
Joba vanadııdiń aralas oksıdterin óndirýdi iske qosý, alǵashqy synaq partııasyn shyǵarý, óndiristik tehnologııalyq reglamentin ázirleý mindetterin qamtıdy. Joba jetekshileriniń aıtýynsha, memleket qoldaýynyń nátıjesinde elimiz joǵary tehnologııalyq óndiris pen bolashaqtyń energetıkalyq sheshimderin damytý baǵytynda mańyzdy qadam jasap jatyr.
Mıkroelektronıka materıalyn ázirledi
NU ǵalymdary kópfýnksııaly, úsh ólshemdi polımerlerdi sıntezdeýdiń ınnovasııalyq ádisin tapty. Zertteýshiler endi ártúrli keýekti kompozıtti materıaldardy shyǵara alady. Sonymen qatar bul joǵary tıimdi energııa saqtaý qurylǵylaryn, sensorlardy, basqa da ozyq tehnologııalardy jasaý úshin jańa múmkindik ashyp otyr.
Top jetekshisi, professor Nurshat Nurajy: «Alynǵan jańa materıal mınıatıýralyq jáne tıimdi energııa saqtaý qurylǵylaryn qurýǵa jol ashady. Mıkroenergııany saqtaý qurylǵylarynyń damýy kıiletin elektronıkanyń bolashaǵy úshin óte mańyzdy. Bizdiń polımerler dástúrli materıaldardan asyp túsedi jáne shaǵyn energııany saqtaý qoldanbalaryna aýqymdy, únemdi sheshim usynady. Bul elimizde óndirilýi de múmkin», dedi.
Jańa materıaldy smart bilezikter, bıosensorlar, ıkemdilik pen deformasııaǵa tózimdilikti qajet etetin basqa da qurylǵylar sııaqty kıiletin gadjetterde qoldanýǵa bolady. Bul óziniń qasıetterin joǵaltpaı ıilýge, buralýǵa tótep beredi. Jańa, ýltra ıkemdi ótkizgish polımerler «aqyldy» bilezikterden medısınalyq sensorlarǵa deıin shaǵyn elektrondy qurylǵylardyń jumysyn jaqsarta alady.
Zertteýshi Gúldana Jigerbaeva ózderi oılap tapqan materıaldyń qasıetterin atap ótti. «Materıaldyq ınjener retinde men aqyldy materıaldardy, ıaǵnı bolashaqtyń materıaldaryn óndirýdiń masshtabtalatyn ádisterin ázirleýge tyrysamyn. Jańa tehnologııanyń basty artyqshylyǵy – onyń ámbebaptyǵy men qarapaıymdylyǵy. Keýekti polımerlerdi sıntezdeýdiń qoldanystaǵy ádisterinen aıyrmashylyǵy – tásildiń qosymsha ádisterdi, aıqastyrǵysh agentterdi nemese dıelektrıkterdi qoldanýdy qajet etpeıtininde. Bul úderisti aıtarlyqtaı jeńildetedi, onyń qunyn tómendetedi. Biz ázirlemelerimizdi qazirdiń ózinde ıkemdi energııa saqtaý qurylǵylaryn, gaz datchıkterin jáne sýtegi óndirý júıelerin jasaý kezinde qoldanyp otyrmyz. Osylaısha, platformanyń tıimdiligi dáleldendi. Sıntezdiń aýqymdylyǵy materıaldardy óndiriste qoldanýǵa jol ashady», dedi ol.
Otandyq ǵalymdar tobynyń polımerlik nanokompozıtter salasyndaǵy zertteýleri bolashaqtyń tıimdi, ıkemdi energııa saqtaý qurylǵylary men materıaldaryn qurý jolyndaǵy mańyzdy qadam bolyp tur. Qazir ǵalymdar jańa sıntezdeý jolyn basqa kompozıttik polımerler jasaý úshin paıdalanyp júr. Bul polımerler sýtegi óndirisinde, sýdy tazartýda, sezimtal sensorlardy jasaýda, jańartylatyn energııa men qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy basqa jobalarda qoldanylady. Jumystyń nátıjeleri «Nature Portfolio» quramyna kiretin «Scientific Reports» bedeldi ǵylymı jýrnalynda jarııalandy.
«AQUA DRESS» tańǵyshtary:
I-III dárejeli kúıikter kezinde alǵashqy kómek kórsetýge; shaǵyn jaralar men oıyq jaralarda (1 dm² deıin), sondaı-aq terini transplantasııalaýǵa daıyndaý kezinde; jaralardy jaraqattanýdan, kebýden jáne ınfeksııadan qorǵaýǵa; pılıng, lazerlik tegisteý, dermabrazııa jáne plastıkalyq operasııalardan keıin emdelýdi jedeldetýge; jumsaq tinder joǵalǵan jaralary úshin; teri aýrýlarynda qabynýdy azaıtýǵa (tańǵyshty aýystyrý – kórsetkishterge sáıkes ár 24-48 saǵat saıyn) qoldanylady.Osy joba elimizdiń densaýlyq saqtaý júıesi úshin tıimdi medısınalyq ónimderdiń qoljetimdiligin arttyryp, otandyq zamanaýı medısınalyq buıymdar óndirisiniń damýyna yqpal etedi.
Medısınalyq tańǵysh óndirilip jatyr
Ǵylym qorynyń qoldaýymen elimizde medısınalyq gıdrogel tańǵyshtarynyń jańa óndirisi bastaldy. Ǵalymdar men joǵary deńgeıdegi ınjener-sarapshylardan quralǵan otandyq mamandar toby Ǵylym qorynyń qoldaýymen Energetıka mınıstrligine qarasty Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń bazasynda medısınalyq maqsatqa arnalǵan gıdrogeldi tańǵyshtardy serııalyq óndirý ýchaskesin qurý jobasyn júzege asyryp jatyr.
Bul jobanyń maqsaty – GOST ISO 13485 zamanaýı standartynyń talaptaryna saı keletin óndiris ýchaskesin qurý, sondaı-aq ónim túrleri men kólemin arttyrý.
Belgili ósimdiktiń belgisiz qasıeti
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymy Erǵazy Shybyraı Ortalyq Azııada alǵash ret ekpe shıyrmaq, keı jerde egistik shytyrmaq (kress salat) dep atalatyn oramjapyraq tuqymdasynyń (ǵylymı ataýy – Lepidium sativum) fıtohımııalyq quramy jáne farmakologııalyq belsendiligin tolyq zerttedi. Zertteýshiniń mundaǵy maqsaty ósimdiktiń fıtohımııalyq jáne farmakologııalyq belsendiligin anyqtaý boldy. Nátıjesinde, ol 17 jańa jáne 28 belgili bıobelsendi qosylysty anyqtady. QazUÝ ǵalymynyń aıtýynsha, ósimdikten alynǵan tabıǵı ónimdi qaterli isikke, dıabetke jáne qabynýǵa qarsy qoldanýǵa bolady.
Bul ósimdikti kúndelikti ómirde negizinen salatqa qosady. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń taratqan aqparatyna súıensek, búginge deıin ekpe shıyrmaq fýnksıonaldy taǵam retine paıdalanylady, ıaǵnı qant dıabeti men joǵary qan qysymyn retteýde, tynys alý joldaryn jaqsartýda, teri, jóteldi jáne asqazan-ishek aýrýlaryn emdeýde Qytaı, Úndistan, Eýropa, AQSh, Afrıkanyń halyq medısınasynda keńinen qoldanylyp keledi. Halyqtyq medısınada qoldanylý tarıhy baı bolǵanymen, ósimdiktiń fıtohımııalyq jáne farmakologııalyq áleýeti boıynsha tolyq zertteý jumystary júrgizilmegen.
Qazirgi tańda QazUÝ bazasyndaǵy Dárilik ósimdikterdi ǵylymı zertteý ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetker E.Shybyraı zertteý nátıjesi týraly: «Lepidium sativum ósimdiginen tabıǵatta óte sırek kezdesetin eki kempferol, segiz glıýkozınolat jáne tórt sınapat efıriniń glıýkozınolattary bólip alyndy. Qazirgi tańda qaterli isikke jáne dıabetke qarsy belsendiligi boıynsha halyqaralyq patent alyndy. «Web of Science» jáne «Scopus» derekqoryna kiretin joǵary deńgeıdegi jýrnalda úsh ǵylymı maqala jarııalandy. Farmasevtıka salasyn otandyq shıkizat esebinen damytýǵa óz úlesimdi qosyp kelemin», dep pikir bildirdi.