Azattyq kúreskeriniń aǵartýshylyq joly: Qońyrqoja Qojyqovtyń týǵanyna – 145 jyl

Aýylynda musylmansha, 1892 jyldan Perovskide (qazirgi Qyzylordada) qazaq-orys mektebinde, qalalyq ýchılıshede, 1900–1904 jyldary Tashkent muǵalimder semınarııasynda oqyǵan. Samarqan oblysyndaǵy Úrgit aýylynda, Syrdarııa oblysyndaǵy Han aýy­lynda, Perovsk, Qarnaq, Án­dıjandaǵy ımperııalyq orys-týzem mektepterinde muǵa­lim, meńgerýshi bolǵan. Perovsk qala­syndaǵy temirjol jumys­shylary mektebinde Birinshi orys revolıýsııasy oqıǵalary jóninde erkin pikir aıtqany úshin polısııa qadaǵalaýyna ilikken. Ol – qazaq balalaryna qazaq tilinde saýat ashqyzý máselesin udaıy nazarda ustaǵan, sol maqsatta alǵashqy qazaq álippesin jasaǵan pedagog.

Jádıtshiler qozǵalysynyń óristeýine oraı, mektep-medreselerde, aýyldardaǵy meshitter men mektepterde qurandy úıretýge negizdelgen baǵdarlamany qaras­tyryp, qazaq balalarynyń saýa­t ashý tájirıbesin zertteı kele, aǵartý isindegi kóp kemistiktiń qazaq tilinde arnaıy jazylǵan saýat ashý kitaby joqtyǵynan ekenine onyń kózi ábden jetedi de, sol joqtyń ornyn hal-qaderinshe toltyrýǵa tyrysady. Alǵashqy qazaq álippesin jasap, arab-parsy álipbıindegi áriptermen ár qazaqy dybysty jeke árippen belgileý jolyn usynady. Bir dybysty bir árippen tańbalaý ádisterin mysaldarmen júıelep kórsetedi. О́zi muǵalimderdiń paıdalanýyna usynyp otyrǵan osy «qazaq álippesinen soń quran álippesin oqysa», balalardyń «basylymdar jazýyn taný» múmkindigi artatynyn aıtyp, álippeniń hrestomatııalyq bólimine árkim bilýge tıis túrli maǵlumattar, áńgimeler, óleńderdi jańa ádisteme arqyly oqýǵa laıyqtap toptap beredi. «Bizdiń qazaq balalary mektepte az bolsa eki jyl, úsh jyl, ozsa onan da kóp oqyp, zordan hat tanyp qaǵaz jazatyn bolyp shyǵady... Munyń sebebi... qazaqtyń óz tilinde saýa­t mektepterine jazylǵan álippe kitabynyń bolmaǵandyǵy. Ár istiń ózine laıyq aspap-saımany bolmasa, jaraqsyz baryp jaýlaý múmkin be. Qoldarynda qazaqsha kitaptary bolmasa, qazaqsha jazýdy balalarǵa moldalar ne qylyp úıreter?» deıdi ol quran men onyń uǵymdaryn oqytatyn moldalarǵa, muǵalimderge 1912 jylǵy 27 naý­ryzda jazǵan arnaýynda.

Ol qazaqsha saýat ashý kitabynda bir dybysty bir árippen belgileý ádisterin júıelep kórsetedi de, shákirtter «kúnine bir synyptan alyp tursa, úsh aptada álippeni tamam qylyp, jazýdy túsinip qalsa kerek» degen oı aıtady. «Qazaq álippesinen soń quran álipppesin oqysa», balalardyń «osy eki álippe arqyly basylymdar jazýyn taný» múmkindigi ulǵaıatynyna senim artady. Sondaı maqsatpen, árkim bilýge tıis túrli maǵlumattar, áńgimeler, óleńderdi toptap álippeniń hrestomatııalyq bólimine beredi. О́ziniń usynyp otyrǵan álippesi «tájirıbe-dúr», «kórmegen jerdiń oı-shuqyry kóp degen sóz bar emes pe», sondyqtan muǵalimderdiń sabaq berý úderisinde kezdesýi yqtı­mal, olardyń oqýlyqty «jatsynatyn jerleri» jaıynda tyńdaýǵa ázir. «Egerde bizdiń alashqa usynǵan jádıtimizdiń ne artyq, ne jetpegen jerleri bolsa», oı-pikirlerin tikeleı ne hat arqyly bildirgenderge «kópten kóp alǵys aıtamyz», deıdi ol. Aǵartýshy Qońyrqoja Qojyqovtyń qazaq mektepterine arnalǵan «Álippe» kitaby Túrkistan general-gýber­natorlyǵynyń oqý bóliminde arnaıy qaralyp, bastyrýǵa resmı ruqsat berilgen.

Qojyqov «Álippesin» 1912 jyly Orynbordaǵy belgili qa­lamger, saıası qaıratker jáne bas­pager Fatıh Karımıdiń baspasynan shyǵardy. Karımı alǵashqy orys revolıýsııasy jyldary Peterbor men Tómengi Novgorodta ótken musylman sezderine qatysýshy, sonda uıysqan jalpyreseılik musylman saıası partııasy or­talyq komıtetiniń múshesi bolatyn. Orynbor musylmandary gýbernııalyq jınalystarynyń turaqty tóraǵasy retinde halyq muń-muqtajyn tereń biletindigimen jáne baspagerlik, ári «Qusaıynııa» medresesindegi ustazdyq qyzmetimen qosa, «Ýaqyt» atty tatar tilindegi qoǵamdyq-saıası gazettiń redaktory retinde otar eldi oıatyp, rýhanı jańǵyrtýǵa eleýli úles qosyp júrgen jáne sol qyzmetteri arqyly jurtqa keń tanylǵan tulǵa bolatyn. Ol Qońyrqoja Qojyqovtyń qazaq mektepterine jádıttik oqý tásilin engizýdi kózdegen álippesin baspahanasynda tezdetip bastyryp berdi. «Álippecin» Qojyqov kezinde álemge tanymal «Tárjimannyń» bas redaktory, ataqty aǵartýshy, jádıtshi, qoǵam qaıratkeri Ysmaıyl Ǵaspralyǵa syıǵa tart­­qan eken, sol kitap búginde uly pe­dagogtiń Baqshasaraıdaǵy mýzeıin­de saqtaýly tur.

Qońyrqoja «Álippesin» bas­tyrý úshin 1912 jyly Oryn­borǵa barǵan saparynda Ahmet Baıtursynulymen tanysady. Ol óziniń «Oqý quralyn» jáne «Qazaq» gazetin shyǵarý sharýalarymen shuǵyldanyp júrgen. Ekeýi ózara jan-jaqty pikirlesip, óz elderindegi azamattarmen habarlasa kele, Fatıh Karımıge asa mańyzdy ótinish aıtady. Fatıh olardy qoldaıdy da, III Dýma jumysyn aıaqtap, IV Dýmaǵa depýtattar saılaý naýqany bastalǵaly turǵan shaqta qazaqtardyń gýbernııadaǵy musylman qaýymy saılaýshylaryna arnaǵan ashyq hatyn «Ýaqyt» gazetinde jarııalaıdy. Ashyq hatta 1907 jylǵy «3 maýsym tóńkerisinen» keıin «azamattyq sezimderi jetil­megen buratanalar» retinde Mem­dýmaǵa depýtat saılaý quqynan aırylǵan Dala jáne Túrkistan ólkeleri qazaqtarynan bir ókil saılaý úshin tatar-bashqurt baýyrlar ózderine bólingen kvotadan bir oryndy qıyp berse degen ótinish bildirilgen bolatyn. Redaksııaǵa Qońyrqojanyń túrkistandyq jerlesterinen ashyq hat mazmunyn qýattaǵan jedelhattar kelip jatty. Alaıda ozyq pikirli tatar azamattary qoldaý kórsetkenmen, saılaýdyń basqa bir mańyzdy sharty oryndalmaǵandyqtan, bastama oń sheshimin tappady.

1917 jylǵy Aqpan revolıýsııasynan keıin Qońyrqoja Qojyquly Ferǵana óńirindegi qazaqtardyń múddesin qorǵaıtyn «Kóshpendi» atty uıym quryp, oǵan jetekshilik etti. Tash­kenttegi musylman uıymdary jumystaryna belsene qatysty. Ol 1917 jylǵy tamyzda ótken Túrkistan ólkesi qazaqtarynyń sezinde Búkil­reseılik Quryl­taı jınalysyna depýtattyqqa kandıdat retinde usynyldy. Ferǵana aýdandarynyń birinde Ýaqytsha úkimettiń komıssary bolyp qyzmet atqardy. Qojyqov ólke bıligin Sovetterdiń ozbyrlyqpen basyp alyp, úkimet quramyna jergilikti halyq ókil­­­derin kirgizbeýine shamdaný nátıjesinde shuǵyl túrde shaqy­rylǵan Qoqandaǵy IV Tótenshe musylmandar sezinde jarııa­lanǵan avtonomııanyń belsendi qaıratkerleri qatarynan tabyldy. Ol Túrkistan avtonomııasy Ulttyq keńesiniń múshesi bolyp saılanǵan-tyn.

Avtonomııa bolshevızmniń qarýly kúshimen qulatylǵannan keıin Qońyrqoja Qojyquly keńestik oqý oryndary men meke­melerinde túrli qyzmetter atqardy. 1921 jyly Túrkrespýblıka Jer halkomatynyń múshesi, sodan soń Jer halkomynyń orynbasary boldy. 1922 jyly Áýlıeatada ýezdik jer basqarmasynda istedi, Jetisý oblysynda jer-sý reformasyn basqardy.

Onyń qyzmeti jóninde Bas hatshy I.Stalın men Memlekettik saıası basqarmaǵa (GPÝ) belgili bir kommýnıstiń 1924 jylǵy sáýirde qupııa joldaǵan hatyna bylaı delingen: Qojyqov jer reformasyn júrgizý kezinde «...jurttyń bárine orystardy «ońdy soǵýdamyz» dep aıtyp júrdi. 1922 jyly jerge ornalastyrýdy basqardy, qazir Jerge ornalastyrý basqarmasynda isteıdi. Qojyqov Qojanovpen bir páterde turady. Osy Qojyqov, Qojanov, Asfendıarov, Toqtybaev – belgili Lapınniń qyzdaryna úılengen, sóıtip olar qazaq halqyn eń aldymen osy týysqandyq belgileri bo­ıyn­sha birlesip bıleýde. Qojyqov áldeneshe ret TúrkSIK músheligine saılandy jáne «Qosshy» Ortalyq komıteti basshylarynyń biri bolyp tabylady. 1921 jyly Qojanovtyń jáne Asfendııarovtyń kepildigimen, tipti, partııaǵa da kirdi, alaıda keıin shyǵaryp jiberildi. Qazir tap osy Qojyqov Qojanovty bılep tur (Ol óte tájirıbeli adam). Qojanovqa qyzmetkerler kelgende, olardy eń aldymen osy Qojyqovqa máselelerdi kelisý úshin jiberip alady, túrli úkimettik jáne tipti par­tııalyq hattamalar da oǵan pi­kirin bilý úshin jiberilip jatady».

Bul qupııa jazbadan anyq baı­qalatyny sol, Qońyrqoja Qojyquly keńes ókimeti tusynda da ult kommýnısteriniń birqatary aqyl-keńes surap turatyn, aıtqan pikirine sózsiz qulaq asatyn bedeldi qaıratker bolǵan. Muny Dinmuhamed Ádilovtiń 1928 jylǵy 27 jeltoqsanda OGPÝ tergeýshisine 1925 jylǵy sáýirde ótken Qazaqstan keńesteriniń V sezi kezinen bergen kórsetýi de rastaıdy. Ol Úkimettiń Aqmeshit qalasyna kóship kelýine baılanysty qala atyn ózgertý máselesi sezd aıaqtalar kúngi túski as kezinde kóterilip, at oılastyra bastaǵandaryn, Qyzylorda degen ataýdy birden Qojyqov oılap tapqanyn, osylaı ataǵanda «eki jaqtan da» talas týmaıdy, óıtkeni «qyzyl» sózi revolıýsııalyq tús retinde bolshevıkterge unaıdy, al «orda» – ózimizdiń ulttyq ataýymyz dep dáıektegenin, Qaz­ólkepartkomnyń ekinshi hatshysy Sultanbek Qojanovtyń ony kesimdi túrde qoldap, sezde kún tártibinde kózdelmegen – halyqqa tarıhı «qazaq» atalymyn qaıtarý, tıisinshe «Kırgız Respýblıkasyna» «Qazaq Respýblıkasy» dep qaıta at qoıý, Aqmeshitti Qyzylorda dep ataý jónindegi máselelerdi usynǵanyn, delegattardyń olardy biraýyzdan qabyldaǵanyn áńgimelegen.

Qońyrqoja Qojyquly 30-jyldary biryńǵaı ǵylymı jumys­tarmen shuǵyldana bastaǵan. Professor Sanjar Asfendııa­r­ov­pen birge KSRO Ǵylym akade­mııasynyń Qazaq fılıalynda qyzmet etip, Ulttyq mádenıet ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń negizin qalaýshylardyń biri boldy. Jetisý óńirine jıi ekspedısııaǵa shyǵyp, kóne qorǵandar men eskertkishterdi zertteýmen aınalysty. Orhon jazýy, Qozy Kórpesh-Baıan sulý, Kelinshektas, Aqtas mazarlary týraly ǵylymı eńbekter jarııalady, olardy memleket tarapynan qorǵaýǵa alý týraly másele kóterdi. Al Qazaq KSR-i memlekettik kópshilik kitaphanasynyń (qa­zirgi Ulttyq kitaphanasy) sırek kezdesetin kitaptar men qol­jaz­balar qory bóliminde qyzmet atqarǵan kezinde, 1936 jyly Súleımen Baqyrǵanıdiń «Hıkmet Haziret Sultan ál-ǵarıfın» atty qoljazbasyn Saıramnan taýyp ákelip, qorǵa tapsyrdy. Professor S.Asfendııarovtyń basshylyǵymen 1935–1936 jyldary jaryq kór­gen eki tomdyq «Qazaqstannyń ótkendegi tarıhy týraly derekter men materıaldar» atty jınaqty qurastyrýshylardyń biri boldy. Qojyquly arab, parsy, shaǵataı tilderin jetkilikti meńgergendikten, osy tilderdegi jınaqqa kiretin tarıhı jáne ádebı shyǵarmalardy qazaqshaǵa aýdardy.

Qońyrqoja Qojyquly 1938 jylǵy 27 qańtarda tutqyndalyp, NKVD-nyń Almaty oblysy boıyn­sha Basqarmasy «úshtiginiń» 1938 jylǵy 15 aqpandaǵy úki­mimen jazanyń joǵarǵy sharasyna kesildi. Túrkistan Áskerı okrýginiń áskerı trıbýnaly 1957 jylǵy 23 jeltoqsanda, qylmys quramy dáleldenbegendikten, Qo­jyqovty aqtap shyǵardy. Táýelsizdik dáýirinde Qońyrqoja Qojyqovtyń ómiri men qyzmeti jóninen eske alý jıyndary, dóńgelek ústelder, konferensııalar ótti, eńbekteri qaıta basyldy. Qaıratkerdiń týǵanyna 145 jyl tolýyna oraı, О́zbekstan ǵalymdary Tashkentte halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizip, Qońyrqoja Qojyqulynyń bel­sendi qoǵamdyq-saıası qyzme­timen qatar jádıtshilik eńbegin erekshe atap kórsetti.

Qońyrqoja Qojyqov – ǵylym men mádenıette ózindik iz qaldyrǵan tulǵa. Sonymen qatar ol qazaq óneri tarıhynda erekshe oryn alatyn tutas bir óner qaıratkerleri áýletiniń basy: jubaıy Látıpa – qazaq kásibı teatrynyń tuńǵysh sahna jasaqtaýshysy, 1936 jyly Máskeýdegi qazaq ádebıeti men óneri dekadasynda óner kórsetken jetekshi ártister úshin ulttyq kıimder tikken ismer, qazaq qyz­darynan shyqqan tuńǵysh KSRO Sýretshiler odaǵynyń múshesi; úlken uly Qońyrqoja – tuńǵysh sýretshi-grafık (ol da ákesiniń artynsha repressııaǵa ushyraǵan), ortanshy uly Qulahmet – birinshi teatr jáne kıno sýretshisi, úshinshi uly Nurahmet – monýmentalıst-músinshi, kenje uly Sultanahmet – «Qyz Jibek» fılmimen álemdi aýzy­na qaratqan áıgili kınorejısser.

Otaǵasynyń «halyq jaýy» atanýy kezinde otbasy músheleriniń eńbek jolynda kóp kedergiler men qıyndyqtar týǵyzǵany túsinikti. Búginde qazaq mádenıetinde óshpes iz qaldyrǵan Qojyqovtar áýleti haqyndaǵy aqıqat birtindep ashylyp, kópke tanyla túsýde. Bul rette Qońyrqoja Qojyqulynyń nemeresi Sáýle Qulahmetqyzy Qo­jyqova (Hodjıkova) osynaý óner áýletiniń shyn mánindegi shyraq­shysy qyzmetin atqaryp keledi. Ol ákesinen muraǵa qalǵan otbasylyq arhıvti óziniń zertteýshilik izdenisterimen tolyqtyra otyryp, atasynyń ómir jolyn jań­ǵyrtty, onyń jádıtshilik qoz­ǵalystaǵy eńbegin týysqan ózbek ǵalymdarynyń tereń tanýyna túrtki boldy, áýlet músheleriniń áldeneshe taqyryptyq kórmelerin uıymdastyrdy. Qojy­qovtar áýle­tiniń qazaq óneri tarıhynda ózindik mártebeli orynda turýyna laıyq ekenin dáleldedi. Áýlet basy men músheleriniń esimderin máńgi este qaldyrý sharalaryn oılastyrý, árıne, aldaǵy ýaqyt enshisinde.

Beıbit QOIShYBAEV,

jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,

«Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamy tóraǵasynyń orynbasary