Prezıdent atap ótkendeı, Qazaqstanda árbir bala tolyqqandy bilim alýy tıis. Osyǵan baılanysty elimizde erekshe qajettilikteri bar balalardy qoldaý boıynsha keshendi sharalar iske asyrylýda, dep jazady Egemen.kz aqparat agenttigi.
Mysaly, medısınalyq jáne áleýmettik táýekelderdi ýaqtyly anyqtaý úshin pedıatrııalyq kómekti uıymdastyrý standartyna sáıkes alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek uıymdarynda erte aralasý jáne damý ortalyqtary qurylady. Atalǵan ortalyqtarda balalarda aýtızmdi erte anyqtaý úshin modıfıkasııalanǵan «M-CHAT-R» skrınıngtik testi júrgiziledi.
Budan basqa, Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda elimizdiń 12 óńirinde (Abaı, Aqmola, Aqtóbe, Atyraý, Jetisý, Jambyl, Batys Qazaqstan, Pavlodar, Túrkistan oblystary, sondaı-aq Almaty, Astana jáne Shymkent qalalarynda) iri ońaltý ortalyqtaryn salý josparlandy. Onyń ishinde 2023 jyly tórt ońaltý ortalyǵy paıdalanýǵa berildi: Semeı jáne Taraz qalalarynda (árqaısysy 150 oryndyq), al 2024 jyly – Kentaý (200 oryndyq) jáne Oral qalalarynda (150 oryndyq). Budan basqa, qazirgi ýaqytta Aqtóbe, Aqmola jáne Atyraý oblystarynda ortalyqtardyń qurylysy júrgizilýde, ony 2025-2026 jyldary paıdalanýǵa berý josparlanýda. Qalǵan óńirlerde jer ýchaskeleri anyqtalyp, qurylys boıynsha uıymdastyrýshylyq is-sharalar júrgizilýde.
Sonymen qatar, 2025 jyldyń 1 sáýirinen bastap Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq qorymen, «Qamqorlyq qory», «Samruk-Kazyna Trust» qorlarymen jáne ákimdiktermen birlesip, 7 qalada (Shymkent, Pavlodar, О́skemen, Taldyqorǵan, Taraz, Qostanaı jáne Aqtóbe) aýtızm spektrli buzylýy bar jáne ózge de aqyl-oı kemistigi bar balalarǵa arnalǵan kúndizgi ortalyqtar ashty.
Sondaı-aq, 2025 jyldyń sońyna deıin erekshe qajettilikteri bar balalardy keshendi qoldaýdy retteıtin jańa zań ázirleý josparlanýda.О́miriniń alǵashqy aılarynan bastap damý qaýpi bar jáne kemistigi bar balalardy keshendi qoldaýdyń negizgi quramdastyrynyń biri damý skrınıngterin, sondaı-aq balalardyń damýyn monıtorıngteý boıynsha jańa nusqaýlyqty engizý bolyp tabylady. Qazir respýblıkada «Alǵashqy 1001 kún» jobasy iske asyrylýda, onyń sheńberinde jas balalardyń tirkelimi ázirlenip, engizilýde. Bul qural týyndaǵan problemalarǵa jaýap berýden olardy erte eskertýge kóshýge múmkindik beredi.Osylaısha, bizdiń elimizde damý erekshelikteri bar balalardy tárbıelep otyrǵan analar úshin memlekettik qoldaýdyń ár túrli nysandary iske asyrylýda. Bul sharalar otbasylarǵa osyndaı balalardy kútý men tárbıeleýdegi qıyndyqtardy jeńýge kómektesýge, sondaı-aq qajetti qyzmetter men tólemderge qol jetkizýdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan (mysaly, múgedek balalardyń ata-analaryna arnalǵan aı saıynǵy járdemaqy, medısınalyq-áleýmettik saraptama jáne t.b.).
Balalardy qorǵaý jáne qaýipsizdik máselesi elimizdiń memlekettik saıasatynyń basty baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Ol úshin elimizde osy baǵyttaǵy zańnamalyq jáne ınstıtýsıonaldyq sharalar dáıekti túrde qabyldanýda. Mysaly, Qazaqstan balalardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy barlyq negizgi halyqaralyq-quqyqtyq qujattardy, onyń ishinde 30 jyl buryn qol qoıylǵan Bala quqyqtary týraly konvensııany ratıfıkasııalady.
2024 jyldyń sáýirinde Memleket basshysy turmystyq zorlyq-zombylyq úshin qylmystyq jaýaptylyqty kúsheıtetin áıelder quqyqtary men balalar qaýipsizdigi týraly zańǵa qol qoıdy. Bul jańalyqtar qazaqstandyq qoǵamdy jańǵyrtýǵa, otbasy ınstıtýtyn jáne kámeletke tolmaǵandardyń qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa yqpal etedi.
Budan basqa, Balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaý, sýısıdtiń aldyn alý jáne olardyń quqyqtary men salamattyǵyn qamtamasyz etý jónindegi 2023 – 2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar bekitildi, oǵan birqatar mańyzdy bastamalar kirdi. Tótenshe jaǵdaılarda balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqqa den qoıý algorıtmderi boıynsha usynymdar ázirlendi. Sondaı-aq, aǵymdaǵy jyldyń basynda Prezıdent «Qazaqstan balalary» kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres jónindegi arnaıy baǵdarlamaǵa bastamashy boldy.
Budan basqa, balalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qamtamasyz etý maqsatynda elimizde Bala quqyqtary jónindegi ýákil jumys isteıdi. Elimizdiń 20 óńirinde balalar quqyqtary jónindegi óńirlik ýákilder taǵaıyndaldy. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń janynan Kámeletke tolmaǵandardyń isteri jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi vedomstvoaralyq komıssııa jumys isteıdi. Osyǵan uqsas 235 komıssııa jergilikti deńgeıde de jumys isteıdi.
Sondaı-aq respýblıka boıynsha «111» táýliktik jelisi qoldanylady, onda balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha keshendi kómek kórsetetin psıhologtar men zańgerler jumys isteıdi.
Osylaısha, Qazaqstanda zańnamalyq sharalardy, ınstıtýsıonaldyq tetikterdi jáne shuǵyl psıhologııalyq kómekti qamtıtyn balalardyń quqyqtary men qaýipsizdigin qorǵaýdyń keshendi júıesi dáıekti túrde qalyptastyrylýda.
Qazaqstanda ana men balany áleýmettik kómek pen áleýmettik saqtandyrýdyń kóp deńgeıli júıesi júzege asyrylady. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda balalary bar otbasylarǵa respýblıkalyq bıýdjet esebinen memlekettik járdemaqylardyń 5 túri jáne Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan, sondaı-aq jergilikti bıýdjetten áleýmettik tólemderdiń 2 túri tólenedi.
2023 jyly qabyldanǵan Áleýmettik kodeks sheńberinde múgedek balalardy tárbıelep otyrǵan ata-analarǵa beriletin memlekettik járdemaqylardyń mólsheri ulǵaıtyldy. Eger otbasynyń árbir múshesiniń tabysy belgilengen kedeılik sheginen tómen bolsa, memleket otbasyna qosymsha ataýly áleýmettik kómek kórsetedi. 1 jastan 6 jasqa deıingi balalarǵa qosymsha kómek kórsetiledi.
2025 jyldyń basynan bastap memlekettik járdemaqylardyń mólsheri ótken jylmen salystyrǵanda 6,5%-ǵa ulǵaıdy. Aǵymdaǵy jyly týylǵan birinshi, ekinshi, úshinshi balaǵa – 38 AEK (149 416 teńge), tórtinshi jáne odan da kóp balaǵa – 63 AEK (247 716 teńge) tólenedi. Budan basqa, memleket bala 1,5 jasqa tolǵanǵa deıin oǵan kútim jasaý boıynsha járdemaqy bóledi (balalar sanyna baılanysty 5,76-dan 8,90 AEK-ke deıin). Budan basqa, MÁSQ-dan júktiligi jáne bosanýy boıynsha demalystyń barlyq kúnderine jumys isteıtin azamattarǵa júktilikke jáne bosanýǵa, jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alýǵa baılanysty tabysynan aıyrylý jaǵdaıy boıynsha áleýmettik tólem taǵaıyndalady.
Buǵan qosa, kóp balaly analardyń bedelin arttyrý úshin «Kúmis alqa» jáne «Altyn alqa» alqalarymen marapattalǵan áıelderge tabysyna qaramastan tólenetin ómir boıǵy aı saıynǵy memlekettik járdemaqy da taǵaıyndalady.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha 2021 jyldan bastap elimiz boıynsha qazaqstandyqtarǵa memlekettik qoldaý sharalaryn barynsha qarapaıym, qoljetimdi jáne qaýipsiz alýǵa arnalǵan «Áleýmettik ámııan» sıfrlyq jobasy qoldanylady. Bul qural ataýly áleýmettik kómek quraldaryn azyq-túlik pen dári-dármek satyp alý nemese mektepterde ystyq tamaq alý sııaqty qatań belgilengen maqsattarǵa paıdalanýǵa múmkindik beredi. Mundaı paket ál-aýqattyń negizgi deńgeıin qamtamasyz etedi jáne balalar kedeıligi qaýpin azaıtady.
Jyl saıyn TJM jylytý maýsymy bastalǵanǵa deıin respýblıkalyq órt qaýipsizdigi naýqany sheńberinde óteýsiz negizde ornatý úshin halyqtyń áleýmettik osal toptarynyń (onyń ishinde kóp balaly otbasylardyń) jeke turǵyn úılerin gaz ben janý ónimderiniń qaýipti shoǵyrlanýyn aıqyndaý datchıkterimen jaraqtandyrý deńgeıine monıtorıng júrgizedi.