Azattyq alar tustaǵy qazaq qoǵamy jańasha saıası jańǵyrýdy bastan keshirgeni belgili. Eldik múddeni kózdep, ult rýhyn oıatqan urandar jıi kóterilip jatty. Ásirese 80-jyldardyń aıaǵy men 90-jyldardyń basynda ómirge kelgen beıresmı saıası partııalar men qoǵamdyq uıymdardyń belsendiligi joǵary edi. Olar ákimshil-ámirshil júıeniń seńin buzyp, demokratııalyq qoǵam ornatý men memlekettik egemendik alýǵa qandaı úles qosty? Sol oqıǵalardyń bel ortasynda júrgen belgili qoǵam qaıratkeri Dos Kóshimdi áńgimege tartyp, joǵarydaǵy suraqtarǵa jaýap izdegen edik.
– Dos Qalmahanuly, egemendiktiń eleń-alańynda qalyptasqan qoǵamdyq-saıası jaǵdaıdy jaqsy biletin jandardyń birisiz. Sol kezde elimizde qandaı uıymdar men partııalar quryldy? Olar ne másele kóterdi?
– Iá, 80-jyldardyń aıaǵynan elimizde jańasha oıdaǵy, zamanaýı kózqarastaǵy kóptegen qoǵamdyq uıym ómirge kele bastady. Olar «beıresmı uıymdar (neformal)» dep ataldy. Bárine birdeı toqtalmaı, ózim jaqsy biletin, aralasyp júrgen negizgi tórt uıym týraly aıta keteıin. Sonyń birinshisi – ózim uıymdastyrýǵa qatysqan jáne tóraǵasy bolǵan Qazaqstan sosıal-demokratııalyq partııasy. 1990 jyly mamyr aıynda partııanyń sezi ótip, sonda quryldy. Sol kezde belsendi jumys istegen «Jeltoqsan» uıymy da partııa bolyp qurylýǵa talpyndy. Biraq partııa bolmasa da, qoǵamdyq uıym retinde biraz istiń basyn qaıyrdy. Sonymen qatar «Azat» qozǵalysy men «Alash» uıymyn da aıtýǵa bolady.
Men Qazaqstan sosıal-demokratııalyq partııasymen qatar «Azat» qozǵalysy qatarynda da eńbek ettim. Oǵan Sábetqazy Aqataı, Batyrhan Dárimbet, Mıhaıl Esenalıev sekildi azamattar basshylyq etti. 1991 jyly 5 qazannan bastap Jasaral Qýanyshalın ekeýmiz olarǵa orynbasar retinde shaqyryldyq.
Al «Alash» partııasynda Aron Atabek bastaǵan 25-30 shaqty jigit shoǵyrlandy. Qazaqstannyń sosıal-demokratııalyq partııasynda Sergeı Dývanov ekeýmiz teń tóraǵa boldyq. Evgenıı Jovtıs, Asylbek Qojahmetov, t.b. bizdiń qatarymyzda edi.
Qandaı másele kóterdik degenge kelsek, bizdiń eń basty maqsatymyz – kommýnıstik partııany joıý, kommýnıstik ıdeologııadan arylý, totalıtarlyq júıege qarsylyq kórsetý, sol arqyly eldiń táýelsizdigine qol jetkizý edi. Men aıtyp otyrǵan uıymdardyń bári de negizinen táýelsizdik ıdeıasyn tý qylyp ustady. «Jeltoqsan» qozǵalysy, birinshiden, 1986 jylǵy kóterilistiń aq-qarasyn ashyp, oǵan qatysqandardy aqtaý isimen aınalyssa da, ekinshiden, onyń da basty maqsaty eldiń erkindigi boldy.
Sonyń ishinde «Azat» qozǵalysynyń ustanymyn bóle-jara aıta alamyn. Ol ashyqtan-ashyq táýelsizdik máselesin kóterdi. Baǵdarlamasyn Sábetqazy Aqataı jazyp, qozǵalysty tirkeý kezinde men oǵan kómektestim. Sondyqtan qandaı baǵytta qyzmet etkenin jaqsy bilemin.
Buǵan qosa 80-jyldardyń aıaǵynda «Semeı-Nevada», «Jeruıyq», «Ádilet», «Memorıal», basqa da uıymdar men qozǵalystar kóptep ómirge keldi.
– 70 jyl boıy jalǵyz kommýnıstik partııadan basqa eshteńe kórmegenimiz belgili. Sol ýaqytta sizder tyńnan túren salyp, qoǵamdyq-saıası ómirdegi plıýralızmniń negizin qaladyńyzdar. Qandaı da kedergiler boldy ma?
– Rasyn moıyndaýymyz kerek, ol kezde aldymyzda úlgi tutarlyq kórnekti saıasatkerler bolǵan joq. Kóbimiz qoǵamdyq-saıası ómirge tájirıbesiz keldik. Mysaly, men Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynda qazaq tili páninen sabaq berip júrdim. Jasaral ekeýmiz birge jumys istedik. Ol orys toptarynda qazaq ádebıeti pánin oqytatyn. Biz Hasen Qojahmet, Aron Atabek sekildi belsendilermen aralasyp, birimizdi-birimiz árdaıym qoldadyq. Máskeýden shyǵatyn gazet-jýrnaldar, buryn jaryq kórgen jasyryn gazetterdi oqyp, sodan tájirıbe jınaýǵa tyrystyq. Bir sózben aıtqanda, ózimizdi ózimiz ósirdik.
Bizdiń aldyńǵy býynnan úlgi tutatyn adam Hasen Qojahmet qana edi. Bilesizder, ol 1975, 1986 jyldary saıası qyzmeti úshin abaqtyǵa da otyrǵan. Basqa belsendilerdiń bári menimen qatar. 90-jyldar basynda jasym shamamen 35-ke jaqyndap qalǵan kez. Qazir sol ýaqyttaǵy keıbir jasaǵan baıandamalaryma, sóılegen sózderimen qarap qaradaı qysylamyn. О́ıtkeni saıası tanymymyz ben tájirıbemiz tómen edi. Biraq amal joq, úlken saıasatkerler bolmaǵasyn, bizge saıası arenada belsendi jumys isteýge týra keldi. Sóıtip, júrip 1991 jyly búkil keńes ókimetiniń saıası qozǵalystary men partııalarynyń basyn biriktirgen Demokratııalyq kongresiniń teń tóraǵasy bolyp taǵaıyndaldym. Bul keńes odaǵynyń eń úlken saıası kúshi edi.
Osyndaıda bir qyzyq oqıǵa oıǵa oralady. Qazaqstannyń sosıal-demokratııalyq partııasynyń «Mnenıe» dep atalatyn gazeti bar edi. Sonyń alǵashqy nómirin biz Rıgada jasyryn shyǵaryp, ony elge jasyryn ákelip tarattyq. Keıin ataýy «Kókeıkesti/Mnenıe» dep ózgertildi. Qazir qarap tursaq, qyzyq jaǵdaı.
– Sonymen, ózińiz qurýǵa atsalysqan Qazaqstannyń sosıal-demokratııalyq partııasy kózdegen maqsatyna jetti me?
– Jetti dep tolyqqandy aıta alamyn. О́ıtkeni bizdiń eń basty maqsatymyz – kommýnıstik partııanyń saıası tegeýrinin toqtatý bolǵanyn aıttym ǵoı. Biz qurylǵannan keıin bir jarym jyl ótkende kompartııa ózin-ózi japqany belgili. Ekinshi bir másele – biz sol kezdegi ashyqtyq pen jarııalylyqtyń qalyptasýyna da úlesimizdi qostyq. Sóz bostandyǵy artyp, buryn aıtýǵa aýyz barmaıtyn «azattyq», «táýelsizdik» sózderin ashyq kóteretin kúnge jettik. Ol ýaqytta elde bir ǵana telearna bar. Sol jerde E.Jovtıs, S.Dývanov úsheýmiz kompartııa ortalyq komıtetiniń úsh adamymen pikirtalasqa shyqqanbyz. Bir-birine qarsy eki partııanyń bulaı halyq aldynda pikirtalas jasaýy buryn el tarıhynda bolmaǵan.
1993 jyly Almatyda nemistiń sosıal-demokrattarynyń qoldaýymen halyqaralyq konferensııa ótkizdik. Oǵan burynǵy keńestik 13 respýblıkanyń jáne Germanııa, Belgııa men Fransııanyń sosıal-demokrattary qatysyp, sol jyly partııamyz Sosınternge kirdi.
– Táýelsizdik alǵannan keıin azattyq uranyn kótergen qoǵamdyq uıymdardyń ustanymdary men baǵyttary ózgerdi me?
– 90-jyldar ortasyna qaraı olar óz qyzmetin toqtata bastady. Mysaly, 400 myńnan asa múshesi bar «Azat» qozǵalysy qyzmetin doǵardy. О́ıtkeni «táýelsiz memleket boldyq, alǵa qoıǵan maqsatymyzǵa jettik» dep eseptedik. Biz bılikke baramyz dep aldymyzǵa maqsat qoımadyq. Oǵan múmkindigimiz bar edi.
Sodan 1994 jyly qyzmetimizdi toqtatýǵa sebep bolǵan bir jaıt – 1991 jyly qoǵamdyq uıymdar týraly zań qabyldanyp, sonyń talaptaryna saı partııamyzdy tirkeý kerek edi. Ol úshin partııa qataryndaǵy 3 myń adamnyń tizimin berýimiz qajet boldy. Biz odan bas tarttyq.
«Jeltoqsan» qozǵalysy ǵana táýelsizdik alǵannan keıin óz jumysyn ári qaraı jalǵastyra berdi. Olar 1986 jylǵy kóterilistiń shyndyǵyn ashýǵa talpyndy. Al basqa qozǵalystar men partııalardyń ustanymdary qalǵanymen, qurylymdyq deńgeıde óz jumystaryn doǵardy.
Qalaı degende de munyń bári eldiń saıası damýy men demokratııasynyń sabaqtary. Meniń túsinigimde, biz Táýelsizdik tuǵyryn, muratyn árqashan birinshi orynǵa qoıa bilýimiz qajet. Saıasatta qaǵıdat, ustanym, el senimi degen talap joǵary tursa, sodan aınýǵa bolmaıdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»