«Birjan sal» fılmi qyzyq bastalady ǵoı. «Áı, birazǵa baryp qaldym-aý men osy» dep óz býyna semirip júrgen qazirgiler baıybyna bara bermeıtin ilkidegi qazaq ómiriniń baıandy-baıansyz, aıaýly-aıaýsyz betteri kóz aldyńnan irkes-tirkes sap qura jóneledi. Biri beri, biri keri qaraǵan oqıǵalardyń jyqpylynan qylań urǵan detaldardyń árqaısysyn tamyrynan tartyp sóıleter bolsa, bir-bir serııaǵa júk ekeni bilinedi.
Týyndy bastalǵan boıda Birjan ómiriniń qaı tusy sýretteleri bir mınýtqa da jeter-jetpes kadrda habar beredi. Jańa jaýǵan aq qardy syryp jibergende astynan kók qyltıyp shyǵady. «Qyzyq. Kúnniń kózi jylt etse jer aldanyp qalady... Kún jylysa, jer kókteıdi. Sodan keıin qar jaýady» deıdi sal. Sosyn sal Baıkenjeden suraıdy: «Bul mezgil qalaı atalatynyn bilesiń be?», dep. Baıkenje bilmeıdi. Birjan: «Bul mızamkók atalady. Men de sondaımyn», deıdi daýsy dirildep. Kúzdiń bitisi men qystyń aldynda kún eptep jylyǵanda, bir aptadaı jer dúnıe gúldep, ile kún sýyp ketedi. Aldap-soǵady. Sodan soń qys kelip, dalany ólim qushaǵyna alady. Kınoda Birjan ómiriniń týra osy mezeti ǵana kórsetilgen.
Bul emeýrinniń ózi kóz jetkisiz emes pe? Mızamkók bylaı tursyn, orta jastan asqan aýyldaǵylar bolmasa, qar astynan qyltıǵan kóktiń ne ekenin túsinetinder az shyǵar qazir. Al mızamkóktiń shýaǵy Arqa dalasynda bolmasa, elimizdiń kez kelgen ólkesinde bola bermeıtinin biledi etnograftar. О́zge óńirlerde ótedi ǵoı, sál ózgesheleý, basqasha atalýy múmkin degendeı. Qazaq ómirine qanyq adamnyń qaı-qaısy bolsyn qaǵyp ala qoıatyn amal attary ǵoı. Munyń bári jaı qubylys desek te, fılm barysynda budan ótken emeýrinder aldyńdy oraıdy da otyrady. Qazaq saltynda burynnan bolǵanymen, keıinirek umytylǵan ǵajaptar onyń bári.
Máselen, el aralap júrgen Birjan bastaǵan saldar bir tóbeden asyp túsip bara jatqanda, qaraly kóshke tap bolady. Arysynan aıyrylǵan qaraly áýlet úlkenderi ólgen eriniń súıegin qabirge áketip bara jatsa kerek. Árıne, saldardyń saly sýǵa ketkendeı tunjyrap turyp qalady. Aqyry ólimge kózderi jetken soń, kóshke qarap bir eldiń betkeustaryn jerleýge bara jatqanyn bilgen soń aralaryndaǵy saldyń biri: «Qoıar kóbeısin», dep qalady ǵoı. Osy qalpynda túsinseńiz, kóńil aıtýdyń ornyna óler kóbeısin degendeı qarǵys sóz sekildi. Sonda qaraly kóshtiń ana betindegi orta jastaǵy biri kisi «ne deısiń, eı?» dep tapap bererdeı tónip kelgende, aldyndaǵy aqsaqal toqtatady. «Táıt ári, bádiktiń kóńil aıtýy osylaı emes pe?» dep tyıyp tastaıdy álgini. Kezinde «qoıar kóbeısini» qalaı, bádigi kim?» dep bir oılap, qoıa salǵanbyz. Jaýabyn ótken joly jazýshy Ramazan Toqtarovtyń «Abaıdyń jumbaǵy» romanynan taýyp qýandyq. Onda mynadaı joldar bar.
«Tirisinde dýana, aǵaıyn-týysqa syıymsyz Sadaqbaıdy qoıysýǵa beıit basyna munshama halyqtyń jınalatyny eshkimniń oıyna kelmegen-di. Arnaıy shaqyrylmaǵan, alys-jaqyn tóńirekke habar da berilmegen, soǵan qaramastan, erteli-kesh «oı-baýyrymdap» at qoıyp, soıys maldary men qazan-oshaqtaryn ózderimen birge kóterip ákelisip jatyr.
Aýyryp júrgende baz bireýge tili ne qoly tıip ketip júrse de, el onyń jaqsylyǵyn ólgende moıyndapty. Jaqsylyǵyn ba, jarymestigin be? «Kis» etkennen basqa artynda qaldyrǵan biraýyz sózi, ne ǵıbrat isi joq, nesimen ózi joqta qadyry artty?
Jınalǵan osy kóptiń ishinde Sadaqbaıdyń osy eldegi ekinshi nusqasy – Muqammaraz boldy.
– Qoıys kóbeısin! – dedi ol ázil-qaljyńynan aınymaı turǵan jurtty siltideı tyndyryp.
Ony olaı ǵyp aıtpasa ol Muqammaraz bola ma? О́ziniń urlyq jasap, alys oramdarǵa baryp mal alyp qaıtqanyn eshkim kórgen joq. Sonda da «baýkespe, ury» ataǵy bar. О́nerinde qapy joq, eregisken adamynyń atyn taýdyń bir qýysyna aparyp bekitip qoıyp, zar qaqsatyp jalyndyrǵansha taýyp bermeıdi. О́zi taýyp bermeı, onyń qoıǵan jerinen bekitken malyn shyǵaryp alý múmkin emes. Shaýqardaı basy táshtıgen alasa boıyna moıynsyz ákep ornata salǵan dáý qara qazan sekildi, qalqıǵan qos qulaǵy sol qazan basynan tikesinen tik shyǵyp turady. О́ziniń Muqammaraz degen aty da, biletinderdiń aıtýynda, saıtannyń esimi. Ákesiniń kim ekenin eshkim bilmeıdi, soǵan qaraǵanda sheshesinen bir kákir bolǵany anyq.
– Eı, qańǵyrǵan qý shunaq, qoıys kóbeısiniń ne? О́lgenińdi azsynyp, tabyt qaǵyp turmysyń? – degen aýyldasynyń sózine:
– Endi mundaı adam týmaıdy. Taǵy týsa, taǵy qoımaısyńdar ma? – deıdi eki kózi eki jaqqa qarap turyp.
– Osy búkil elden, alty alashtan Sadaqbaıdan artyqty tappadyń ba?
– Tappadym, joq. Ne qylasyń? Báriń kirsiń, – dedi Muqammaraz balasha jer tepsinip.
– Seniń óziń she?
– Men de kirmin. Sender menen ótkensińder... Báriń kirsiń... Batpaqtyń ishinen shyǵyp kep tursyńdar».
Biz romandaǵy áńgimeni osy jerden tııanaqtaımyz. Sonda «qoıar kóbeısinniń» mánisi halyq arasynan osyndaı taza, perishte jan qaıyra kóptep shyqsynǵa keledi, munysy durys-aq. Ekinshi jaǵy, sondaı asyl shyǵa qalsa, ony da osylaı ýaqytynan buryn jerlep tynbaqsyń degenge kelińkireıtin sııaqty.
Uly Maǵaýııa qaıtqanda Abaı shyǵardy degen bir shýmaq óleńmen astasady.
«Bul Maǵysh maǵan da joq, saǵan da joq,
Maǵyshtaı bala týmas kóńilge toq.
Az kúnde dúnıeden men de ketem,
Maǵan da zar bolarsyń, jıylǵan top» degendeı, bádiktiń biraýyz kóńil aıtýy hakimge silteme jasaıtyndaı seziledi. Al bádik týraly áńgime basqa.