«Jol taptym bar qazaqtyń júregine...»

Konferensııa jumy­sy­na Prezıdenttiń ke­ńes­shisi Málik Otar­baev qatysyp, Memleket bas­shy­synyń konferensııaǵa arna­­ǵan quttyqtaýyn jetkizdi. Onda jazýshynyń ulttyq máde­nıetke, halyqtyń rýhanı álemin, estetıkalyq talǵamyn arttyrýǵa, Qazaq Respýblıkasy irgesiniń alǵashqy jyldardaǵy nyǵaıýyna sińirgen jazýshylyq, qoǵamdyq eńbegine zor baǵa berilgen. Málik Otarbaev osy konferensııaǵa qatysyp otyrǵan jazýshynyń perzenti Janna Sábıtqyzyna Prezıdenttiń atynan shapan jaýyp, gúl shoqtaryn syılady. Kelesi kezekte sóz alǵan oblys ákimi Ǵaýez Nurmuhambetov te konferensııaǵa qatysýshylarǵa ystyq lebizin arnady. «Sábıt Muqanovtyń bizdiń jerlesimiz bolǵanyn árqashan maqtan etemiz», dedi ol sózinde. Jazýshynyń qyzyna ákim de yqylas bildirip, gúl usynyp, ákesiniń portretin syılady. Al qazaq ádebıetiniń kózi tiri klassıgi, aqyn Oljas Súleımenovtiń quttyqtaý sózin jıyn moderatory, belgili aqyn Dáýletkereı Kápuly oqyp berdi.

Osydan ári S.Muqanovtyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan beınerolık kórsetildi. Onda jazýshynyń ómirine sholý jasa­lyp, shyǵarmashylyǵyn tereń biletin ǵalymdar men zert­teýshi­ler­diń, memleket jáne qoǵam qaı­rat­­kerleriniń oı-pikirleri jazyl­ǵan eken.

Konferensııa jumysy odan ári Jazýshylar odaǵy basqarmasy­nyń tóraǵasy Mereke Qulkenov­­tiń sózimen jalǵasty. Ol jazýshy­nyń ómirine qysqasha sholý jasap, erekshe eńbekterine toqtaldy. So­nyń ishinde Jazýshylar odaǵyn eń qaterli 1937–1938 jáne 1943–1951 jyldary basqaryp, sol kezeńniń ózinde onyń damýy men yqpalynyń artýyna zor eńbek sińirgenin ata­dy. «Sábıt Muqanov qazaq halqy­nyń tarıhyn, folkloryn zertteýge, aıtys, jyrshylyq sııaqty ulttyq ónerlerin jańǵyrtýǵa kúsh saldy. Basyna qaýip tónetinine qaramastan, qazaq tiliniń damýyn­ da únemi eske salyp otyrǵan. On­daǵan qalamgerdiń qanatynyń qa­taıýyna járdem etti. Jazýshy­lar Esmaǵanbet Ysmaıylov, Sa­fýan Shaımerdenov, Tursyn­bek Káki­shev, Gerold Belger, t.b. Sábeńniń qamqorlyǵyn kórip, áde­bıetke qanat qaqty. Al qazaq áde­bıetiniń klassıgi Ábdijá­mil Nur­peıisovti úıine turǵy­zyp, shyǵarmashylyǵyn qoldaǵan. Balalary ony «Ábı-Jámı» dep ataǵan. Onyń qarapaıymdylyǵy, halyqqa jaqyndyǵy barlyq jazýshydan artyq. Sábeń – sol minezi­men de aty ańyzǵa aınalǵan adam, halyq onyń jazǵandaryn izdep júrip oqıtyn. Muhtar Áýezov­pen shyǵarmashylyqta ádebı báseke­ge túsip, únemi úzeńgi qaǵysty­ryp júrdi. Al básekelestik orta bol­ǵan soń, qazaq ádebıetiniń shy­ǵar­mashylyǵy da sol jyldar­da qatty damydy. Kórshiles týys­qan halyqtar ádebıetimen salystyr­ǵanda qazaq ádebıeti sol jyldarda kósh-qulash alǵa ketip, olarǵa úlgi bola bildi», dedi Qulkenov sózinde.

Osydan keıin jazýshynyń qyzy Janna Sábıtqyzy Prezıdentke, Úkimetke, oblys basshylyǵyna, ǵalymdar men aqyn-jazýshylarǵa jáne jınalǵan qaýymǵa alǵys aıtty. Sonymen birge S.Muqanov atyndaǵy oblystyq ámbebap ǵylymı kitaphananyń, qazaq drama teatrynyń tamasha jumys istep turǵanyna rızashylyǵyn bildirdi.

Jazýshynyń shyǵarmashy­ly­ǵy týraly ǵylymı baıandamanyń bi­rin L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Rahymjan Turysbek ja­sady. Ǵalym jazýshynyń je­timdik talqysyn kórip ósken bala­lyq shaǵynan bastap qoǵamdyq ádi­letsizdikke qarsy bolǵanyn aıtty. «Bireý shat, bireý nege qaıǵy zarda, Nege baılyq bir emes, barlyq jan­ǵa?» dep taǵdyryna suraq qoıa­dy jas aqyn. Osyndaı ádiletsizdik­ke jaýap izdeı júrip, ol óziniń aqyl-oıyn, ómirlik kózqarasyn jetildirip, aqyndyq qabiletin ushtady. Abaı men Toqaıdy oqyp kóp nár alady. Keńestik dáýirge aıaq basqanda bolshevıkterdiń nasıhatyna qulaı sengen ol el­degi iri oqıǵalardy patrıottyq rýhpen jyrlap, «Sulýshash» (1920), «Jumashtyń ólimi» (1923), «Albom» (1924), «Balbópe» (1926), «Aq aıý» (1935) poemalaryn jaz­ǵan. Prozada S.Muqanov qalam tart­paǵan taqyryp joqqa tán. 20-jyl­dardyń ózinde ol san alýan­ stıldik-kórkemdik izdenister­ge bardy. «Aqbópeniń syry» (1927), «Jarqyn jolmen» (1931), «Ekpin­di» (1932), «Balýan sholaq» ( 1940–1941) hıkaıattary áleýmettik teńsiz­dik, bıleýshilerdiń ádiletsizdikteri, qoǵamdaǵy qaıshylyq máselesin aıaýsyz áshkerelegenin» aıtty. Odan ári jazýshynyń pisip-je­tilýiniń aıǵaǵy bolǵan shym-shytyryqty kúrdeli oqıǵalardy qamtyǵan «Adasqandar» (1931) romanyna toqtalyp, onyń alǵash ret orys tilinde «Syn baıa» (1935) dep basylǵanyn, «Móldir mahabbat» atanǵan soń, qazaq-orys tilderinde bes ret qaıta jaryq kórgenin atap ótti. Jazýshynyń jurtqa belgili «Syrdarııa», «Aq­qan juldyz», «Botagóz», 3 tomdyq «О́mir mektebi», t.b. kesek týyndylaryn oqyrman jyly qabyldady. S.Muqanovtyń shyǵarmashylyǵy týraly qazaqtyń ataqty áde­bıet­tanýshy ǵalymdary men jazý­shylarynyń bári, sonyń ishin­de M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, Á.Táji­baev, M.Qarataev, B.Kenjebaev, R.Berdibaev, E.Lızýnova, T.Kákishev, Z.Qabdolov, S.Qırabaev, S.Qas­qa­basov, Sh.Eleýkenov, R.Nur­ǵalıev, Q.Ergóbek, K.Ahmetova, t.b. jazdy dep ol sózin aıaqtady.

Belgili aıtys aqyny, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Májilis depýtaty Amanjol Áltaı Parlament Májilisiniń tóraǵasy Erlan Qoshanovtyń quttyqtaýyn jetkizdi. Ári qaraı S.Muqanov­tyń qazaq ádebıetiniń barlyq janrynda qalam terbegenin eske saldy. «Sábıt Muqanov – esim­deri Alashqa aıan Qojabergen jyraý, Segiz seri, Nııaz seri, Birjan sal, Aqan seri, Shal aqyn, Úkili Ybyraı ómir súrgen ortada dúnıege kelip, qatarlastary Maǵjan Jumabaev, Ǵabıt Músirepovpen tize qosa eńbek etip, ulttyq ádebıetimiz­de aıryqsha iz qaldyrǵan dara tul­ǵa­larymyzdyń biri. Sákenniń «Kók­­shetaý», Maǵjannyń «Batyr Baıan» poemalarymen qatar onyń «Sulýshash» poemasy da áde­bıe­timizdiń injý-marjandary qa­tarynan oryn aldy. Qazaq qy­zynyń jańa turpattaǵy kórkem beınesi kórinis bergen «Botagóz», uly ǵalym Shoqan obrazy da Sá­beń­niń qalam qýatymen halyq­qa tanyldy. Qazaq dramatýrgııa­synda da Sábıt Muqanov kósh­basshylardyń birine aınaldy. Al onyń belgili ádebıettaný­shy ǵalym ekendigi – óz aldyna bir tóbe. Sonaý Buqar jyraýdan bas­tap onyń HIH–HH ǵasyr basyndaǵy ádebıetimizge baılanysty zert­teýleri barlyq ádebıettaný ǵyly­mynyń kóshbasshysy boldy», deı kelip, sheshen búgingi kúni keıbir ásirealashtanýshylardyń Sábıt Muqanovty synap, Maǵjanǵa jáne t.b. alashshylarǵa qarsy qoıýyn shenep ótti. «Sábıt Muqanov Alash aqyn-jazýshylaryna da kezinde óziniń joǵary baǵasyn bergen. Olardy múmkindiginshe qoldaǵan. «Abaı – aqyldyń aqyny, Maǵjan – aqynnyń aqyny» degen de Sábıt Muqanov», dedi ol.

Sábıt Muqanovtyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn uzaq jyl­dar zerttegen fılologııa ǵy­lym­­da­ry­nyń doktory Kúlásh Ahme­tova jazýshynyń ǵylymı eń­bek­­terine keńinen toqtaldy. ­«HH ǵa­­syr­dyń­ basynda ádebıettaný oqý­lyq­­tary men ádebıettiń tarıhyn negizinen S.Muqanov jazdy. Aldymen ol 8 jáne 9-synyptar­dyń oqý­lyǵyn jazyp, hrestoma­tııasyn qurastyrdy. Keıin joǵary oqý ornynyń ádebıet oqýlyǵyn da qurastyrǵan. Oqýlyq qurastyrý jazýdan da qıyn. Ol kezde arhıvter qoljetimsiz bolatyn, so­ǵan qaramaı jas ǵalym tynymsyz zert­teýimen «HH ǵasyrdyń ba­syn­daǵy qazaq ádebıetiniń tarıhy» atty kólemdi oqýlyq qurastyrǵan. Sultanmahmut Toraıǵyrov, Ǵumar Qarash, t.b. eńbekterin alǵash S.Muqanov tiriltip, oqyrmannyń kózaıymyna aınaldyrǵan. Sábeń óziniń qasyna teń avtor retinde QazPI-diń úshinshi kýrsynda oqıtyn Qalıjan Bekqojındi alyp, JOO-ǵa da arnalǵan osy ádebıet oqýlyǵyn jaryqqa shy­ǵardy. Keıin kóptegen akademık, sonyń ishinde Rymǵalı Nurǵalıev te bar, Sábeńniń oqý­lyǵynan kóptegen derek alǵan. Sábeńe silteme jasamaǵandary úshin ǵana Tursynbek Kákishev olarǵa qatty renjigen edi», dedi Kúlásh Ahmetova. Sonymen birge Sábeńniń jazǵan oqýlyqtary ult­tyq rýhty, mádenıetti eskerip otyrǵanyn aıtty. Ǵalym Sábıt Muqanovtyń 1974 jyly, ózi ómirden ótken soń ja­ryq kór­gen «Qazaq qaýymy» (ózgerti­lip basylǵan nusqasy «Halyq mura­sy») eńbeginiń mańyzdylyǵy­na da keńinen toqtaldy. Al qazir Sábeńdi sol zamannyń ahýalyn tú­sinbeı jón-josyqsyz synap júr­gender týraly sóılegende Qý­ǵyn-súrgin qurbandaryn to­lyq aqtaý týraly Memlekettik komıssııanyń músheleri qupııa ­arhıvterden jazýshynyń bireý­di satyp, kórsetkeni týraly qujat­tar tappaǵanyn jetkizdi.

Ǵylymı-praktıkalyq konferensııada Prezıdent janynda­ǵy Basqarý akademııasynyń professory Anatolıı Bashmakov, S.Muqa­nov pen Ǵ.Músirepov mem­leket­tik ádebı-memorıaldyq ke­she­­nin 25 jyl basqarǵan Ádilǵazy Qaıyr­bekovter de sóılep, zańǵar jazý­shynyń halqymyzdyń áde­bıeti men ónerindegi orny týraly aıtty.

Osy kúni keshke Almatydan, Astanadan jáne elimizdiń basqa óńirlerinen kelgen qonaqtar S.Muqanovtyń «Móldir mahab­bat» romanynyń jelisimen qoıyl­ǵan dramany tamashalady. Ol ja­zý­shy atyndaǵy Soltústik Qazaq­stan oblystyq drama tea­tryn­da qoıyldy. Al ertesine alys­tan kelgen qonaqtar jáne jer­gi­likti aqyn-jazýshylar men óner qaı­rat­kerleri jazýshy týyp-ósken Jam­byl aýdanynyń or­talyǵy Pres­nov aýylyna ba­ryp, mereıtoı is-sharalaryn jal­ǵastyrdy. Munda «Sóz zergeri – Sábıt» atty res­pýb­lıkalyq aqyn­dar aıtysy ótip, 12 aqyn baq sy­naǵan dodada jazý­shynyń jerlesi Jarqyn Jupar­han 2 mln teńgelik bas júldeni enshiledi.

PETROPAVL