Zań men tártip – ádiletti qoǵam negizi

Shymkent qalasynyń prokýrory Ǵabıt Muqanovtyń aıtýynsha, sotqa deıingi tergep-tekserý jáne qyl­mys­tyq qýdalaý salasynda nátıjeli jumys­ atqaryldy. Sol arqyly asa aýyr qyl­mystardy – 57%, onyń ishinde densaý­lyqqa qasaqana aýyr zııan keltirýdi – 21%, qoǵamdyq oryndarda jasalǵan qyl­mys­tardy 16% tómendetýge qol jetkizildi.

Odan ózge prokýratýra, polısııa, sot, saraptama jáne daǵdarys orta­lyq­tary arasynda yntymaqtastyq týraly Memorandýmǵa qol qoıyldy. Bul qujat – turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna kómek kórsetýdiń,  onyń jolyn kesýdiń tetigi. Qalalyq prokýratýranyń bastamasymen shahar­da «Bir tereze» qaǵıdaty boıynsha jedel áreket etýdiń biryńǵaı júıesi qurylǵan. «Zań men tártip» aıasynda búginde elimizde qoǵam tynyshtyǵyn saqtaýǵa basa kóńil bólinip otyr. Máselen, qala prokýrorynyń málimdeýinshe, zorlyq-zombylyq kórgen azamattar daǵdarys ortalyqtaryna jetkiziledi. Al zorlyq kórsetkender Qylmystyq-prosessýaldyq kodekstiń 128-131-baptarymen ýaqytsha ustaý ızolıatoryna qamalady. Bul qylmysqa qatysty saraptama qorytyndylary 3 saǵat ishinde beriledi. Qylmystyq ister sotqa joldanyp, aıyptaý úkimderi táýlik ishinde shyǵarylady. Memorandýmǵa qol qoıylǵan sátten bastap 42 is bo­ıynsha saraptama qorytyndylary alynyp, bir táýlik ishinde aıyptaý úkimderi oqylǵan. Bul tájirıbeni ýákiletti organdar men uıymdardyń ózara is-qımyl negizinde qurylǵan alǵashqy nusqasy deýge bolady. Sonyń nátıjesinde tergeý jumystary sapaly atqarylyp, ár taraptyń quqyǵyna eshqandaı nuqsan keltirilmeıdi. Ǵabıt Qasymbekulynyń sózinshe, mundaı tájirıbe elimizde buryn-sońdy bolmaǵan, ıaǵnı balamasy joq tásil bolyp otyr. Esepti kezeń ishinde memlekettik aıyptaýdy qoldaý boıynsha birinshi satyly sotta qaralǵan isterdiń sany 10%-ǵa, apellıasııada 21%-ǵa ósken. Qalalyq prokýratýranyń ótinish hatymen apellıasııalyq jáne kassasııalyq tártipte 27 adamǵa qatysty sot aktileri zańdastyryldy. 

Memlekettik aıyptaý isin sapaly oryndaýdyń nátıjesinde 110 mln teńge kólemindegi asa iri mólsherde alaıaqtyq jasaǵan sýdıaǵa jáne basqalarǵa qatysty aıyptaý úkimi jarııalandy. Qylmystyq kodekske ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly qalalyq prokýratýra tarapynan bolǵan 6 usynys Bas prokýratýra tarapynan qoldaý tapty. Qoǵamdyq múddeni qorǵaý salasynda qadaǵalaý aktilerin qaraý óz nátıjesin berdi. Máselen, osy is boıynsha 874 tulǵa ártúrli jaýapkershilikke tartyldy, onyń ishinde 12 birinshi basshy, 24 orynbasar jáne 132 bólim basshysy bar. 13,2 mlrd teńgege memlekettiń materıaldyq múddesi qorǵaldy. Bas prokýratýra qadaǵalaýdy jaqsartý jáne zańnamaǵa ózgerister engizý týraly 9 qyzmettik jazbany qoldady. Sonymen birge qadaǵalaýshy organ ınves­torlardyń túıtkildi máselelerin qaraý úshin kompanııa basshylarymen kezdesýler uıymdastyrdy. Sol arqyly 100 ınvestordyń quqyǵy qorǵalyp, 20 keıs sheshimin tapty. Búginde shaharda ınvestısııalyq jobalar «Bir tereze» qaǵıdasy boıynsha jumys isteıtin «Invest Shymkent» front-ofısiniń qoldaýyna súıenedi. Kóptegen bıznes joba atalǵan mekemeniń áleýetin paıdalaný arqyly súıemeldenip,  nátıjesinde, 208 kásipkerge sapaly qyzmet kórsetildi. Ǵabıt Qasymbekulynyń málimdeýinshe, bıýdjet qarajatynyń tıimdi jumsalýyn baqylaý jumystary qolǵa alyndy. Sonyń barysynda qadaǵalaý aktisine sáıkes máslıhattyń sheshimimen negizsiz shyǵystar alynyp tastaldy. Iаǵnı prokýratýra 5,6 mlrd teńge somasyndaǵy bıýdjet qarajatynyń negizsiz ysyrapqa ushyraýynyń aldyn aldy. Kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy kúres baǵytynda da oń nátıje kóp. Máselen, bıýdjetke 474 mln teńge shyǵyn keltirgen 2 adam sotty bolyp, zalal tolyq óndirildi.

Jer zańnamasynyń oryndalýyn qadaǵalaý da qala prokýratýrasynyń basty nazarynda. Bul is boıynsha quny 6,2 mlrd teńgeni quraıtyn jalpy aýdany 148 gektarǵa teń 22 jer telimi memleketke qaıtaryldy. Balalardy qorǵaý isine de zań organy erekshe kóńil bóledi. Sonyń aıasynda prokýratýra ákimdikpen birlesip arnaıy algorıtm ázirledi. Sol algorıtm jumysynyń arqasynda balalar úıiniń 32 túlegi kezektiligin saqtaı otyryp, kommýnaldyq turǵyn úı qorynan páter aldy. Qadaǵalaýshy organ eńbek quqyqtaryn qorǵaý úshin arnaıy sharalar qabyldady. Atalǵan sharalar arqyly zeınetkerlikke shyq­qan 247 qyzmetkerge berilýge tıis 53,3 mln teńge ótemaqy tólenip, kons­tı­tý­sııalyq quqyǵy qorǵaldy. Sondaı-aq ýákiletti organnyń bastamasymen quqyq buzýshylyq profılaktıkasy júrgizilip, bala tárbıesine arnalǵan 5 aýqymdy is-shara uıymdastyryldy. Aıtalyq  74 myń oqýshyǵa ZOOM arqyly «Prokýrorlyq saǵat» jáne ata-ana róli men jaýapkershiligin arttyrý maqsatynda jıyn ótkizildi. Oǵan 13 myńnan astam ata-ana qatysty. Odan bólek «Tańda! О́zger! Jasampaz bol!» taqyrybynda mamandyq tańdaýdyń mańyzdylyǵyn túsindiretin respýblıkalyq forým uıymdastyryldy. Sondaı-aq oqýshylarǵa tálimgerlik jasaý maqsatynda quqyq qorǵaý organdarynyń ardagerlerimen arnaıy memorandým túzildi. Buǵan qosa prokýratýranyń muryn­dyq bolýymen «Iаndeks.Eda», «Wolt» kom­pa­nııalarymen memorandým jasalyp, soǵan sáıkes alkogol ónimin tyıym salynǵan ýaqytta tasýǵa shekteý qo­ıyldy. Qada­ǵalaýshy organnyń pár­menimen kom­mýnaldyq qyzmetshiler 6 myń­nan astam esirtki jarnamasyn joıdy. Bul is bo­ıynsha 9 qylmystyq is qoz­ǵa­lyp, onyń ekeýine qatysty sot úkimi shyq­ty, al 1720 tulǵa ákimshilik jazaǵa tartyldy.

Ǵabıt Qasymbekulynyń aıtýyn­sha, prokýratýra azamattyq jáne ákim­shilik quqyqbuzýshylyq kodeks bo­ıynsha 265 mindetti sanattaǵy isterge qatysty. Sonyń ishinde, 14 ótinishhat qanaǵattandyrylyp, 489  mln teńgege memleket múddesi qorǵaldy. Munan ózge zań organy ókilderiniń aralasýymen «Karbon operator» esirtki júıesine qatysty arnaıy is aıaqtaldy. Qylmystyq is boıynsha esirtki zerthanalaryn uıymdastyrý, sıntetıkalyq esirtkilerdi satý, dropperler men tasymaldaýmen aınalysqan 26 adam kúdikti dep tanyldy. Tergeý barysynda kúdiktilerdiń jalpy quny 511,8 mln tengeni quraıtyn múlikterine, sondaı-aq (2 páter, 5 avtokólik, 1 qoıma), bank esep shottaryndaǵy 16,4 mln teńge  qarajatqa tyıym salyndy. Úkim shyqqanǵa deıin tárkileý týraly isti júzege asyrýdyń nátıjesinde 1,4 mln teńge aqsha tárkilendi.

Sonymen qatar Shymkentte qupııa esirtki zerthanasyn ashyp, telegram-kanalyn qurǵan, 500 mln teńge mól­she­rinde asa iri kólemdegi aınalymy bar sıntetıkalyq esirtki óndirisin uıym­das­tyrǵan qylmystyq top músheleri quryqtaldy. Olarǵa qatysty qylmystyq is boıynsha jan-jaqty tergep-tekserý amaldary júrgizildi. Eń bastysy qyl­mystyq toptyń uıymdastyrýshysy men músheleri tolyq ustaldy. Olardyń jasyryn esirtki zerthanasy joıylyp, múlikteri tárkilendi. Tergeý nátıjesine sáıkes qamaýǵa alynǵandardyń isi Qyl­mystyq-prosessýaldyq kodekstiń 305-babyna saı osy jyldyń maýsym aıyn­da aıyptaý aktisimen sotta qaralý úshin úkim shyǵarýshy organǵa joldandy.

Budan bólek «Binance» krıptobır­jasynyń «P2P» rejiminde 7 mlrd jáne 5,3 mlrd teńge kóleminde zańsyz kásip­ker­likpen aınalysqan krıpto aıyrbas­taýshylar – Begmanov pen Maham­betovke qatysty Qylmystyq kodekstiń 214-baby 2-bóliginiń 2-tarmaǵy boıynsha tirkelgen qylmystyq is aıyptaý aktisimen sotqa jiberildi.

Sonymen qatar qala prokýrory Ǵ.Muqanov qazirgi tańda «Shymkent qalasynyń sáýlet, qala qurylysy jáne jer qatynastary» basqarmasynyń laýazymdy tulǵalaryna, qaıtarymsyz nesıeni áleýmettik osal toptyń ókilderine zańsyz rásimdegen uıymdasqan qylmystyq toptyń múshelerine qatysty qylmystyq is tirkelip, sol boıynsha tergep-tekserý amaldary júrgizilip jatqanyn jetkizdi.  Buǵan qosa jedel izdestirý qyzmeti salasynda  qadaǵalaýshy organ bastamasymen 6173 esirtki dúkenderiniń bank shottaryna «AntıFrod» júıesi arqyly shekteýler qoıyldy. Sol arqyly 53,4 mln teńgeden astam aqsha buǵattalyp, 28,7 mln teńgeni jaratýǵa sot arqyly tyıym salyndy.

Prokýratýra qarjy pıramı­da­larynyń qyzmetin toqtatý maq­satynda Ekonomıkalyq tergep-tekserý de­par­tamentimen birlese otyryp áleýmettik jelilerge, messendjerlerge taldaý júrgizý ádisterin qolǵa aldy. Nátı­je­sinde, atalǵan sanattaǵy qyl­mys­tardyń anyqtalýy úsh esege ósti. Zań organy «Azııa Servıs» JShS-men memorandýmǵa qol qoıyp, esirtki dúkenderiniń bank shottaryn birlese anyqtaýdy bastady. Qarjylyq qyl­mys­tyń aldyn alý maqsatyn kózdeıtin mundaı memorandýmdyq kelisimder qala prokýratýrasy men jergilikti atqarýshy bılik jáne Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń qaladaǵy ókildigi arasynda da jasaldy. Atalǵan kelisim­der­diń aıasynda apta saıyn juma kúngi kópshilik namazǵa jınalǵan halyqqa quqyqbuzýshylyqtardyń aldyn alýǵa, sondaı-aq salamatty ómir salty men rýhanı qundylyqtardy nasıhattaýǵa baǵyttalǵan aǵartýshylyq is-sharalar turaqty túrde júrgiziletin bolady.

Ákimshilik quqyq buzýshylyq isteri boıynsha Shymkent qalasy polısııa departamentiniń patrýldik polısııa polkine, shahardyń medısınalyq jáne farmasevtıkalyq baqylaý, bilim salasynda sapany qamtamasyz etý departamentterine oryn alǵan zańbuzýshylyqtardy joıý týraly talaptar qoıyldy. Kemshilikter ákim­shilik quqyqbuzýshylyq is júrgizýdiń zańnamasyn taldaý barysynda anyqtaldy. Nátıjesinde, 34 laýazymdy azamat pen 2 basshy quramdaǵy tulǵa tártiptik jaýapkershilikke tartyldy.

Sonymen qatar jol-kólik oqıǵalaryn azaıtý maqsatynda qala aýmaǵynda birqatar reıdtik is-shara atqaryldy. «Zań men tártip» qaǵıdaty negizinde qolǵa alynǵan bul bastama men onyń qorytyndylary áleýmettik jelilerde jurtshylyqqa keńinen taratyldy.

Qala prokýrory málimdegendeı, atqarýshylyq is júrgizý salasynda memleket kirisine 2024 jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 8% artyq qarjy óndirilip, onyń jalpy somasy 1 mlrd 646 mln teńgeni qurady. Onyń jartysyna jýyǵy nemese 769 mln teńge qarajat prokýrorlardyń aktilerimen  óndirilgenin aıta ketý kerek. Taldaý jumystaryn júrgizý nátıjesinde 4,2 mln teńge ákimshilik aıyppul óndirisin quraǵan 271 atqarýshylyq is oryndalmaı qalǵan. Aıyppul óndirisin oryndamaý zańsyz áreket ekeni anyqtalyp, barlyq atqarýshylyq is qaıta jandandyryldy. Sóıtip, prokýrorlyq aktini qaraý nátıjesinde 80 sot oryndaýshysy tártiptik jaýapkershilikke tartyldy.

Alıment tóleýden jaltaryp júrgen 53 boryshkerge qatysty qylmystyq ister tirkelip, onyń 43-i sotqa joldandy. Sonyń ishinde 1 qylmystyq is QK-niń tıisti baptarymen aqtalmaıtyn negizben toqtatyldy. Al 9 is boıynsha tergep-tekserý amaldary júrip jatyr. Sot 33 boryshkerge qatysty úkim shyǵarsa, 8 boryshkerdiń isi aqtalmaıtyn negizben kúshin joıdy. Osy jumystardyń arqasynda 23 mln teńge bereshek óndirildi. 1 boryshkerge qatysty 6 aıǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jaza taǵaıyndaldy. Prokýrorlyq akti­lermen 94 sot oryndaýshy tártiptik jaýapkershilikke tartylyp, 453 mln teńge alıment bereshegi memleket paıdasyna sheshildi.

Halyqaralyq yntymaqtastyq salasynda bosqyndardyń quqyǵy men eldiń halyqaralyq mindettemeleriniń buzylýyna jol bermeý úshin «Qandas» jáne «SIOPSO» aqparattyq júıelerin biriktirý týraly usynys jiberilgenin atap ótti prokýror. Qylmystyq qýdalaý organdary 6 shetel azamatyn ustasa, onyń tórteýi ekstradısııalyq qamaýǵa alyndy.

Úkimderdiń oryndalýyn qadaǵalaý isinde de zań organy biraz jetistikke jetti. Zańdylyqty kúsheıtýge baǵyttalǵan jumys nátıjesinde sottalǵandarmen ja­salǵan quqyqbuzýshylyqtar 306-dan 131-ge, qaskóılik áreketter 99-dan 51-ge, ózine dene jaraqatyn keltirý oqıǵalary 29-dan 13-ke tómendegen. Prokýratýranyń úılesimdi jumysynyń arqasynda eńbekke qabiletti 1844 sottalǵan azamattardyń 66% nemese 1217-si jumyspen qamtamasyz etildi.

Qadaǵalaýshy organ júrgizgen tekseris barysynda birneshe zańbuzýshylyqtyń baryn anyqtaǵan. Sonyń aıasynda sotty bolǵandardy bas bostandyǵynan aıy­rý jazasyna aýystyrý týraly sotqa 103 usynys joldaǵan. Nátıjesinde, 61 sottalǵan túzeý mekemesine qaıtarylyp, qalǵany qaralyp jatyr.

«Sybaılas jemqorlyq táýekelin tómendetý maqsatynda probasııa qyz­metinde sottalǵandardy saýsaq izderi boıynsha avtomatty túrde tirkeıtin bıometrııalyq termınal iske qosyldy.  Buryn aıyppuldy óndirip alý týraly sot úkimderi jeke sot oryndaýshylarynyń qolyna beriletin. Endi jańa erejege saı atqarý paraqtaryn olarǵa jiberý tájirıbesi toqtatyldy. Bıylǵy 5 qańtardan bastap №53 mekemede «Baiqa System» qanatqaqty jobasy iske qosyldy. Onyń bir artyqshylyǵy, arnaıy qurylǵan baǵdarlama telefondar men gadjetterdi, tyıym salynǵan ótkir nemese kesetin zattardy, uryp-soqqan, denege zaqym keltirgen jáne sýısıdtik áreketterdi, ruqsat etilmegen jerde temeki shekkenderdi, tútin men órt oshaqtaryn, beınekameralardy zaqymdaǵandardy nemese olardyń túsirilimine kedergi keltirgenderdi avtomatty túrde tirkeıdi. Saraptamalyq baǵdarlama táýlik boıy úzdiksiz jumys isteıdi. Jáne barlyq beınekameradan kelip túsken aqparatty bir ýaqytta óńdep, beınearhıvter men ózge de derekterdi jadynda saqtaıdy. Aıta ketken jón, atalǵan joba óziniń oń nátıjesin kórsete bastady. Máselen, ótken jyldyń 6 aıynda 5 qyzmetker monıtorıngtiń kómegimen 131 zańbuzýshylyqty anyqtaǵan bolsa, 2025 jyldyń jarty jylynda baǵdarlama arqyly 4875 quqyqbuzýshylyq tirkeldi. Anyqtalǵan zańbuzýshylyqtar boıynsha 12 sottalǵan tártiptik ızolıatorǵa qamaldy, 7 sottalǵanǵa tártiptik jaza qol­danyldy, 987 sottalǵanmen profı­lak­tıkalyq áńgimelesý júrgizildi.

Qala prokýratýrasy bekitken kestege sáıkes aıyna bir ret jergilikti «Otyrar» telearnasyndaǵy «Halyq pen bılik» baǵdarlamasynda tikeleı suhbat berý arqyly zań normalaryn túsindirip ótedi. Tikeleı efır barysynda azamattardyń kókeıinde júrgen kóptegen suraqqa jaýap beri­lip, qordalanǵan máseleniń sheshilýine yq­pal etip jatady. Budan bólek, Shym­kent qa­lasynyń ákimi, jergilikti po­lı­sııa depar­tamentiniń bastyǵy aıy­na bir ret megapolıs turǵyndaryn jeke qabyldaıdy. Olardyń ishinde qala prokýrory retinde men de shahar tur­ǵyn­­daryna aı saıyn jeke qabyldaý ótkizemin. Sondaı-aq qala prokýratýrasy quqyq qorǵaý, jergilikti atqarýshy organ jáne jastar uıymdarynyń qatysýymen «Zań men tártip aptasy» is-sharasyn uıymdastyrady. Sonyń aıasynda máselen, bıylǵy maýsym aıynyń aıaǵynda «Jyl­jy­maly  qabyldaý» aksııasy qolǵa alyndy. Atalǵan aksııa barysynda prokýratýra, polısııa, sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet, ekonomıkalyq tergep-tekserý departamenti jáne basqa da ýákiletti organdardyń ókilderimen birge azamattardy mobıldi qabyldaýlar uıym­das­ty­ryldy. Iаǵnı qalanyń barlyq aýdanyn arnaıy avtobýs aralady. Ásirese «jyljymaly toptar» halyq kóp júretin jerlerde aıtalyq, saýda úıi, halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy jáne taǵy sol sekildi oryndarda  jeke qabyldaýlar ótkizdi. Jalpy, «Zań men tártip» qaǵı­daty elge kerek bastama. Sonyń arqa­syn­da qoǵamda tártip ornap, aza­mat­tardyń jaıly ómir súrýine qolaıly orta qalyptasady. Tártip joq jerde bere­ke­sizdik beleń alady. Qazaqstan zaıyrly, demokratııaly memleket, sonymen birge quqyqtyq el ekenin umytpaý kerek. Sol úshin zań men erejege qoǵamnyń qaı salasy bolsyn moıynsunatyny anyq. Onsyz biz órkenıettiń kóshine ilesken elderdiń qataryna kire almaımyz. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev zań men tártipti qaı kezde de birinshi orynǵa qoıady. Qazaqtyń dańqty batyr uly Baýyrjan Momyshuly aıtqandaı «Tár­­tip­ke baǵynǵan qul bolmaıdy, tár­­tip­siz el bolmaıdy», dedi Ǵabıt Qasymbekuly.

Qala prokýrory málimdegendeı «Zań men tártip» qaǵıdatynyń aıasynda shahar turǵyndary men qonaq­ta­ry­na bıylǵy maý­sym aıynda prokýratýra ǵımaratynda quqyq qorǵaý men jer­gilikti atqarýshy organ maman­da­ry­nyń birlesken «Ashyq esik kúni» uıymdastyryldy. Osy atalǵan is-shara aıasynda ýákiletti organdar azamattardy quqyqtyq máseleler boıynsha jeke qabyldady.  Sonymen birge atalǵan aksııaǵa joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri de qatysty. Olar bul is-sharada qadaǵalaý organynyń qyzmetimen jaqynyraq tanysýǵa múmkindik aldy.  Sondaı-aq prokýratýranyń qol jetkizgen jetistikteri – IT men jasandy ıntellekt sekildi zamanaýı tehnologııa múmkin­dikterin qalaı óz paıdalaryna iske asyryp jatqandaryn kórdi. Qala prokýratýrasy bul baǵyttaǵy jumystardy aldaǵy ýaqytta da  jalǵastyratyn bolady.  

ShYMKENT