Búginde Aýǵan máselesi áli de álem nazarynda tur. Qýantarlyǵy, aqyry bılikti qolyna alǵan tálibter halqyn qan qaqsatqan qarýly qaqtyǵystarymen emes, beıbit ómirge, tynysh zamanǵa umtylǵan gýmanıtarlyq qadamdarymen jahanǵa unaı bastady. Ashyq dıplomatııasyz, alys-berissiz alǵa jyljý ekitalaı ekenin túsingen olar alys-jaqyn kórshilerimen aralasýǵa kiristi. Bul rette BUU bastamalary aıasynda Qazaqstan da aýǵan eliniń aıaqqa turyp, ekonomıkasynyń kúsh alýyna barynsha úles qosyp otyr.
Keıingi 50 jylda azamattyq soǵystan, berekeni alǵan qaqtyǵystardan eldiń halqy da, bıligi de, qala berdi qoldan áskerı de saıası daǵdarys týǵyzyp kelgen tálipter de ábden qajydy. Degenine jetip, el bıligine kelgen tálipter ózge elderge ashyqtyq saıasatyn usynyp, ıntegrasııaǵa qadam basty. Biraq odan jaǵdaı ońalyp ketti deýge áli erte. Bir jyldary ashtyqtyń «aýlyna baryp qaıtqan» Aýǵanstan halqy da álemniń kómegine muqtaj halde otyr. Sebebi gýmanıtarlyq daǵdarys jaǵdaıynda kún keship otyrǵan bul elde bilim berý, medısına júıesi, adam quqyǵy múldem qurdymǵa ketken. Ekonomıkanyń qaı sektoryn alsań da joqshylyqtan bas kótere almaı tur. Sondyqtan Aýǵanstannyń aıaqqa turýyna Birikken Ulttar Uıymy barynsha yqpal etip keledi.
10 jeltoqsan kúni Nıý-Iorkte ótken BUU Qaýipsizdik Keńesi otyrysynda Aýǵanstandaǵy apattyq gýmanıtarlyq jaǵdaı týraly aıtyldy. Onda BUU Bas hatshysynyń gýmanıtarlyq máseleler jónindegi orynbasary Tom Fletcher Aýǵanstan qazirgi zamannyń eń aýqymdy gýmanıtarlyq daǵdarystarynyń birin bastan keshirip jatqanyn málimdedi.
BUU minberinde aıtylǵan sıfrlardy sóıletsek, keler jyly 22 mıllıonǵa jýyq aýǵanstandyqqa kómek qajet ekeni belgili bolyp otyr. Bul kórsetkish Aýǵanstandy dúnıe júzindegi eń qıyn jaǵdaıdaǵy elder qatarynda Sýdan men Iemennen keıin úshinshi orynǵa shyǵardy. BUU 17,5 mıllıon aýǵan azamatyna kómek kórsetý úshin 1,7 mlrd dollar surap otyr, onyń ishinde 375,9 mln dollar asa aýyr jaǵdaıda kúneltip otyrǵan 3,9 mln adamǵa shuǵyl qajet.
Aýǵanstanda alǵash ret tórt jyl ishinde ashtyqqa ushyraǵandar sany ósip, 17,4 mıllıon adamǵa jetti. Bıyl elge 2,6 mln bosqyn, al sońǵy eki jylda 4 mln-nan asa adam qaıtyp kelgen. Kóbi – áıelder men balalar. Biraq olar bilim alyp, jumys tabýda jáne medısınaǵa qol jetkizýde qatań shekteýlerge tap bolyp otyr. Ol az deseńiz, bıyl tamyz jáne qarasha aılaryndaǵy eki joıqyn jer silkinisi, sondaı-aq 3,4 mln adamdy qamtyǵan qurǵaqshylyq eldi odan ári tıtyqtatyp barady.
Fletcher áıelderdiń gýmanıtarlyq uıymdarda jumys isteýine tyıym salynýy kómekti jetkizýdi aıtarlyqtaı qıyndatqanyn atap ótti. Qarjynyń jetispeýi de jaǵdaıdy aýyrlatyp, azyq-túlik kómegin tek 1 mln adam ǵana alǵan (ótken jyly – 5,6 mln). Al 305 tamaqtandyrý pýnkti men 422 medısınalyq ortalyqtyń jabylýy jyǵylǵanǵa judyryq bolyp tıip otyr. Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysynda osy sıfrlardy jaıyp salǵan Tom Fletcher BUU-dan úsh máseleni qoldaýdy surady.
Aldymen gýmanıtarlyq erekshelikti saqtap qalýǵa basa mán berdi (BUU QK 2615-rezolıýsııasy), ekinshiden, áıel qyzmetkerlerge qoıylǵan shekteýlerdi alyp tastaýdy atap ótti, odan keıin gýmanıtarlyq jospardy jospar kúıinde qaldyrmaı, ony qarjylandyrýdy usyndy.
Jıynda Aýǵanstanǵa kómek kórsetý jónindegi BUU Mıssııasy basshysynyń mindetin atqarýshy Jorjet Ganon da jaǵdaıdyń óte kúrdeli ekenin, úlken aýqymdaǵy halyqaralyq qoldaý kerektigin aıtty. Onyń aıtýynsha, áıelder men qyzdardyń qoǵamdyq ómirden tolyqtaı shettetilip jatqany, bilim alýǵa tyıym salýy Aýǵanstandy bolashaq mamandardan aıyryp, óz taǵdyryna ózi balta shaýyp otyr. Al medıa erkindigi týraly aıtpasa da túsinikti. Odan qalsa, jaqynda eldegi ınternet pen baılanys óshirilgen. Saldarynan halyq medısınalyq, banktik jáne gýmanıtarlyq kómekke qol jetkize almaı, sarsańǵa túsken. Alaıda bul sheshimniń zardabyn bılik tarabynyń ózderi de tartqandyqtan keıin ol sheshimniń kúshin joıýǵa májbúr bolǵan.
Qysqasy, aýǵan elindegi qazirgi ahýal burynǵydan jaqsyraq dep baǵalanǵanymen, jalpy alǵanda jaǵdaıy kúrdeli kúıde tur. Degenmen áreket te joq emes. Dostyq qushaǵy men kómek qolyn sozyp jatqan memleketter barshylyq. Solardyń aldyńǵy qataryna bizdiń eldi shyǵarýǵa bolady.
Oǵan aıqyn mysal retinde Almaty qalasynyń Ortalyq Azııa men Aýǵanstan úshin BUU-nyń Turaqty damý maqsattary boıynsha О́ńirlik ortalyǵy mártebesine ıe bolǵanyn aıta alamyz. Bıyl naýryzda BUU Bas Assambleıasy Almatyda atalǵan О́ńirlik ortalyǵyn qurý týraly qarardy biraýyzdan maquldap, qujatty BUU-nyń 152 múshe memleketi qoldady. Almatyda ornalasqan bul ortalyq budan bylaı aımaqtaǵy halyqaralyq kúsh-jigerdi úılestirýdiń negizgi alańyna aınalyp, Ortalyq Azııa men Aýǵanstannyń turaqty damýyna yqpal etpek.
Al jýyrda Memleket basshysynyń Aýǵanstanmen syndarly ózara is-qımyldy damytýǵa jáne bul eldi óńirlik úderisterge tartýǵa qatysty tapsyrmalaryn iske asyrý maqsatynda Prezıdenttiń Aýǵanstan jónindegi arnaýly ókili – Syrtqy ister mınıstrliginiń Erekshe tapsyrmalar jónindegi elshisi Erkin Tuqymov sol elge jumys saparymen bardy. Sapar barysynda E.Tuqymov Aýǵanstan basshylyǵymen birqatar mazmundy kezdesý ótkizdi. Olardyń qatarynda Aýǵanstannyń Syrtqy ister mınıstri Amır Han Mýttakı, Balh provınsııasynyń gýbernatory Mohammad Iýsýf Vafa, Qoǵamdyq jumystar mınıstriniń orynbasary Mohammad Sahıbzada, ózge de mańyzdy vedomstvolardyń ókilderi bar. Kelissózder barysynda saýda-ekonomıkalyq, kólik-logıstıka, ónerkásip, ınfraqurylym, aýyl sharýashylyǵy, gýmanıtarlyq, bilim berý jáne medısına salalaryndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtý, sondaı-aq qaýipsizdik pen terrorızmge qarsy is-qımyl máselelerine erekshe nazar aýdaryldy.
E.Tuqymov bul sapary jóninde Facebook-tegi paraqshasynda bólisip, pikir bildirdi. «Balh provınsııasy bizdiń taýarlarymyzdy Termez ózen porty arqyly Haıratonǵa jetkizetin Aýǵanstannyń negizgi qaqpasy ispetti. Gýbernatorǵa Aýǵanstan arqyly ótetin temirjol jobasy (Túrgýndı – Gerat – Qandaǵar) týraly aıtyp berdim. Bul joba Ortalyq Azııa elderiniń Aýǵanstanmen saýdasyn jaqsartýǵa jáne eldiń ózge de provınsııalaryn jalǵaýǵa múmkindik týǵyzar edi», dep jazdy ol.
Aýǵan tarapy bizdiń eldiń gýmanıtarlyq bastamasyna – bıyl qarasha aıynyń sońynda Aýǵanstanda jumys istep, kóptegen naýqasqa kásibı kómek kórsetken dárigerler brıgadasynyń mıssııasyna erekshe alǵysyn bildirdi.
Aýǵanstannyń syrtqy saıası vedomstvosy men salalyq qurylymdarynyń basshylarymen ótken kelissózder barysynda Týrgýndı – Gerat – Qandaǵar – Spın-Boldak temirjolyn salý máselesi talqylandy. Atalǵan joba Aýǵanstannyń kólik ıntegrasııasy men óńirlik saýda aǵymdaryn keńeıtý úshin strategııalyq mańyzǵa ıe.
О́z kezeginde aýǵan basshylyǵy Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń óńirlik ózara baılanysty nyǵaıtý jáne ınfraqurylymdyq jobalardy qoldaý saıasatyn Aýǵanstannyń turaqtanýy men ekonomıkalyq jańǵyrýyna yqpal etetin mańyzdy faktor retinde qabyldaıtynyn jetkizdi.
Al Aýǵanstannyń Syrtqy ister mınıstri A.Mýttakı Qazaqstandy Aýǵanstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyǵyna naqty qoldaý kórsetip kele jatqan eń turaqty ári senimdi seriktesterdiń biri dep atady.