Aýmaǵy keńeıgen qoryqtar

Bıoártúrlilikti saqtaý maq­satynda qabyldanǵan shara­lar nátıjesinde sırek kezde­setin jabaıy janýarlar popýlıasııa­sy aıtarlyqtaı jaqsardy. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda qar barysyn kóbeıtý baǵytyndaǵy keshendi jumys jemisin berdi. Túz taǵysynyń negizgi tirshilik etetin mekeniniń 3,6 mln gektarǵa jýyq kólemi erekshe qorǵalatyn aýmaq sanalady. Qar barysy mekendeıtin jerlerdiń 70%-y qorǵalady. Esepke alý, monıtorıng júrgizýdiń zamanaýı ádisteri, fototuzaqtar men spýtnıktik telemetrııa arqyly baqylaý jıi júrgiziledi. Spýtnıktik qadaǵalaý júrgizý maqsatynda qar barysynyń moınyna qarǵybaý taǵylyp, tańbalandy. Monıtorıng júrgizý barysynda sany eki ese óskeni anyqtaldy. 90-jyldardyń basynda elimizdiń taýly aımaqtarynda qar barysy 100-ge de jetpeıtin edi, búginde 180-nen asty. Dese de áli de azdyq etedi.

Byltyr Turan jolbarysy men Prje­valskıı jylqysyn (kerqulan, kertaǵy) tarıhı mekenine qaıta jersindirý ba­ǵytynda eki aýqymdy joba júzege asty. Jolbarystardy ósirý jónindegi baǵ­darlama aıasynda 2018 jyly qurylǵan Ile-Balqash memlekettik tabıǵı rezervatyna (415 myń gektar) tabıǵı azyq qoryn qalpyna keltirip, molaıtý maqsatynda 205 toǵaı buǵysy jiberildi. Budan tys 100-den astam qulan ákelindi. Elikter men qabandardyń da tabıǵı ósimi jaqsardy. О́tken jyly kúzde Ile-Balqash rezervatyna arnaıy torly qorshaýda ósirýge Nıderlandtan eki jolbarys ákelindi. Aldaǵy ýaqytta Reseıden úsh-tórt jol­barys jetkizilip, qamysty nýǵa jibe­rilmek.

Prjevalskıı jylqysyn qaıta jer­sindirý jumystary da qarqyn alyp keledi. Saıyn dalanyń tarpańy Aqtóbe, Qostanaı, Qaraǵandy, Aqmola, Shyǵys Qazaqstan, ishinara Almaty, Qyzylorda, Jambyl, Túrkistan oblystarynyń aýma­ǵynda meken etti. Biraq Prjevalskıı jylqysy álemdik jabaıy tabıǵattan 60-jyldardyń sońyna qaraı joıylyp ketti. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyq orna­týynyń nátıjesinde byltyr Qostanaı oblysyndaǵy «Altyn dala» rezervatyna Praga haıýanattar ba­ǵynan 7 Prje­valskıı jylqysy (6 ­bıe, 1 aıǵyr) ákelindi. Jalpy, 2029 jylǵa deıin 40 bas ákelý josparlanyp otyr.

Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń tóraǵasy Danııar Turǵambaev bıologııalyq ártúrlilikti saq­taý jónindegi konvensııa aıasynda arnaıy tujyrymdama ázirlenip jatqanyn aıtady.

«Tujyrymdama negizinde el aýmaǵyn­da­ǵy erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar alańyn 12,5%-ǵa deıin arttyrýǵa múm­kin­dik týady. Búgingi kúnde kólemi – 11,3%. Odan tys, alty erekshe qorǵalatyn ta­bıǵı aýmaq qurý josparlanyp otyr. Atap aıtqanda, Aral, Jaıyq ormany, Ertis jaıylmasy tabıǵı rezervattary, «Túk­ti» ulttyq parki, Merki óńir­lik parki men Qyzylqum qoryǵy ashylady. So­nymen qatar Ústirt, Qara­taý qoryq­tary­nyń, Aqjaıyq, Ile-Balqash rezer­vatynyń aýmaq­tary keńeı­tiledi», deıdi D.Turǵambaev.

Jańadan alty erekshe qorǵalatyn aımaq qurylsa, eńbek kúshin qajet etetini anyq. D.Turǵambaev birqatar tabıǵı aýmaq orman sharýashylyqtarynyń ishinen ashylatynyn aıtty. Al jańadan qurylatyn aýmaqqa qyzmetkerler tartý qajettigi týatynyn jetkizdi.

Ulttyq parkter menshigindegi tabı­ǵat aıasyndaǵy ekologııalyq týrızm de qar­qyn alyp keledi. Statıstıkalyq derek­ter týrıster sanynyń birtindep ósip kele jat­qanyn ańǵartady. Máselen, byl­tyr erekshe qor­ǵalatyn tabıǵı aýmaq­tar­ǵa shamamen 2,8 mıl­lıon adam barǵan, bul 2023 jylmen (2,4 mıllıon adam) salystyrǵanda 400 myńǵa kóp.

Tabıǵı qoryqtar men ulttyq parkterge kirýge tólem jınaýdyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý men sybaılas jemqorlyq qaýpin azaıtý maqsatynda baqylaý-ótkizý beketterin avtomattandyrý iske qosyl­dy. Toǵyz baqylaý-ótkizý beketi (Baıan­aýyl, Saıram-О́gem, Ile-Alataý, Kólsaı kólderi, Sharyn) avtomattandyryldy, sondaı-aq júıege tolyq kóshýi úshin Ishki ister mınıstrliginiń derekter bazasymen ıntegrasııalaý jumysy qolǵa alyndy. Elimizdegi barlyq memlekettik ulttyq tabıǵı park bank tólem qyzmetterine (kaspi.kz, homebank) qosylǵan, bul kelýshilerge kirý bıletterin onlaın satyp alýǵa múmkindik beredi.

Tumsa tabıǵattyń basty jaýy – órt. Byltyr elimizde 294 orman órti tirkeldi. 2023 jylmen salystyrǵanda tabıǵı apat azaıǵan. Orman órtiniń aldyn alý jumystary kúsheıtilip, komıtetke baǵynysty mekemelerde qaýipsizdik sharalary tııanaqtaldy. 2023 jyly Semeı ormanynda 63 myń gektar aýmaqtaǵy ­6 mıllıon tekshe metr aǵash qory órtendi. Komıtet tóraǵasy tilsiz jaý jalmaǵan aýmaqtan búgingi kúnge deıin tek 160 myń tekshe metr aǵash shyǵa­rylǵanyn jetkizdi. Mamyr aıyna deıin arnaıy tehnıka satyp alynyp, tazalaý jumystary jandanatynyn aıtty. Ormanshylardyń jalaqysy 100%-ǵa óskenin atap ótti.

«Budan bólek, materıaldyq-tehnı­ka­lyq jabdyqtaý aıasynda birneshe tehnıka satyp alyndy. 12,5 mlrd teńge somasyna 188 órt sóndirý kóligi, 227 traktor, 202 patrýldik avtokólikpen tolyqty. Bıyl lızıngtik qarjylandyrý arqyly 35 mlrd teńgege qosymsha birneshe tehnıka satyp alynbaq. Nátıjesinde, orman órti qaýpi joǵary aımaqtarda órt sóndirý tehnıkasy jetkilikti bolady», dedi D.Turǵambaev.

Elimizdiń jazıraly ólkesinde ań-qus­tyń 835 túri bolsa, sonyń ishinde 132-si Qyzyl kitapqa engen. 2005 jyldan beri osy joıylyp ketý qaýpi týǵan keıbir ań-qus, janýardyń qatary qalyńdap keledi. My­saly, 20 jyl buryn júrgizilgen sa­naqta qulandar 1112 bolsa, byltyr tú­gen­degende 4600-den asqan. Arqar 880 bas­tan 21 myńǵa jetti. Qaraquıryq 12 500-den 15 585 basqa kóbeıdi. Munyń barlyǵy – erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy qyraǵy baqylaýdyń jemisi.