Elimizdegi kóp óńirde dıqandar ónimin deldalǵa ótkizýge májbúr. Sebebi tikeleı saýda jelilerine shyǵýǵa logıstıka, qoıma, tasymal men marketıng shyǵyny qajet. О́nimdi uzaq saqtaıtyn zamanaýı qoımalar da jetispeıdi. Oǵan qosa, bazarlardaǵy oryn aqysy men saýda uıymdastyrý quny tym joǵary. Sonda tyǵyryqtan shyǵar jol qaısy?
Tikeleı baılanystyń máni zor
Qazaqstan fermerleri qaýymdastyǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Ákpar Máýlenovtiń aıtýynsha, bul rette kooperatıvter men aýyl sharýashylyǵy odaqtary dıqan ónimin satýǵa dáneker bola alady. Kooperatıvter, memlekettik nemese jekemenshik agrarlyq marketıngtik ortalyqtar logıstıka, óńdeý, oraý, saqtaý qyzmetterin atqara alady. Olar óndirýshi men satyp alýshy arasynda tikeleı baılanys ornatýǵa kómektesedi.
«Sharýaǵa naryqtaǵy baǵa, suranys pen usynys týraly derekter tolyq ári durys jetpeıdi. Sonyń saldarynan deldaldar ónimdi arzan baǵaǵa alyp, tutynýshyǵa birneshe ese qymbatqa satady. Bul – dıqandardyń tabysyn kemitedi, al tutynýshylar úshin baǵany ósiredi. Deldaldardy tejeý úshin zańnamalyq turǵydan deldaldyq marjany shekteý (sharýadan satyp alǵannan keıingi ústeme baǵany retteý), deldaldyq qyzmetke lısenzııalaý nemese memlekettik baqylaý engizgen jón. Oǵan qosa, fermer men tutynýshy arasyn tikeleı baılanystyrý – tikeleı saýda oryndaryn, arnaıy fermer dúkenderin ashý kerek, óıtkeni ónim tikeleı aýyldan keledi», deıdi Ákpar Máýlenov.
Dánekerdiń mindeti qandaı bolmaq?
О́nimdi satýdaǵy dáneker – dıqan men tutynýshyny nemese saýda jelilerin baılanystyratyn, eki tarapqa da tıimdi shart jasaıtyn qurylym. Mundaı dánekerdiń mindeti: satyp alýshy tabý men naryqty zertteý – qaı óńirde qandaı ónimge suranys baryn anyqtaý, logıstıka uıymdastyrý – ónimdi ýaqtyly jetkizý, sapany baqylaý – taýardy saqtaý men tasymaldaý talaptaryn oryndaý, baǵany turaqtandyrý – deldaldyq ústemeni shektep, ádil baǵa usyný, tranzaksııa qaýipsizdigi – tólemdi ýaqtyly ári tolyq aýdarý. Ákpar Qazálıulynyń pikirine súıensek, áýeli qoımalar men logıstıka máselesin sheship alǵan jón. Ol úshin aımaqtyq qoımalar men habtar qurý, memlekettik-jekemenshik áriptestik arqyly ár oblysta zamanaýı qoıma salý, temperatýra saqtaıtyn salqyndatqysh qoıma, vakýýmdy saqtaý júıesin qurý qajet.
Ásirese aýyldarǵa logıstıkalyq kompanııalardyń kirýin yntalandyrý, kooperatıvter arqyly birlesken tasymal uıymdastyrý isin jedeldetken lázim. Sondaı-aq qoıma salýǵa, logıstıka tehnıkasyn alýǵa jeńildetilgen nesıe berip, saqtaý men tasymaldaýǵa arnalǵan sýbsıdııa nemese salyqtyq jeńildikter engizgen jón. «Eger osy sheshimder keshendi túrde júzege asyrylsa, fermer tabysy artyp, ónim baǵasy turaqtalady, aýyl sharýashylyǵy damıdy dep senimmen aıtýǵa bolady», dedi ol.
Kooperatıvke birikkenniń upaıy túgel
Túrkistan oblysy Maqtaaral aýdanynyń dıqany Bahadir Qarysbekuly biz kókónisti mol etip ósiremiz, biraq ony ótkizý qıyn deıdi.
«Deldaldar bizden arzanǵa alady da, qalada eki ese baǵamen satady. Eger aýyldan qalaǵa deıingi logıstıka men satý oryndaryn memleket nemese kooperatıvter qamtamasyz etse, fermer de, tutynýshy da utar edi. Áıtpese, qaıta óńdelýge tıis kókónis ónimderin qaıta óńdeıtin kásiporyndar bolsa, olar ónimdi bizden tikeleı satyp alsa tıimdi bolar edi», degen oıyn aıtty.
Agroekonomıst Alpamys Elmýratovtyń pikirinshe, bul istegi eń tıimdi model – aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri men fermerlik marketıngtik ortalyqtar qurý. «Eýropa men Túrkııada fermerlerdiń ónimin ótkizetin kooperatıvter bar. Olar saqtaý qoımasy, logıstıka, saýda oryndary jáne onlaın satýdy bir júıege jınaıdy. Bizdiń elge de osy júıeni engizý kerek. Sonda fermerdiń tabysy artyp, tutynýshy sapaly ári arzan ónim alady», deıdi ol.