Bıyl Konstıtýsııanyń qabyldanǵanyna 30 jyl toldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen júrgizilgen konstıtýsııalyq reformalardyń nátıjesinde Konstıtýsııalyq sot qaıta quryldy. Qazir Konstıtýsııalyq sotqa bılik ókilderi ǵana emes, qarapaıym azamattar da ótinishpen qaıyryla alatyn múmkindik týdy.
Búginde Konstıtýsııalyq sotqa júgingen ótinishterdiń túgelge jýyǵy, ıaǵnı 99%-y qarapaıym azamattardan keledi. Máselen, 2025 jyly Konstıtýsııalyq sotqa azamattar tarapynan Áleýmettik kodekske qatysty – 53, Qylmystyq-prosestik kodekske qatysty – 29, «Quqyq qorǵaý qyzmeti týraly» zańǵa qatysty – 22 jáne Joǵarǵy sottyń normatıvtik qaýlylarynyń jekelegen erejeleriniń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekserý boıynsha 17 ótinish kelip túsken. Sondaı-aq birqatar ótinish «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodekstiń keıbir normalaryn tekserýdi suraǵan. Iаǵnı ótinishter quqyq júıesiniń barlyq salasyn qamtydy deýge bolady.
Bizdiń bilýimizshe, jalqy azamattyń atynan túsken bir ótinishtiń artynda mıllıondaǵan halyqtyń quqyqtyq máselesi jatyr. Demek Konstıtýsııalyq sot «Ata zańǵa sáıkes emes» dep tanyǵan keıbir normalar buqara kókeıindegi sansyz suraqtyń ortaq sheshimi bola alady. Ol sheshimge zań shyǵarýshy jáne quqyq qorǵaýshy organdar erekshe nazar aýdaryp, jedel áreket etýge mindetti. Máselen, buǵan deıin 20 quqyq normasy Konstıtýsııaǵa qaıshy dep tanylǵan. Olardyń arasynda naqty halyqqa tikeleı qatysy bar qandaı normalar tekserildi?
Birinshiden, Konstıtýsııalyq sot eńbek ótilin esepteý kezinde jas balaǵa kútim jasaý ýaqytyn esepke alý týraly normaǵa túsindirme berdi.
Konstıtýsııalyq sot bir azamattyń ótinishi negizinde Áleýmettik kodekstiń 208-baby 1-tarmaǵy 8) tarmaqshasynyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekserip, zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý úshin eńbek ótilin esepteý kezinde jumys istemeıtin anaǵa ǵana jas balalarǵa kútim jasaý ýaqyty esepteletinin, bul jaıt balalarǵa qamqorlyq jasaý jáne olardy tárbıeleý máselelerinde ata-ananyń ekeýiniń de teń quqyly qaǵıdatyna qaıshy keletinin anyqtady. Mysaly, ótinish berýshi uly dúnıege kelgen soń, eki aıdan keıin áıeli aýyr naýqasqa ushyrap, balasyna ózi qaraýǵa májbúr bolǵan. Keıinnen ótinish berýshiniń balaǵa kútim jasaǵan ýaqyty eńbek ótilin esepteý kezinde esepke alynbaǵan. Konstıtýsııalyq sot mundaı jaǵdaıda bala kútimimen otyrǵan er azamattyń da eńbek ótili esepke alyný kerektigin bekitip berdi.
Ekinshiden, Konstıtýsııalyq sot ultty aıqyndaý men kórsetý máselesi Konstıtýsııaǵa sáıkes bolýy kerektigin bekitti.
Konstıtýsııalyq sot «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodekstiń (NOtK) 65-babynyń Konstıtýsııanyń 19-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkestigin tekserý jónindegi ótinishti qarady. Atalǵan bapta balanyń ulty ata-anasynyń ultymen aıqyndalady jáne budan ári ol ata-anasynyń bireýiniń ǵana ultyna ózgertilýi múmkin dep bekitilgen. Dese de, ótinish berýshi azamat bala asyrap alǵan. Sábıdiń anasy men ákesi týraly derekter joq. Qolda bar málimetter negizinde balanyń ultyn aıqyndaýǵa tyrysqan, biraq rastaıtyn qujattardyń bolmaýyna baılanysty jergilikti AHAJ bólimderi balanyń ultyn anyqtaýdan bas tartqan. Keıin sottar da NOtK-niń 65-babyna silteme jasaı otyryp, balanyń ultyn ata-anasynyń ulty aıqyndalmasa, anyqtaý múmkin emes dep sheshken. Konstıtýsııalyq sot ótinish berýshiniń talabyn zerdeleı kele NOtK-niń 65-baby Konstıtýsııanyń 19-babynyń 1-tarmaǵyna qaıshy keletinin anyqtady. Sebebi atalǵan tarmaqqa sáıkes árkim óziniń qaı ultqa jatatynyn aıqyndaýǵa jáne ony kórsetip-kórsetpeýge quqyly ekeni jazylǵan.
Konstıtýsııalyq sot Ata zańda ultty aıqyndaý adamnyń ózin-ózi sáıkestendirýimen baılanysty júzege asatynyn, oǵan otbasylyq jáne týystyq baılanystar men basqa da jaǵdaılar áser etýi múmkin ekenin kórsetti. Ata-anasynyń ultyna negizdelgen tańdaý, árıne, basymdyqqa ıe. Dese de mundaı tańdaý túrli ómirlik jaǵdaıǵa (ata-anasy belgisiz, olardyń ulty týraly aqparat joq, balany basqa adamdar asyrap alǵan nemese tárbıelegen, t.b.) baılanysty ózgerýi múmkin. Iаǵnı NOtK-niń 65-baby mundaı jaǵdaılardy eskermeıdi jáne osylaısha Konstıtýsııada belgilengen normalarǵa tolyq sáıkes kelmeıdi.
Konstıtýsııalyq sot sonymen qatar ulty jeke basyn kýálandyratyn qujattarda kórsetilgen nemese basqa da quqyqtyq mańyzy bar kezde adamnyń belgili bir ultqa jatýǵa degen umtylysy jetkiliksiz ekenin atap ótti. Memleket mundaı jaǵdaılarda adam usynǵan málimetterdi tekserýi kerek. Nátıjesinde «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodekstegi ata-anasy arqyly ǵana ultty anyqtaý tártibi Konstıtýsııaǵa sáıkes emes dep tanyldy. Bul jaıt zańnamaǵa ultty anyqtaýdyń balama joldaryn engizý qajettigin ańǵartyp otyr.
Úshinshiden, Konstıtýsııalyq sot kásipkerlik qyzmet pen uıymdasqan qylmysty ajyratý qajettiligine nazar aýdardy.
Konstıtýsııalyq sot azamattyń ótinishi boıynsha: Qylmystyq kodekstiń (budan ári – QK) 245-babynyń úshinshi bóligine qatysty «qylmystyq toppen» degen sózder bóliginde; QK-niń 262-babynyń; Joǵarǵy Sottyń 2001 jylǵy 21 maýsymdaǵy №2 «Sottardyń bandıtızm jáne qylmystyq quqyqbuzýshylyqtarǵa qatysa otyryp, basqa qylmystyq quqyqbuzýshylyqtar jasaǵany úshin jaýapkershilik týraly zańnamany qoldanýynyń keıbir máseleleri týraly» normatıvtik qaýlysynyń 11 jáne 13-tarmaqtarynyń (budan ári – JS NQ) Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasyna sáıkestigine tekserdi.
Konstıtýsııalyq sotqa joǵaryda atalǵan normalar negizinde qylmystar jasaǵany úshin kináli dep tanylǵan azamat ótinishpen júgingen. Onyń pikirinshe, bul normalar naqty aıqyndalmaǵan, olardyń mazmuny keńeıte jáne ekiushty túsindirýge múmkindik beredi, sonyń saldarynan kásipkerlik qyzmet uıymdasqan qylmystyq toptyń quramynda jasalǵan árekettermen teńestirilýine ákep soqqan. Bul rette uıymdasqan qylmystyq topqa tán qylmystyq nıet, ýáj ben maqsattyń bolmaýy eskerilmeı qalady.
Konstıtýsııalyq sot ótinishti qarap, QK-niń 262-babynyń, QK-niń 245-babynyń úshinshi bóligindegi «qylmystyq toppen» degen sózder bóliginde, JS NQ-nyń 11 jáne 13-tarmaqtarynyń Konstıtýsııaǵa qaıshy kelmeıtinin anyqtady.
Konstıtýsııalyq Sot QK-niń 262-baby uıymdasqan qylmystyq kúreske baǵyttalǵanyn jáne ony QK-de belgilengen qylmystyq quqyqbuzýshylyqtyń obektıvtik jáne sýbektıvtik jaqtarynyń jıyntyǵy bolǵan jaǵdaıda ǵana qoldanýǵa jol beriletinin atap ótti. Mundaı kózqaras Konstıtýsııada kózdelgen quqyqtyq anyqtyq jáne quqyqtyń ústemdigi qaǵıdattaryna, sondaı-aq halyqaralyq mindettemelerge sáıkes keledi.
QK-niń 245-babynyń úshinshi bóligine qatysty Konstıtýsııalyq sot bul normanyń salyq tóleýden qasaqana jaltarýdyń, ásirese mundaı áreketter aldyn ala sóz baılasý jáne qatysýshylyq túrinde júzege asyrylǵan jaǵdaılarda jolyn kesýge baǵyttalǵanyn atap ótti.
Konstıtýsııalyq sottyń JS NQ-nyń 11 jáne 13-tarmaqtarynda qamtylǵan túsindirmeler Joǵarǵy sottyń quzyreti sheginde berilgen jáne Konstıtýsııaǵa qaıshy kelmeıdi dep sanaıdy.
Sonymen qatar óz sheshiminde Konstıtýsııalyq sot sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdi qylmystyq top dep taný kezinde formaldy kózqarasqa jol berilý yqtımaldyǵyna nazar aýdardy. QK-niń 262-babynda kózdelgen belgiler men JS NQ-nyń 11 jáne 13-tarmaqtaryndaǵy túsindirýinde kásipkerlik qyzmetti júzege asyryp júrgen, qylmystyq nıeti joq kommersııalyq uıymdardyń basshylary men qyzmetkerlerine qatysty negizsiz qylmystyq qýdalaý qaýpin týdyrýy múmkin dep atady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Prezıdent laýazymyna kirise sala alǵashqy sózin: «Elimizdiń damý jolyndaǵy osy mańyzdy mezette búkil qoǵam bolyp, órkendegen, demokratııalyq, Ádiletti Qazaqstandy qurý ıdeıasynyń tóńiregine toptasýy kerek» degen bolatyn. Sodan beri jasalǵan búkil reforma «Ádildik» degen uǵymdy tuǵyrnama etip keledi. Qazirgi buqara eldegi reformalardyń mán-mańyzyn, rýhanı hám ekonomıkalyq serpinin tereń sezinip, halyqtyq ál-aýqaty artyp, quqyqtyq saladaǵy sanasy silkine bastady. Konstıtýsııalyq sottyń qarapaıym halyqtyń da ótinishin qaraı bastaýy sonyń aıǵaǵy dep bilemiz.