Qaz moıyn, saz omyraý qońyr dombyra sylqyldap jaǵany súıip jatqan qamysty aıdynnan kóterile baryp, suńqyldap alyp jónelgendeı. Daýys salyp bara jatqan dombyra ma, qońyr qaz ba, belgisiz, áıteýir jandy eles beıne. Qońyr qazdyń qos qanatyn kerip, aıdynnan aspanǵa kóterilgenin kórseńiz, dombyradan bir aıyrmasy bolsashy, shirkin.
Kómeıinen áýen tógilgen sol beıne sýy syryldaı eminip, sylq-sylq kúlip jatqan beıbit aıdyndy nege tastap ushty eken? Áldeneden seziktense kerek. Sonda da kún sáýlesine shaǵylysqan alańsyz aıdyndy tóńirektep aınala ushyp biraz júrdi. Beıbit daladaǵy qus bazaryna aınalǵan qamys-quraqty kúmis kól, kók móldir aspan, kúnniń ótkir sáýlesi men keńistikti kómkerip jatqan keremet bir jaılylyq týdyrǵan jupar lepke tunǵan mundaı ǵalamatty qıyp ketetin emes edi ǵoı. Sondaı bir sezimge kilkip, nurǵa qalqyǵan mekennen kóterilgen qońyr qazdyń kómeıinen tógilgen altyn áýen bara-bara bosańsı múlgip, bir kezde tutas dalany baýyryna alyp óksıtini qalaı? Álginde áýen birkelki syldyraı aǵa jónelgende ekpindi edi ǵoı. Iá, álginde, múmkin bir kezde... Kenesary-Naýryzbaı zamanynda seńdeı lyqsyp, sýdaı tasyp aqqan aryndy armandaǵan kúıshi júregindegi ańsarly kúıdiń tyǵyny aqtarylyp ketkendeı.
Táttimbet shalǵan «Bes tóre» osylaı quıqyljyp bastalar edi. Biz sózimizdiń láminde qońyr qazdyń quıqyljyp sý betinde ári-beri oınaǵanyn sıpattaýdy umytyppyz ǵoı, tegi. Birden kúıdiń aǵysyna túskendegi túrimiz ǵoı. Onda órekpigen ekpin men kóterińkilik te, syldyrap aqqan jaılylyq ta, beımaral tynys ta, taǵysyn taǵylar bar. Sonyń bárin bir ańǵartyp alady da, kúı ıesi álgi ǵajaıyptyń bárin urshyqsha bir ıirip ákelip, júrisinen jańyldyryp, dombyrany sátte óksitkende tebirenip ketpegen qazaq qazaq emes qoı. Kóz jasyn bir syǵyp alǵan shalqar áýen bir kezde onan ármen rýhtanyp, arýaq shaqyrǵandaı órshelenedi. Sonan soń qaıyra bastapqy kóterińki ekpinge basady. Bastapqy saryndy ekinshi qaıtalaǵanda eptegen elegizý men alań qosylatyndaı seziledi. Sosyn qaıta bir qulashtap sekirtip alady da, qaıyra bir óksitip, rýh shaqyryp, taǵy qaırala túsedi. Biraq bastapqydaı baýyryn jazyp erkin kósilý joq, jaıdary, tosyn lepten ada. Muń sarynyna oralǵan kóterińki ekpin nemese órshelense de, áldebir bógesinderdi úzip kete almaǵan rýhtyń qaýyrt tynysyn sezemiz. Al ári qaraıǵy bir qaǵystardy Talasbek Ásemqulov qyrǵyzdyń áýenderinen alynǵanyn aıtady. Kóp mólsheri emes, az ǵana úzindisin.
Iá, Táttimbettiń «Bes tóresi» o basta «Kenesary-Naýryzbaı» dep tartylǵany týraly áńgime buǵan deıin de aıtylǵan. Ataqty Begimsal kúıshi solaı atap tartqanyn Janǵalı Júzbaıdyń aýzynan estip edik. Endi osy joly álgi sózdiń pátýasyna derekti jazýshy Ramazan Toqtarovtyń «Abaıdyń jumbaǵy» romanynan ushyrastyrdyq: «Qazanǵap bıdiń basyna úkili kámshat bórik kıip, óne-boıyna jas balasha jaltyratyp kúmis teńgelikter men syldyrmaqtar taǵyp, ózi shaýyp kele jatqan atynyń baýyrynan ótip dombyra tartatyn elde-kúnde joq óner shyǵaryp júrgen saıypqyran uly aı jańasynan beri aýylda joq; keıde onyń ákesiniń aldyna túsip suńqyldap bılikke talasyp, «jyny ustap» ketkende boıyndaǵy álem-jálemin sypyryp tastap el arasynda jıi bolyp jatatyn tóbeles-saıystarǵa da aralasyp kete beretini bolatyn. Bul jolǵy joǵalysynyń júrekti kúpti etip qoıǵany – el-eldiń namysqa shabatyn qyzbabas jas ataýlysyn bóriktirip-jeliktiretin Kenesary-Naýryzbaı atty qos dúr shyǵyp tur. Bul kúnderi Ertistiń arǵy-bergi qanaty, Yrǵyz, Torǵaı, Bútin Saryarqa aımaǵy solarǵa qarap ketken. Ol jaqtarǵa shyqsań shartarapty torýyldap kileń qaraker at minip, qaraǵaı sapty naıza ustaǵan tústeri sýyq jasaýyldar júredi. Torqaly toı, topyraqty ólimde áńgime bolatyn taǵy sol ekeýi. Ásirese Kenesarynyń batyr inisi Naýryzbaı jóninde kóp dabyra bar. О́z qaraýyndaǵy jıyrma shaqty jigitimen Táttimbet te áke yqtııarynsyz urlanyp baryp, Ulytaýda aq kıizge kóterip han saılaǵan búlikshil tóreniń áskerı qosynan bir-aq shyqqan», degen joldar bar onda.
Osy joldan kúıshini ákesi araǵa kisi sala júrip, zorǵa taıdyryp áketedi. Alaıda jastyqta serilikpen bula ósken Táttimbet ómir boıy eldik muratpen ótkeni belgili. Áke qalaýymen azattyq jolyndaǵy Kene joryqtarynan syrt qalǵanymen, ókinish ózegin býǵany aıtylady. Ol joldar bylaı keltiriledi:
«Táttimbet dúnıege nebir júrekjardy ǵajaıyp kúıler ákeldi. Sonda da onyń: «Áli joq, áli joq... Shyǵara alatyn, taba alatyn emespin... Áli kúnge meniń shermende syrym, asqaq armanym shertilmeı jatyr», dep aıtatynyn Alshynbaı talaı oryndarda estı júretin» dep bir syrǵaqtatady Ramazan Toqtarov.
«Kórkem shyǵarma avtordyń ertegisi» desek te, «jel turmasa shóptiń basy qozǵalmaıtyny» belgili ǵoı. Táttekeń Kenesary joryqtaryna qosylmaǵan kúnniń ózinde tileýles retinde ult azattyǵyn kóksegeni, qazaqtyń sońǵy hany qapyda qaza tapqanda ishteı egilgeni – onyń ómir jolyna úńilgen adam seziner edi. Zamanynda bı-bolys bolsa da, kúıshi ómirin ulttyq muratqa, halyq jolyna arnaǵany baıqalady. Demek «Sarjaılaýy» syndy «Bes tóresi» de osyndaı ózekjardy týyndy dep bilemiz.