«Bankter jáne bank qyzmeti týraly» Zań dástúrli bankterge alǵash ret ıslamdyq terezelerdi – sharıǵattyq qaǵıdattar boıynsha qyzmet kórsetetin ishki bólimshelerdi ashýǵa ruqsat beredi. Sarapshylardyń aıtýynsha, ıslamı baǵyttaǵy qarjylandyrý tetikteriniń damýyna kedergi joq. Biraq qoǵam tarapynan túsinispeýshilik bolyp otyr. Qoǵam Islamdyq qarjylandyrýdy «paıyzsyz nesıe» beredi nemese tek musylmandarǵa qyzmet kórsetedi dep paıymdaıdy. Is júzinde ol – naqty zańdyq formalary, halyqaralyq standarttary jáne qatań rettelýi bar álemdik qarjy júıesi. Bul týraly «Qazaqstandaǵy ıslamdyq qarjy: oqytý, tájirıbe, damý» semınarynda jan-jaqty aıtyldy, dep jazady Egemen.kz.
Elimizde ıslamdyq qarjylandyrýdyń damýyna ne kedergi?
Búginde álemde ıslam qarjysynyń kólemi 3 trıllıon dollardan asady jáne jyl saıyn 10-12%-ǵa ósip otyrady. Alaıda, Qazaqstanda ıslamdyq qarjy naryqtyń 1%-dan kem bóligin ǵana alady.
Onyń sebebi nede:
halyqtyń qarjylyq saýattylyǵynyń tómendigi; aqparattyń jetkiliksizdigi; mıfter men stereotıpter; ónimder sanynyń shekteýliligi.Islamdyq nesıelendirýge «paıyzsyz nesıe» termıni qosa aıtylady. Islam bankterinde paıda paıyzdar esebinen emes, saýda ústemeleri, jaldaý tólemderi nemese paıdadaǵy úles arqyly qalyptasady. Iаǵnı, klıent aqshany paıdalanǵany úshin de tóleıdi, biraq mámileniń zańdyq túri basqasha.
Memleketten kómek alǵan bankterge dıvıdend tóleýge shekteý qoıylýy múmkin
Shyn máninde olardyń arasynda prınsıpti aıyrmashylyqtar bar. Dástúrli nesıe – bul aqshany paıdalanǵany úshin mindetti tólemmen qaryz sharty. Islam júıesinde mámileler naqty aktıvterge: saýdaǵa, jalǵa alýǵa, birlesken seriktestikke negizdeledi. Táýekelder men jaýapkershilik basqasha bólinedi, bul júıe ónimderdi barynsha ádil jáne ashyq etedi.
Basty másele salyq júktemesinde
Islamı qarjylandyrý baǵytyndaǵy sarapshy Ádilbek Rysqulovtyń aıtýynsha, negizgi sebep – zańnamanyń ishinara daıyndalǵany. Ol ıslam bankteriniń jumys isteýine quqyq berdi, biraq olardyń naqty jáne básekeli jumys isteýine jaǵdaı jasamady. Eń tanymal kedergilerdiń biri ıslam ıpotekasynyń salyq máselesi. О́ıtkeni bank aldymen turǵyn úıdi menshikke satyp alýǵa mindetti – áıtpese shema sharıǵat normalaryna sáıkes kelmeıdi. Oǵan zańdy tulǵalar úshin múlik salyǵynyń mólsherlemesi avtomatty túrde qoldanylady. Ol Qazaqstanda jeke tulǵalarǵa arnalǵan mólsherlemeden 15 ese joǵary. Nátıjesinde bank shyǵyndary klıenttiń moınyna túsip, ıslam ıpotekasyn ádettegiden qymbattatady.
«Salyq júktemesi bastapqyda durys bólinbegen kezde, sharıǵat normalary boıynsha ónim jasandy túrde qymbatqa túsedi. Mundaı jaǵdaıda básekelesý múmkin emes», dep atap ótti Rysqulov.
Islamdyq avtoqarjylandyrýdyń jaǵdaıy qalaı?
Islamdyq avtoqarjylandyrý boıynsha bank avtomobıl satyp alyp, tehpasport pen nómirlik belgilerdi ózine rásimdeýi tıis, sodan keıin qaıta resimdeýdi – zańmen rettelmegen jáne artyq bıýrokratııaǵa aınalatyn prosesti júrgizýi qajet. Klıent ýaqyt, bank resýrs jumsaıdy, nátıjesinde ónim ádettegi nesıege qaraǵanda qymbatqa túsedi.
Sarapshynyń pikirinshe, memleket tarapynan durys qoldaý kórsetilse jáne zańnamalyq kedergiler joıylsa, ıslam qarjysy el ekonomıkasynda laıyqty oryn alýy múmkin.
Bankterdegi kredıtterdiń jappaı keshiriletini ras pa?
Osy salanyń kelesi sarapshysy Danııar Seısembaevtyń aıtýynsha, problema tek tehnıkalyq kedergilerde ǵana emes, sonymen qatar tolyqqandy ınfraqurylymnyń joqtyǵynda.
«Retteýshi janyndaǵy biryńǵaı sharıǵattyq keńes beretin, salyq júıesine túzetýler engizetin, rásimderdi jeńildetetin júıeli tásil qajet. Qazir ıslam bankteri júıege engizilgenimen, tolyqqandy jumys isteı almaı otyr» deıdi ol.
Sarapshylardyń aıtýynsha eger negizgi fıskaldyq jáne prosedýralyq kedergiler alynyp tastalsa, ıslam qarjysy ekonomıkada anaǵurlym mańyzdy orynǵa ıe bola alady. Sektordyń shynymen de áleýeti bar. Qazaqstan ıslam ınvestısııalaryn tarta alady, halyq úshin paıyzsyz qarjylandyrý ónimderin damytyp, sharıǵat quraldary arqyly shaǵyn jáne orta bıznesti yntalandyrady.
Shekteýli jáne shekteýsiz depozıtter
«Zaman-Bank» Basqarma Tóraǵasynyń orynbasary Dáýren Smaǵulov ótken jyldyń sońynda jýrnalıstermen kezdesken kezde ıslamdyq qarjyda depozıtter eki sanatqa – shekteýli (restricted) jáne shekteýsiz (unrestricted) bolyp bólinetinin aıtqan bolatyn.
«Shekteýsiz depozıtter – ıslam bankteri úshin standartty qural. Klıent qarajatty ornalastyrady, al bank oǵan derbes bılik etýge, qajet dep sanaǵan quraldarǵa salýǵa quqyly. Alynǵan tabys sodan keıin bank pen depozıtorlar arasynda bólinedi.
Shekteýli depozıtter – neǵurlym erekshe, korporatıvtik qural. Klıent mynadaı sharttar qoıa alady: mysaly, onyń qarajaty tek munaı sektorynda, tek naqty qaryz alýshylarda nemese tipti Apple tıptes naqty kompanııada ornalasýy tıis. Mundaı jaǵdaılarda basqa logıka jumys isteıdi: depozıttiń ózi de, onyń esebinen berilgen nesıe de balansta eskerilýi tıis, óıtkeni barlyq táýekelderdi bank emes, depozıtordyń ózi kóteredi.
Eger qaryz defolt bolsa – defolt jáne depozıtor. Bank shyn máninde portfeldi basqarý qyzmetin kórsetedi jáne ol úshin komıssııa alady. Islamdyq qarjydaǵy býhgalterlik eseptiń álemdik tájirıbesi dál osylaı qurylǵan» deıdi Dáýren Smaǵulov.
Sarapshynyń aıtýynsha, áýel basta Ulttyq bank bul tetikti eskermegen. Ádisnamada barlyq depozıtter – teńgerimge shyǵarylýy tıis dep jazylǵan bolatyn. Sáıkesinshe, olardyń esebinen berilgen qarjylandyrý da avtomatty túrde balansta esepke alyndy. 10 jylǵa jýyq ýaqyt osylaı ótti.
Dáýren Smaǵulovtyń aıtýynsha, biz áli kúnge deıin bir mańyzdy ónimdi damyta almaı otyrmyz. Bul másele tek bankter týraly zańda ǵana emes, salyq kodeksinde de rettelmegen.
«Álemde salymdarǵa kepildik berý qory sharıǵat prınsıpterine sáıkes qatań basqarylatyn jáne tek sýkýkıge ǵana ınvestısııalaıtyn paralleldi, jeke halal qoryn qurǵan oqıǵalar bar. Biraq Qazaqstanda ondaı joq. Biz ámbebap bankterde ıslam terezeleriniń paıda bolýymen jaǵdaı ózgeredi dep úmittenemiz» deıdi D. Smaǵulov.
Halyqaralyq tájirıbe
Álemde ıslam qarjysy tek musylman elderinde ǵana damymaǵan.
Malaızııa - kóshbasshylardyń biri. Munda ıslam bankıngi barlyq qarjy sektorynyń 30%-dan astamyn alady. BAÁ men Saýd Arabııasynda ıslam ónimderi ulttyq bankterge biriktirilgen jáne standart bolyp tabylady. Ulybrıtanııada 20-dan astam ıslamdyq bank uıymdary bar, olardyń klıentteri kóbinese musylman emes. Germanııa jáne AQSh – ıslamdyq qarjy zaıyrly júıe aıasynda osy modeldiń ámbebaptyǵyn dáleldeı otyryp, tabysty jumys isteıdi.Bul mysaldar ıslam bankıngi tar dinı oryn emes, búkil álemde suranysqa ıe tolyqqandy qarjy júıesi ekenin kórsetedi.
Jańa zań bankterge jaıly bola ma?
Aıta ketý kerek, ıslamdyq qarjy – bul «tegin nesıe» nemese «tek musylmandarǵa arnalǵan júıe emes. Bul adaldyqqa, ashyqtyqqa jáne táýekelderdi ádil bólýge negizdelgen zamanaýı qural. Qazaqstan úshin bul qarjy naryǵyn ártaraptandyrý ǵana emes, álemdik ekonomıkany ózgertip jatqan jahandyq trendke kirigýge múmkindik beredi.