Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde folklorlyq ortalyqtyń ashylǵanyna da birshama ýaqyt ótipti. Bazaraly Múptekeev basshylyq jasaǵan jyldary kóp jumystyń basyn qaıyryp edi. Bazekeń kompıýterde tapjylmaı uzaq otyratyn. Syrtynan qarap «balbal tas» dep qaljyńdaıtyndar da bolypty. О́ziniń ómir boıy ekspedısııa saparlarynan jınaǵan materıaldaryn óńdep, qundy dep tapqandaryn urpaq ıgiligine jaratamyn dep júretin. Sol Bazekeńmen áriptes boldyq.
Birde Bazaraly aǵamyz bastap Qaraǵandy óńirine ekspedısııaǵa shyqtyq. Aǵadyr, Shet, Jańaarqa, Aqtoǵaı óńirin tegis araladyq. Maqsatymyz – án men kúıdiń altyn uıasyndaı bolǵan óńirlerden folklor jınaý, ony taspaǵa basyp, hatqa túsirý.
Aýyldyń shejireshisi, kúıshi Sáneke Saǵyndyquly aqsaqaldyń kózi tiri kezi. Toqsandy alqymdaǵan qarııa qaljyrap qalypty. Kúıdi babyna keltire almasa da, este qalarlyqtaı maǵynaly sóz sóılep otyrdy. Áıgili ánshi Manarbek Erjanovpen dos bolǵanyn áńgimelep otyryp: «Ánshilik pen kúıshilikti qatar ustanǵan Manarbekke «án salǵan aýyr ma, kúı shertken aýyr ma» dedim, sonda Mákeń: «Ándi syrtqa shyǵaryp aıtasyń, kúıdi ishte tolǵaısyń, kúı tartqan aýyr» degeni bar», dep eskiden sóz qozǵap edi.
Arqa dombyrashylarynyń kúı shertisine qarap otyryp ár urpaqqa ıdeal bolǵan kúı óneriniń iri tulǵalarynyń mánerin baıqadyq. Shaý tartqan Sáneke aqsaqaldyń qaǵysy Ábiken mánerin eske salsa, odan keıingi býynǵa Maǵaýııa Hamzınniń otty tartysy áser etipti, al, keıingi shertpeshiler Dáýletbek Sádýaqasov syndy dombyrany saýyp tartýdy qalap turatyndaı.
Osy saparda Bolat Tákishev degen aǵamyzben tanystyq. Alystan kúıshiler keldi dep áspettep, bizdi qonaqúıge jaıǵastyryp, qolushyn berdi. Bazekeń jasy elýdi alqymdap qalǵan polısııa polkovnıgin «Aqqyzdyń jıeni, kúıshi» dep tanystyrdy.
«О́mir boıy polısııada júrgen jan ne tartýshy edi» degen de qyjyrtpa oıdyń qyltıǵany ras. Baqsaq, úlkenge de, kishige de «Siz» dep sóıleıtin Bolat aǵamyzdyń dombyrasynyń úni de kórkem eken. Kúı tartty. Sálden soń tyńdaýshysyn shertip otyrǵan kúıine mán berip, úńilýge májbúrleı bastady. Kúıi minezdi. «Qaıran elim» dep bozdap ketken dombyra úni ójet, ótkir shyqty. Deıturǵanmen, sol kezdegi shertisimen qazirgi tartýynda edáýir aıyrmashylyq bar eken. Burynǵysyna qaraǵanda qazir tabıǵılyq basym. Jazýshy Táken Álimqulov «dombyrany saýsaq sóıletpeıdi, kóńil sóıletedi» depti. Jýyrda tyńdadyq. Bolat Jumataıulyna Halyq ártisi Seken Turysbek dombyra syılapty. Sol aspaptyń úni, Bolat aǵamyzdyń tátti shertisi oıǵa qaldyrdy. Kúıshiniń saýsaǵy emes, kókiregi sóılep tur.
Bókeń Arqa kúılerin tartady. Ásirese Aqqyz kúılerine júırik. Kúı shertisinen keshegi Manarbek dáýiri esip turady. Maǵaýııanyń dybys qýatynyń nyshany seziledi. Burynǵy kúıshiler sekildi eskilikten syr shertip, sherlene tartady. Belgili ǵalym Saıda Elamanova dástúrli ónerpazdyń basty ereksheligi, «dybys qasıeti, dybys kıesi» (sakraldyq) dep pikir aıtqan. Bizdiń Ábiken Hasenov tektes kúıshilerdi jalyqpaı tyńdaýymyzdyń da basty sebebi – dybystyń qasıetinde. Bolat aǵamyzdyń kúı shertisinde «tereńdik bar, eski dástúr bar» dep nyq senimmen aıta alamyz. Sol sebepti etnomýzykatanýshy ǵalymdar «Máńgilik saryn», «Kúı kerýen», Halyqaralyq «Astana arqaýy» túrki mýzykasy festıvaldaryna kúıshini arnaıy shaqyrady. Bolat aǵamyz sol festıvaldarda sahna sańlaqtarymen ıyq tiresip óner kórsetip, laýreat atanady. Qarashańyraq konservatorııa kúıshimen kezdesý uıymdastyryp, sheberlik saǵatyn ótkizýge múmkindik jasaıdy.
Kúıshi 2007 jyly «Aqqyz» atty kitap qurastyrǵan. Sol jınaqtyń «Meniń ájem» degen taraýy Bolat aǵamyzdyń aqqyztanýǵa úlken úles qosqan zertteýshilerdiń biri ekenin aıǵaqtaıdy. Arqa kúıiniń iri tulǵalarynyń birine arnap jınaq qurastyryp, ol jınaqqa oı salarlyq tyń derekter berýi – kúıtanýdaǵy úlken olja. Mysaly, Aqqyz ben kúıshiniń ákesi Ahmetbaı jaıynda mynadaı derekterdi kezdestiremiz: «Ahmet baıdyń baılyǵy týraly ártúrli derek bar. Kenje balasy Ábilqaptyń aıtýynsha 22 myńdaı qoı, 7 myń jylqy, 200 túıesi bolǵan. Al bir derekte tek 10 myń aq qoı (qara qoıda esep bolmaǵan), 10 soqyr túıesi bar (sanaqta árbir júz túıeden soń bir túıeniń kózin aǵyzyp jiberip otyrǵan) delingen. Ahmetbaı aýylynyń maldy ustap baǵýda ózindik ádisi bolǵan, ár úıge kemi 100-den qoı taratyp berip, tek ósiminiń belgili bir paıyzyn alyp, basqasyn eńbekaqy, kún kórisine qaldyrǵan jáne sol aýyldaǵy qarapaıym halyq azdaǵan malyn jaıarǵa jer tappaı, eriksiz barlyq maldaryn baıdiki dep esepke kirgizip otyrǵan. Osyndaı myrzalyǵymen eline, tóńiregine syıly bolǵan...
...1928 jyly Balqash, Aqtoǵaı, Shet aýmaǵynda tárkilengen ataqty eki baıdyń biri – Adambaı-Tursyn bolsa, ekinshisi – Ahmetbaı. Báıbishesi Dárııa men balalary Shuǵaıypbek, О́mirbek, Maǵurypbek, Saǵadıbekpen 1928 jyly Qostanaıǵa jer aýyp, eline 1932 jyldyń kúzinde Balqash kóliniń jaǵasyna oralyp, kelesi kóktemde qaıtys bolady. Aqqyzdyń «Qaıran elim», «Jetim qyz» kúıleri osy kezeńde shyqqan» deıdi zertteýshi.
Bókeń bergen derekten tekti baılar eliniń quty bolǵanyn ańǵaramyz. «Ár úıge kemi 100-den qoı taratyp berip, tek ósiminiń belgili bir paıyzyn alyp, basqasyn eńbekaqy, kún kórisine qaldyrǵan» degen joldar osy sózimizge dálel. Myńdy aıdaǵan baı balasy, bula bop ósken sulý, kelbetine súısingen eli «Aqqyz» ataǵan Múgilsimdeı óner daryǵan aıtýly kúıshi, dúnıe tóńkerilip túskende «Qaıran elim» dep kúı tolǵaıdy. Zulmat taǵdyrmen betpe-bet kelgen ónerpaz kórgen náýbetti dombyrada sarnatady. Qysqasha qaıyrsaq, Bolat aǵamyz kúıshiniń tóńireginde bolǵan jandardyń qoǵamdaǵy bet-beınesine, sol dáýirdegi saıası jaǵdaı men kúıshige qatysty derekterge boılaǵan. Eski kózderden áńgime suraǵan. Mysaly, Aqqyzdyń eriksiz uzatylýynyń astarynda saıası sheshim turǵany, qazaqy dástúrmen ósken qyzdyń áke jarlyǵyna qarsy kelmeýi, kúıshiniń jat jurtqa attanarda zamandastarymen kúı shertip qoshtasýy, qyraǵy el jastarynyń jańa shyqqan kúıdi, sony týyndyny jazbaı tanýy – Arqa jurtynyń mádenı áleminiń sulý da syrly kórinisi.
Osy kúni Arqa kúıin shertýshiler azaıyp ketti. Shertpe kúıdiń otanynda eskiniń kózin kórgen dástúrli kúıshilerden Muhametjan Tileýhan men Bolat Tákishev aǵamyz ǵana qaldy. Qazirgi kúni bul kisi Qaraǵandydaǵy Kúıshiler odaǵynyń tóraǵasy. Áńgimesinen Arqa kúıiniń bolashaǵyna alańdaıtynyn ańǵardyq.
Erterekte Balzaktyń «Polkovnık Shaber» degen áńgimesin oqyp edim. Sol týyndyda erliginiń arqasynda polkovnık shenine jetken ári tobyqtan qan keshken batyr óz shańyraǵyna kire almaı, opasyzdyqtyń ne túrin kórse de jan dúnıesin taza saqtap qalǵany jaıynda baıandalady.
Álbette, Bolat aǵamyzdyń otbasy, týǵan týysy, ónerpazdar arasynda bedeli bıik. Dese de Bolat kúıshiniń qolynda kúı qalýynyń, saýsaǵynyń basyna qasıet, kıe darýynyń bir sebebi, júregin kirletpegeniniń belgisi bolar. Aqqyz kúıshi óziniń dombyrasyn Bókeńniń qatar ósken dosy, E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ulttyq-zertteý ýnıversıtetiniń rektory Nurlan Dýlatbekovke amanattapty. Amanatqa adal Nuraǵań 2024 jyly ısi qazaqqa saýyn aıtyp, Aqqyz kúıshige arnap jyr músháırasyn ótkizip, torqaly toıǵa at qosqan aqyndardyń óleńin jınaq qylyp shyǵardy.
О́ner men rýhanııattaǵy shertpe kúı shejiresiniń shýmaqtalǵan bir sıpaty osyndaı.
Qaırat AITBAEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri