Tárbıe salasyndaǵy jaǵymsyz ahýaldyń týyndaýynyń negizgi sebepteri tereńde jatyr. Jahandaný zamanynda qazaq qoǵamyna Batystan entelep kire bastaǵan lıberaldyq negizdegi ártúrli qıturqy «konsepsııalar» men jurtty ishinen iritip-shiritýge baǵyttalǵan saıası tehnologııalar ulttyń tabıǵatyn teris baǵytta ózgertýde «ájeptáýir nátıjege» qol jetkizip úlgerdi.
Qoǵam barǵan saıyn ala-qula bolyp, onyń berekesi ketip, jas urpaqtyń tárbıesi qurdymǵa ketip, shyrqy buzyla túspek. Mundaı jaǵdaıda etek-jeńdi jıyp, jas urpaq tárbıesi máselesine tek ulttyq múdde negizine súıene otyryp erekshe mán-maǵyna men basymdyq bergen abzal. О́ıtkeni qoǵamnyń áleýmettik-mádenı negizderin lıberaldyq «qundylyqtar» arqyly shaıýǵa baǵyttalǵan áreketterdiń nysanaǵa alyp otyrǵany – halyqtyń mádenıeti. Osylaısha, neolıberaldyq demokratııa kez kelgen halyqtyń mádenıetin soǵyssyz-aq álsiretip, eldiń ishki damýynyń áleýetine, ásirese, onyń rýhanı bolmysyna qolyn suǵady. Nátıjesinde, mádenıet pen ónerdi azǵyndatý úderisi jan-jaqty óris alady. Iаǵnı ónerdi adamsyzdandyrý úderisi barysynda moraldyq-etıkalyq qundylyqtardan bas tartý kezeńi bastalady. Máselen, 1997 jyly 9-11 jastaǵy balalar arasynda ótkizilgen keıbir sheteldik zertteýlerde qoǵamdasý men meıirimdilik uǵymdary basym qundylyqtar qatarynda ataq, dańq pen abyroı on altynyń ishinde 15-orynda bolsa, al, 2007 jylǵa qaraı dańq birinshi orynǵa kóteriledi de, odan keıin tabys, ımıdj, tanymaldylyq jáne aqsha ornalasady. Joǵarydaǵy qoǵamdasý men meıirimdilik túsinikteri tıisinshe 11 jáne 12-pozısııaǵa túsip ketedi. Osydan bolar, atalǵan jastaǵy jasóspirimderdiń ortasynda «juldyz» bolǵysy keletinder men baqytty aqshaǵa satyp alýǵa bolady degenge senetinderdiń sany kúrt ósip, úlkeıgende kim bolasyń degen suraqqa «baı bolǵym keledi» deıtinderdiń qarasy kóbeıgen kórinedi.
Qoǵamdy túbegeıli qaıta qurý dáýirindegi lıberaldyq úderister azamattyq ortadaǵy mádenıettiń rólin joqqa shyǵarýǵa baǵyttalǵan úrdistiń negizin qalady. Nátıjesinde, ol eldegi mádenıet salasyndaǵy ınstıtýttardyń mazmunyna tikeleı teris yqpal etip, onyń qyzmetin de túp-tamyrymen ózgerte bastady. Osydan baryp búkil rýhanı sala «demokratııalandyrylyp», kommersııalandyrylyp, máseleniń mazmunynan góri ondaǵy bolyp jatqan úderisterge basymdyq berilgen kezeń týdy. Qoǵamda buqaralyq mádenıet ústemdik quryp, kúndelikti ómirde oıyn-saýyq pen áleýmettik jelilerdegi aqparat mádenıeti keń etek ala tústi. Osylaısha, mádenıet pen óner týyndylary kóńil kóterýge arnalǵan ónim retinde qarastyrylyp, kommersııalyq múddeler men sán trendteriniń baqylaýyna kóshti. Qoǵamnyń rýhanı damý pármeniniń álsireýi, bireýge elikteý, basqaǵa ıkemdelý, batystyq dúnıe degenniń bárine «sıyný», oǵan tolyqtaı moıynsunyp, qabyldaýǵa uryndyrdy.
Bul qoǵamnyń birligi men onyń áleýetin álsiretip, memlekettiliktiń negizine qaýip tóndire bastady. Ol endigi jerde dástúrli otbasynyń rámizdik mánisin joıyp, ondaǵy ananyń rólin tómendetip, ony tek úı tárbıeshisi deńgeıine túsirip, balalary aldyndaǵy qadir-qasıetinen jurdaı etýge kiristi. Demek, eldi mádenıetinen aıyrǵyń kelse, onda aldymen otbasynan bastap, sodan keıin bilim men ǵylym júıesin ózgertý kerek eken. Al muǵalimderdiń deńgeıi tómendese, onyń qoǵamdaǵy quny túsip, ol burynǵy bedeli men qurmetinen aıyrylady. Nátıjesinde, olardy oqýshylar men stýdentter syılamaıtyn, tipten moıyndamaıtyn ahýal qalyptasady. Osymen qatar olar memlekettik basqarý júıesine shúıligip, jan-jaqtan antalap, ony ońdy-soldy synaýdy kúsheıtedi. Iаǵnı memleketti basqaryp, jurtty uıystyryp, olarǵa jol kórsete alatyn jáne halyq arasynda bedeli bar azamattardyń yqpalyn azaıtyp, abyroıyn ketirip, olardyń da halyq aldyndaǵy bedeline nuqsan keltiredi.
Bul qıturqy saıasattyń maqsaty – qoǵamdy jas urpaqty jónge salatyn, olardy ulttyq rýhta tárbıeleıtin áleýetinen aıyrý. Osy tárbıe júıesiniń buzylýy saldarynan búgingi qazaq qoǵamynda boıkúıezdik pen masyldyq sındromy oryn alyp otyr. Bastary bylyqqa tolǵan aıaq-qoly saý, eńbekke jaramdy jastaǵylardyń bir bóligi aldynan shyqqan qıyndyqty eńserýge erinip, áreket etpeı, masyldyqqa boı urǵan. Olar memleketten əleýmettik kómek alýǵa dándep, qoǵamdaǵy dúnıeniń qadirin bilmeıtin jalqaýlarǵa aınaldy. Sonysyna qaramaı olar qıt etse, kez kelgen máseleniń tóńireginde ashyq arandatýshylyq mazmunyndaǵy qaqtyǵysqa shyǵýǵa daıyn turady. Ondaılar el ishindegi jáne syrtqy yqpaldy keıbir kúshterge arqa súıep, narazylyq atyn jamylǵan áleýmettik táýeldiliktiń deńgeıin odan beter shıelenistirýge kúsh salady.
Úrdiske aınalyp bara jatqan qazirgi osy úderiske qarsy turý úshin ulttyq qundylyqtar men ulttyq minezdi tárbıeleýge bet burý qajet. Ony halqymyzdyń dástúrine negizdelgen tárbıe arqyly iske asyrǵan jón. Jastardyń is-áreketi men minez-qulqyn eskere otyryp, jas urpaq tárbıesiniń negizgi baǵyttary men mazmunyn ulttyq minez qalyptastyrý turǵysynan anyqtaǵan durys. Árıne, bul jerde otbasy tárbıesine erekshe mán berilgeni abzal. О́ıtkeni búgin dástúr, ulttyq qundylyqtar men otanshyldyq minezdi urpaqtan-urpaqqa jetkizip, sabaqtastyqty saqtaý osy otbasyndaǵy tárbıege tikeleı baılanysty. Onyń qazaq otbasyndaǵy ata-anaǵa qurmet pen úlkendi syılaý, kishige qamqorlyqtan bastaý alyp, ádildik pen tabıǵatpen úılesimdi ómir súrý saltymen jalǵasýy shart.
Memleket basshysynyń Ulttyq quryltaıdyń «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» atty úshinshi otyrysynda jarııalaǵan qaǵıdatynyń mazmunyn onyń usynǵan «Adal azamat» uǵymy túgel qamtyp otyr. Prezıdent aıtqandaı, bul Ədiletti Qazaqstan ıdeıasymen úndesip jatyr. Ol Memleket basshysy bergen tapsyrmasyna sáıkes daıyndalǵan «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasyna ulasyp, tárbıe jumystaryn uıymdastyrýda mektep pen ata-analardyń arasyndaǵy tyǵyz baılanysty ornatýdy talap etedi. Prezıdent Jarlyǵymen bekitilgen «Qazaqstan Respýblıkasy ishki saıasatynyń negizgi qaǵıdattaryn, qundylyqtary men baǵyttaryn bekitý týraly» qujatta otanshyldyq, jaýapkershilik, yntymaqtastyq, jasampazdyq pen jańashyldyq sekildi irgeli qundylyqtardy keńinen dáriptep, óskeleń urpaqtyń boıyna sińirýdiń mańyzdylyǵyna erekshe mán berilgen.
Endeshe, osy irgeli qundylyqty urpaq sanasyna sińire berý kerek. Adal azamat degenimiz – jaqsy qasıetterge ıe bolyp, adal eńbek etetin jəne tabysqa adal jolmen jetetin adam. Iаǵnı bul jerde adaldyq pen ədildik bərinen bıik qoıylyp otyr. Demek ozyq oıly ult bolý úshin búkil qoǵamnyń sana-sezimin ózgertip, jańa qundylyqtar men ultymyzǵa tán minez-qulyq pen adamı qasıetterdiń ornyqtyrylýynyń mańyzy zor. Ərbir adam «Adal azamat» degen atqa laıyq bolǵanda ǵana, elimizde ədil qoǵam ornaıdy. Iаǵnı bul «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» – úsh taǵany Qazaqstannyń ozyq əri tabysty elge aınalýynyń basty kilti degen sóz.
Olaı bolsa, ulttyq minezdiń ulttyń bolmysyn quraıtyn qubylys jáne halyq mádenıetiniń, ádet-ǵurypy men salt-dástúriniń árekettegi kórinisi retindegi áleýetin iske qosqan jón. О́ıtkeni tek ulttyq minez ǵana ulttyq birlik, ulttyq biregeılik, ulttyq bolmysty qalyptastyrýǵa negiz bola alady.
Japsarbaı Qýanyshev,
qoǵam qaıratkeri