Rýhanı áleýeti mol óńir

Botaı – ozyq mádenıettiń dińgegi

«Minseń – at, ishseń – qymyz, jeseń – qazy, Qashannan qazaq halqy jylqy baqqan. Atty artyq kórgen elmiz mingen taqtan, Qyzyq-aq bizdiń báıge qyrda shapqan» dep aqyn Ilııas Jansúgirov jyrlaǵandaı bar ómiriniń sáni, máni, qyzyǵy, aıshylyq alys jerlerge jyl­dam jetkizer qanaty, jaýǵa shapsa jaraǵy bolǵan qaıran jylqy – qa­zaqtyń birge týǵandaı ajyramas serigi. Osydan bes myńdaı jyl buryn jabaıy jylqyny atalarymyz qolǵa úıretip, álemde eń birinshi bolyp paıdasyn kóre bastaǵan jer «Botaı qonysy» ekendigi dúnıejúzi boıynsha dáleldengen. Sol kıeli mekenniń ózge emes Qyzyljar óńirinde ornalasqanyn búgingi kúni barsha qazaqstandyqtar oryndy maqtan etedi.

Prezıdent Q.Toqaevtyń: «Úkimet jáne Parlament týrızmdi damytý máse­lesine basa nazar aýdarýǵa tıis. Elimiz­degi týrızmniń áleýeti zor, kórikti jer­leri­miz óte kóp. Biraq sol jerlerge baryp, demalýǵa áli de jurttyń qoly jete bermeıdi. Bul salaǵa tyń serpin berý úshin, eń aldymen, ınfraqurylym máselesin keshendi túrde sheship, qyzmet sapasyn túbegeıli jaqsartý qajet», degen tapsyrmasyna oraı týrıstik áleýeti asa zor «Botaı qonysyn» jań­ǵyrtý qazir qyzý qolǵa alynyp jatyr. Bıyl úshinshi ret onda álemniń 12 eli­nen kelgen sýretshilerdiń sımpozıýmy jalǵasyn tapty. Osy sımpozıým halyqaralyq arenada óziniń mártebesin nyǵaıtýda. Sımpozıýmǵa qatysqan sýretshilerdiń árqaısysy Botaı óńirinen jáne óziniń qııalymen bir-bir kartınadan ja­zyp, onyń bireýin Qyzyljardaǵy Botaı kórmesine syılaıdy. 11–17 tamyz aralyǵynda ótken sımpozıým Pet­ro­pavl qalasyndaǵy «Botaı» art-gale­reıa­syndaǵy kórmemen aıaqtaldy.

Sımpozıým baǵdarlamasyn etnograftar, tarıhshylar, qolónershiler, sýretshiler men jastardy biriktirgen «Botaı-túrki áleminiń negizderi» ha­lyq­aralyq semınar – tımbıldıngi tolyq­tyrdy. Oǵan Túrkııa, Ázerbaıjan, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan, Majarstan, Mońǵolııa jáne Reseıdiń Tatarstan, Bashqurtstan, Saha, Kabarda-Balqar óńir­leriniń ókilderi qatysty. Sonymen qatar munda 15 arheolog-stýdent qazba jumys­tarymen aınalysyp jatyr.

Premer-mınıstrdiń orynbasary Ermek Kósherbaev jáne sala basshy­lary ekspozısııalarmen tanysyp, she­teldik delegasııa ókilderimen áńgi­me­­­­le­sip, týrızmdi damytý, mádenı mu­ra­­­ny saqtaý jáne halyqaralyq ynty­­maqtastyq keleshe­gin tal­qyla­dy. «Ta­rıhı eskertkish­ter – biz­diń halyq­tyń tarıhyndaǵy ór­ke­nıetke umtylýy­myz­dyń kórini­si, olar Qazaq­stannyń ǵana emes, búkil túrki áleminiń baǵa jetpes murasy. Búgingi tańda «Botaı qonysyn» búkil álemniń ǵalymdary moıyndap otyr. Jáne mundaı nysan­dar­dyń bolýy ata-babamyzdy jadymyzda saqtaýǵa jáne bolashaq urpaqty shabyttandyrýǵa yqpal etedi. Mundaı eskertkishterdi qoldaý men qorǵaý, olardy zertteýge, týrızmge jaǵdaı jasaý qajet. Qazir munda kıno túsirilip, arheologııalyq ekspedısııalar ótkizilip, halyqaralyq sımpozıýmdar men bilim berý baǵdarlama­lary uıymdastyrylyp, murany ǵy­lym, shyǵarmashylyq jáne demalys úshin tartymdylyǵy aýqymdy keńistikke aınaldyrýda», dep atap ótti vıse-premer.

«Osy is-sharany uıymdastyrǵandar­dyń barlyǵyna alǵysymdy bildirgim ke­le­di. Botaı búkil álemge kórsetilýi ke­­rek, bul jer týraly múmkindigin­she kóp adam bilgenin qalaımyn», dedi ­Ázer­­baıjannyń eńbek sińirgen sýret­shisi, Iedıtepe ýnıversıtetiniń professory, Túrkııa áskerı-teńiz kúshteriniń bas sýretshisi Azız Refık beı.

«Botaı qonysynyń» qalaı tabyl­ǵa­ny jóninde M.Qozybaev atyndaǵy Soltús­tik Qa­zaq­stan ýnıversıtetiniń pro­fessory Anatolıı Pleshakov: «Vıktor Zaı­bert ekeýmiz munda birneshe adamdy jiberdik, olar oljaly bolyp, óte kóne jádigerlermen oraldy. Munda biz jebe ushtaryn, kóptegen qyrǵyshtardy jáne «útikter» dep atalatyn óńdelgen tas dıskilerdi taptyq. Botaı – álemdik mańy­zy bar biregeı eskertkish. О́ıtkeni dál osy jerde jylqy alǵash ret qol­ǵa úıretilgen. Qymyzdyń qalaı ashytyl­ǵany týraly derekter de tabyldy», dedi.

«Búginde Botaı mádenıeti adamzat tarıhynda erekshe oryn alady. Ol týraly álemniń jetekshi ǵylymı orta­lyq­taryna belgili. Qazir bul mádenı mura týraly derekter mektep jáne ýnıversıtet oqýlyqtaryna engizilgen. Biz muny maqtan tutamyz. Búgingi sııaqty is-shara­lar, semınarlar, sımpozıým­dar, kór­meler mańyzdy jáne qajet dep sa­naımyz. Munyń bári tarıhy­myz ben mádenı muramyzdy saqtaýǵa ­jáne nası­hattaýǵa yqpal etedi», dedi ­tarıh ǵy­lym­darynyń doktory, profes­sor, Germa­nııa Arheologııa ınstı­tý­ty­nyń kor­res­pondent-múshesi Zeınolla Samashev.

«Men osynda kelgenime óte qýa­nysh­tymyn. Bul – ekinshi saparym. Sońǵy ret 25 jyl buryn Vıktor Zaı­bertpen birge at basyn burǵan edim. Búgingi tańda bul oryn halyqaralyq ­týrızm ortalyǵyna aınalyp keledi. Vıktor Fedorovıch marqumnyń rýhy buǵan ­shattanatynyna senimdimin», dedi ­arheolog, bıoantropolog, Parıjdiń Ult­tyq ǵylymı zertteýler ortalyǵynyń ­aǵa ǵylymı qyzmetkeri Bendezý-Sarmıento Hýlıo.

«Botaı qonysy» basyndaǵy jıyn oblys ortalyǵyndaǵy «Botaı-túrki ále­miniń negizderi» atty halyqaralyq ǵy­ly­mı-praktıkalyq konferensııamen jal­ǵasty. Onyń jumysyn M.Qozy­baev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ob­lys­tyq ýnıversıteti «Botaı – Uly dala má­denıeti» degen atpen daıyndady. Kon­ferensııada Premer-mınıstrdiń orynbasary Ermek Kósherbaev, Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵaýez Nur­muhambetov, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek jáne basqalar quttyqtaý sózderin aıtty. О́z elimizdiń qalalarynan jáne Ázerbaıjan, Fran­sııa, Túrkııa, Reseı, AQSh elderinen kel­gen ǵalymdar Botaı mádenıetiniń halyqaralyq mańyzy jónindegi oılaryn ortaǵa saldy. Jıynda Botaıdy ash­qan marqum Vıktor Zaıberttiń áıeli Galına, inisi Iýrıı de sóılep, ǵa­lym­nyń qalyń jurtshylyq bile ber­meıtin qyrlary týraly áńgimeler ber­di. Reseıdiń Chelıabi qalasyndaǵy «Ar­qaıym» mýzeı-qoryǵynyń dırektory Elena Kondrashına «Temir» qor­ǵanyn­daǵy jerleý rásimderi qazaqtiki ekeni dáleldengenin jetkizdi. Olar budan bes myń jyl buryn ómir súrgen Ońtústik Oral men Soltústik Qazaqstannyń tur­ǵyndaryna tıesili eken. Demek, Botaı tur­ǵyndarymen bir kezde ómir súrgen... Kon­ferensııada jasalǵan baıandamalarda osyndaı qyzyq derekter de aıtylyp qaldy.

Bıyl shilde aıynda qalamyzdyń kire­beris qaqpasyna Botaıǵa arnal­ǵan es­kertkish ornatylǵany belgili. Onda qyl mo­ıynǵa túsken tuzaqpen taǵy­ny tu­qyrta bilgen arǵy (proto) qazaq beı­nelengen. Sóıtip, Botaı mádenıeti álemdik arenaǵa qaryshty qadam jasap keledi.

Tutas túrki dúnıesiniń tamyrshysy

О́tken aptada Qyzyljar óńirindegi taǵy bir úlken mádenı-rýhanı shara – «Maǵ­jan ortalyǵynyń» ashylýy boldy. Ortalyqtyń mańyzy mýzeıge qaraǵanda ári keń, ári múmkindigi mol. Munda kelgen azamattar eksponattarmen tanysyp qana qoımaı, ǵylymmen de aınalysa alady. Aqynnyń týǵan jeri Maǵjan aýdanyndaǵy Sartomar aýylyndaǵy mýzeıi áli de ornynda, biraq ol oblys orta­lyǵynan 120 shaqyrym jerde. Maǵ­­jan­nyń ómiri men shyǵarmashy­ly­ǵy týraly jedel aqparat alǵysy kel­­gen zert­­­teýshilerdiń kóbi onda barý­dy ­qıyn­­synady. Endi Qyzyljar­daǵy ortalyq sol olqylyqtyń ornyn tol­ty­ryp, jas­tardyń aqyn ómirimen ta­nysýǵa um­tyl­ǵan qada­myn jeńildete tústi.

«Maǵjan ortalyǵy» qaladaǵy ásem, kóne ǵımarattardyń biri – Janqorazov degen kópestiń HIH ǵasyrda salynǵan úıinde ashyldy. Kireberis alańyna aqynnyń shaǵyn eskertkishi ornatylǵan, baǵaly eksponattar qatarynda jazý mashınkasy, úı jıhazdary, óz zamanynyń sáni bolǵan aspaly saǵat jáne basqa da buıymdar bar. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aqynnyń 130 jyldyǵyna jiber­gen quttyqtaýynda: «Maǵjan Jumabaev – qazaqtyń ǵana emes, tutas túrki jurty­­nyń maqta­ny­shy. Maǵjandy taný, Maǵjan­dy tanytý – tárbıelik ári taǵylym­dyq máni bar másele. Sol sebepti onyń shy­ǵar­­­mashylyǵyn tereń zerdelep, jan-jaq­ty dáripteý kerek» degen edi. Maǵ­jan or­talyǵynyń ashylýy da Memleket bas­shysynyń osy talabynyń aıasynda jú­zege asyp jatqan sharýa dep aıtýǵa bolady.

Ortalyqtyń ashylý saltanatyna Premer-mınıstrdiń orynbasary Ermek Kósherbaev, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek, oblys ákimi Ǵaýez Nurmuhambetov, respýblıkalyq «Qaharmandar» qory­nyń tóraǵasy, qoǵam qaıratkeri Sabyr Qasymov, Jazýshylar odaǵy tór­aǵasynyń orynbasary Qasymhan Beg­manov, Halyqaralyq túrki mádenıeti jáne murasy qorynyń basshylyǵy, mesenattar, aqynnyń urpaqtary men ­zııa­ly qaýym ókilderi qatysty. E.Kósher­baev óziniń sózinde «Maǵjan ortalyǵy­nyń» ashylýy – rýhanı qundylyqtar­dy saqtaý, ulttyq mádenı biregeı­­likti nyǵaıtý jáne Qazaqstannyń túrki álemindegi rýhanı-mádenı ortalyq retindegi rólin arttyrý jolyndaǵy ma­ńyzdy oqıǵa ekenin aıtyp, aqyn­nyń «Alystaǵy baýyryma» óleńi 1919 jyly jaýlary jan-ja­ǵynan antalaǵanda túr­kitektes týys­ta­rymyzǵa jany ashyp shyǵarǵan jyr ekenin eske aldy. «Túrik halqynyń ókil­­deri kúni búginge deıin qazaq shaıy­ry­na rızashylyǵyn bil­dirip otyr. Osy ortalyqtyń ashylýyna da túrik kásipkeri, «YDA Holding» kásipornynyń basqarma tóraǵasy Husaıyn Aryslan qarjylyq qoldaý kórsetti», dep sha­ra­ǵa qatysyp otyr­ǵan ony halyqtyń rıza­shylyǵyna bólep, qol soqtyrdy. Al Saıasat Nurbek Maǵjan elindegi jal­ǵyz joǵary oqý ornynyń búgingi ta­bys­tary týraly aıtyp ótti. Sonyń ishin­de ýnıversıtet­­tiń halyqaralyq már­tebesiniń nyǵaı­­ty­lyp, Túrkııadan 100 bala oqýǵa keleti­nin, bıyl osyndaǵy Arızona ýnıver­sı­teti­niń fılıalyna 350 túlektiń tús­ke­nin, al kúzde ­3 kýrs bitirgen 30 shákirt ­Ame­rıkaǵa atta­natynyn, 1 200 oryndyq jataqhana kesheni salynǵa­nyn, t.b. jet­kizdi. Al Maǵjan­nyń uly isteri qata­ryn­da «Pedagogıka» oqýlyǵyn aıryqsha baǵa­laıtynyn atap ótti.

«Qaharman­dar» qorynyń tóraǵasy Sabyr Qasymov Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aq­taý jónindegi Memle­kettik komıssııa aqynnyń ǵajap shyǵar­mashylyq qana emes, qoǵamdyq-saıası erligine de kóz jet­kizgenin aıtty. «Ol – ultyn súıgen, Otanyn satpaǵan na­ǵyz patrıottyqtyń asqaq úlgisi, bul­jymas etalony. «Men ólsem de Alash ólmes, kórkeıer, Isteı bersin qol­da­rynan kelgenin» degen sııaqty sózder onyń saǵynyń synbaı, ulty úshin qan­daı qıyndyqqa da qyńbaı shydaǵan, qaıt­pas qaısar er ekenin kórsetedi. Ol halyqtyń sanasyn oıatý jolynda máńgi óshpes ósıet qaldyrdy. О́miri qatań baqylaýda bolǵan jyldardyń ózinde halqyn oıatýdyń joldaryn izdep, ertegi aıtqan bolyp erlik pen órliktiń otyn jaqty. Qazaqtyń kóptegen belsendileri markızm-lenınızmniń qyzyl tiline maldanyp jatqanda ol elge ıdeologııalyq, shyǵarmashylyq jáne mádenı turǵyda qalaı qyzmet etýdi óziniń «Tabaldy­ryq» baǵdarlamasynda kórsetip berdi. Táýel­siz el bolýdyń qandaı qundylyqtary bolý kerektigin de naqty atady. Al osyndaı erimizdi biz saıası turǵydan áli kúnge aqtaı almaı júrmiz. Jazyqsyz qaıratkerlerimizdiń bárin bizde prokýratýra «isinde qylmystyq quram joq» degen sheshimmen aqtaǵan boldy. Is júzinde olardy aıyptaýshy organ emes, sot aqtaýy kerek edi, biraq sottar súıenetin zań bizde áli kúnge joq. Halyqaralyq tájirıbege súıenip, osyndaı ardaqtylarymyzdy saıası turǵy­dan aqtaý jónindegi zań jobasy daıyndal­ǵan, biraq ony Parlamentimiz áli kúnge deıin qabyldaǵan joq. Bálkim, osynyń kesiri­­nen shyǵar, Maǵjanǵa el Táýelsizdigi­niń be­sigi – Almatyda da, elordamyz Astana­da da áli kúnge eskertkish qoıylma­ǵan. Maǵjan Jumabaev, Smaǵul Sádýaqa­sov sııaqty erlerimizdi ulyqtaı bilsek qana jastarymyz olardyń úlgisin alar edi. Týǵan halqynyń jarqyn bolashaǵy úshin kúresken osyndaı erlerdi saıası turǵy­dan aqtaıtyn arnaıy zań nemese Prezı­dent Jarlyqtary táýelsizdigin alǵan kóp­tegen demokratııalyq elder­de qabyldan­dy. Sodan keıin ǵana bul el­derde keńes zańymen qýdalanǵan jazyqsyz saıasatkerler, eldiń naǵyz patrıottary tegis aqtaldy. Sondyqtan bizde de sondaı mem­lekettik aktiler qabyldanýy kerek. Al ǵylymı eńbekter, konferensııalar, maqalalar, basshylardyń sózderi bul mindetti oryndaı almaıdy. О́ıtkeni quqyqtyq jáne saıası reabılıtasııa­ny tek memleket qana júzege asyra ala­dy», dedi ol. Bul sózderdi tyńdaǵan halyq qol soǵyp qabyldasa da biraz adamdy tańyrqatyp qalǵany belgili, óıtkeni halyq Maǵjandy tolyq aqtalǵan eken dep oılaıdy.

Qazaqstan Jazýshylar odaǵy tór­aǵasynyń orynbasary, aqyn Qasym­han Begmanov Semeıdegi Abaı toıynan keıin «Maǵjan ortalyǵynyń» ashylýy­na qýanyshpen jetkenin aıtty. «Shyn máninde Abaıdan keıingi qazaqtyń keń qulashty, quz jartasty, tereń aqy­ny Maǵjanǵa mynadaı syı jasalyp jat­qany tabıǵattyń úılesimi dep aıtýǵa bo­lady. Osy shara bastalǵansha jylap, aspannan nuryn quıyp turǵan kún­niń de qazir jarqyrap ashylýy – sol úıle­simdiktiń kórinisi emes pe? Endeshe, Abaı, Maǵjan sııaqty aqyndar máńgi ólmeıdi, halqymen birge jasaı beredi», dedi ol.

Jıynda Maǵjannyń týystary­ atynan sóılegen Marat Músilimov (aqyn­nyń aǵasy Ábámúslimniń neme­resi) Alash arysyn ulyqtaǵan Prezıdent­ke, jergilikti bılikke óziniń alǵy­syn jetkizdi. Kádesyı retinde ol nemere aǵasy Ǵadilsha Qahar­manovtyń nemeresi­men birge «Maǵjan ortalyǵyna» óz úılerinde saqtalǵan jazbalardy tapsyrdy. Sonyń ishinde aqyn Hamza Abdýllınniń ­Maǵjan aqtalmaı turǵan ánebir jyl­dar­da ákeleri Ǵadilsha Qaharmanovqa qol­dan jazyp bergen «Batyr Baıan» poema­syn da berdi.

Shara barysynda «Bizdiń Maǵjan» jınaǵynyń tusaýkeseri boldy. «Maǵ­jan ortalyǵynyń» basshylyǵyna bel­gili jýrnalıst, jazýshy Jarasbaı Súleımenov taǵaıyndaldy. «Maǵjan ensıklopedııasy» sııaqty súıekti kitap­ty qurastyrǵan qalamgerdiń «Maǵjan ortalyǵyna» basshy bolýyn jurt rıza­shylyqpen qabyldady.

Soltústik Qazaqstan oblysy