Ustazǵa qurmet

Sózben jetkize almaǵanyńdy sýretpen astarlap, ázildep jetkizý óneri bizdiń elde ­kenjelep jatyr desek, ol fakti­ni joq­qa shyǵara almaspyz. Karıkatý­ra­shy­lar da elimizde sanaýly-aq. So­lardyń biri, biregeıi – Kúrshim aýdany Terektibulaq aýylynyń týmasy Aıdarbek Ǵazızov. Túırep ótetin bul sýret óneriniń qyr-syryn bala jastan meńgerip, keıin álemdik kórmelerde top jaryp júrgen ol zeınetkerlikke shyqqanymen, shyǵarmashylyqtan qol úzgen joq. Únemi izdenis ústinde.

Shyǵarmashylyq baspaldaǵyna qaıyryla bir qarasaq, sýretshilik jolǵa túsýge eń áýeli muryndyq bolǵan ustazy Ýásh Aqaeva eken. Birde qazaq tili men ádebıetten sabaq beretin Ýásh muǵalim álemniń ǵulama sýretshileri týraly synyp saǵatyn ótkizetin bolypty. Sonda ár oqýshyǵa taqyryp etip belgili sýretshilerdi bekitip beredi de, Aıdar­bekke óziń týraly aıtasyń dep tap­syrǵan. Ustazdyń mundaı senim bil­dir­geni, kishkentaı sýretshiniń arma­ny­na qanat bitirgendeı edi. Ashyq sabaqta ǵu­lama sýretshilermen qatar kishkentaı Aıdarbektiń esimi atalyp ja­týy ba­qyttyń shyńyndaı kóringen. Oǵan deıin mektepte únemi «Naıza» degen qa­byr­ǵa gazetin shyǵaryp júrip, muǵa­limder men oqýshylardyń kózine túsken.

– 1950 jyldary qazaq baspasózi satırasynyń aýyrtpalyǵyn kótergen jalǵyz sýretshi Nıkolaı Kazansevti bilmeıtinder kemde-kem shyǵar. Sol jyldary ol «Ara» jýrnalynda redaktor bolyp jumys istegen. Jýrnalǵa shyqqan Kazansevtiń sýret­terin 5-synyptan bastap jınadym. Jýrnaldy kele sala bir qarap shyǵyp, sýretterin qıyp alatynmyn. Karı­katýralary eki albom, dostyq ázilderi bir albom boldy ǵoı deımin. Mólshermen 700-800 sýret jınaldy. Jatarda karıkatýralaryn qolshammen qarap jatatynmyn, – deıdi Aıdarbek Ǵazızov bala shaǵyn eske alyp.

Nıkolaı Kazansev Semeı óńirinde týyp-ósken. Keıin Aıdarbek aǵamyz áskerden kelgennen keıin ónerimen tánti etken sýretshini kórgisi kelip, Almaty­ǵa tartqan. Karıkatýralaryn jınaqtaǵan albo­myn ala baryp, kishkentaıynan jınaǵan sýret­terin kórsetken. Sóıtse, óz arhıvinde joq sýret­terdi jas sýretshiniń albomynan kórip basyn shaı­qapty. Kazansevtiń úıinde aınaldyrǵan eki kún qonaq bolyp, akademııany aıaqtaǵandaı qaıtqanyn aıtyp qaldy áńgimesinde. Keıin aýyldaǵylar Qazez­diń uly Ka­zan­­­sevpen kezdesipti dep qýanǵan eken.

– Qolyma qylqalamdy alǵash al­ǵanymda tabıǵat, portret salyp júr­dim. Eńbek adamdaryn beıneledim. Mektepte Kóken Baıdaǵulov degen myq­ty sýretshi boldy. Biraq bizge bir-aq jyl sabaq berdi. Esimde, Kóken aǵanyń 24 túrli boıaý qaryndashy bar dep tańdanatynbyz. Sol kisi kenep tartýdy, grýnt jaǵýdy, ony keptirip, maıly boıaý­men kartına salýdy úıretti, – deıdi salıqaly, salmaqty áńgimesin jalǵap otyrǵan Aıdarbek aǵa.

Tyń janrdy qolǵa alǵan Terekti Bulaq týmasy shyǵarmashylyqqa maq­sat­ty túrde kirisedi. Árıne, á degende kez­desken qıyndyqtar az bolmaǵan. О́z-ózin shyńdaý úshin latyshtardyń, ne­misterdiń karıkatýra jýrnaldaryn­ ala bastaǵan. Sýret salý tehnıkasyn­ túzep-kúzep, shetelderge jibere bas­ta­ǵan. Kóp ýaqyt ótpeı Reseıdiń, Ko­reıanyń, Chehııanyń baspasózderine basyla bastaǵan. Kórmelerge qatysý týraly usynystar túsken. Túrkııada ótken kórmelerdiń birine qatysyp, 1400 sýretshi arasynan on úzdikke ilingen. Sóıtip, Aıdarbektiń aty karıkatýra­ salasynda álemge tanyla bastady. Sýret­­teri Mysyr, Danııa, Germanııa, Brazılııa, Bel­gııa, Argentına, Anglııa, Amerıka syndy mem­le­­­ketterde ótken baıqaýlarda top jardy. Joǵa­ry­da aıt­qanymyzdaı, osy jetistikterdiń eń basyn­da keıip­kerimizdiń synyp jetekshisi Ýásh Aqaeva tur edi.

– Sol kisi ónerge, sýretke degen kózqarasymdy qalyptastyrýǵa sep­tigin tıgizdi. Al apam atamnyń aýyl­da sheber, qurmetti kisi bolǵanyn aıtty. Ájemniń aqylyn kóp tyńda­dym. Keıinirek keńshardan sýretterge kólemdi tapsyrystar túsip jatty. Ájem sonda: «Anany saldym, mynany saldym dep buldanba. Qazezdiń bala­sy saldy dep el aıtsyn. Sonda ǵana ­se­niń moıyndalǵanyń», dep eskertetin, – deıdi Aıdarbek Ǵazızov.

Sóıtip, armanyna qanat bitken bala oqýǵa attanýǵa bekinedi.

1976 jyly aýyl mektebiniń dırektory aýdanǵa kelgen eki joldamanyń bireýin Aıdarbekke alyp bergenimen, oqý­ǵa bara almaı, joldama jaram­syz­ bolyp qalǵan. Keıin aýyl aqsaqal­dary­nyń aqylymen baqtashy bolyp júr­gen jerinen oqýǵa jibergen. Kezekti ka­nıkýldyń birinde aýylǵa kelgenin­de mádenıet úıiniń bastyǵy úıine qonaq­qa shaqyryp, aýyl taqyrybynda kartınalar jazatyn Plastev degen sýretshiniń albomyn syılapty. Bi­rinshi betinde «Sýretińdi álem tanysyn» degen tilegin jazǵan. Ol lebiz oryndaldy da.

Ospanhan Áýbákir, Ǵabbas Qaby­shev, Úmbetbaı Ýaılın, Shona Smahan­uly­nyń kitaptaryn oqyp ósken ol Shona Smahanulymen de kezdesti. Sonda Shona aǵamyz: «Sýret ónerin bas­taǵan ekensiń, tas­tap ketpe. Sózben jetkize almaǵanyńdy sýretpen jetkize alasyń», dep baǵyt-baǵdar beripti.

– Ol zamanda karıkatýrashylar­ǵa ataq bergendi qoıyp, Sýretshiler odaǵyna qabyldamaıtyn. Sóıtip, júr­gende alǵashqy karıkatýralarym­nyń birin Qalı Sársenbaev Almaty obly­synyń «Jetisý» gazetine paıdalandy. Sýretke sýǵa batyp bara jatqan qaıyqtan qashqan tyshqandy salǵan edim. Ol sýrettiń astaryna úńilsek, óz tilinen qashqandar beınelengen. Sol taqyrypty kópten beri ishime túıip júrgenmin. «О́z tiline jany ashymaǵan – jándik» degen taqyryppen shyqty. Par­tııanyń qulamaǵan kezi ǵoı. Qo­ńy­raý shalyp, maqtaý aıtty. Bet-bet qylyp jazǵannan bir sýret salǵan artyq desti kóbi. Pálsapalyq deńgeı­ge jet­tim dep qatty qýandym. Taǵy bir­de «Tes­peı sorǵan» degen sýret saldym. Qazaq­tyń basyna qonǵan masalar ­beı­ne­len­gen sýret edi. Buǵan da kópshi­lik rıza boldy. Izdenip júrip, qazaq satı­ra­syn ádebıettiń bir janry eke­nin moıyn­datqan Temirbek Qoljekeev­tiń lek­sııa­syna qatysýǵa ruqsat aldym, – dep­ azdy-kópti estelikterimen bólisti keıipkerimiz.

Ádildikti tý etken áıgili karıka­týrashy Aıdar­bek Ǵazızovtiń endi­gi jos­­pary – ustazyna arnaǵan kór­me­ni oı­daǵydaı ótkizý. Birde jazý­shy Ta­­laptan Ahmetjanov «Men sýret­shi­ bola almadym, al Aıdarbek ­Ǵazı­zov­­­tiń qoltýma dúnıe­leri oblys­tyq, res­pýblıkalyq bas­pasóz betterin­de jıi jarııalanyp júr. Bıyl Alma­ty kórkem­­­sý­ret ýchılıshesi­niń mýltı­plıka­sııa bólimine oqýǵa tústi. Shákirtińiz­ge­ degen alǵashqy qýa­nyshyńyzda úl­ken úmit, zor senim jat­qanyn endi túsingendeımin» dep ustazdary Ýásh Aqaevaǵa hat jazyp­ty. Iá, shákirttiń shyńǵa jetip jatqa­ny – ustaz úshin úlken baqyt. Aldaǵy ýaqyt­ta ótetin kórme de ustazǵa degen qur­met, alǵys retinde uıymdastyrylmaq.

Shyǵys Qazaqstan oblysy