«...Artyńnan jaý, aldyńnan sý shyqqanda, Er jigittiń synalmaǵy osyndaıda» dep ataqty Tátiqara jyraý jyrǵa qosqandaı, el basyna qıyn kún týǵan kezde er-azamattyń erligi men adamgershiligi synǵa túsedi. Sondaı tar jol, taıǵaq keshý kezeńde óziniń basyna ólim quryǵy ilinetindigin anyq bile tura aryna daq túsirmegen azamattyń biri – Serikqalı JAQYPOV. «Sáken Seıfýllındi jaý deıtin bolsaq, sonda bizdiń dosymyz kim bolǵany?» dep, aqıyq aqyndy ustaýdan bas tartqany úshin onyń ózi de túrmede sheıit ketken edi.
Ol kisi týraly alǵash UQK ardageri, general Mıhaıl Dáýenovten estip-bilgen edim. «Qostanaı» telearnasynda ótken suhbat barysynda Mákeń aǵaı: «Stalındik saıası zobalań jyldarynda qurban bolǵandardyń biri Serikqalı Jaqypov degen azamat. Ol Sáken Seıfýllındi ustaý týraly «orderge» qol qoıýdan bas tartqan. Sol úshin ózi de NKVD túrmesine qamalyp, tar qapasta sheıit boldy» degen bolatyn. Keıin maǵan túrli aqparat kózderinen osy asyl azamat týraly biraz tarıhı derekti kezdestirýdiń de sáti tústi.
Muraǵattarda saqtalǵan túrli derekten Serikqalı Jaqypovtyń «1892 jyly Reseıdiń Saratov oblysy aýmaǵyndaǵy qazaq aýyldarynyń birinde dúnıege kelgeni» belgili bolyp otyr. Ol óz qolymen toltyrylǵan ǵumyrnamalyq qujatynda «aldymen aýyl moldasynan musylmansha hat tanyǵanyn» jazǵan. Osy qujatta «oryssha mektepte oqyǵanyn» jazypty. Biraq qandaı bilim oshaǵynda oryssha saýatyn ashqanyn naqtylamaǵan.
Serikqalı Jaqypov munan soń joǵary bastaýysh ýchılıshede de oqypty. Keıin muǵalimder daıarlaıtyn arnaıy pedagogıkalyq kýrsty bitirip, bilimin jetildirgen. Jastaıynan shyǵarmashylyqqa beıim bolyp ósken ol «qazaq tilindegi gazetterdi izdep júrip oqyp, tanysqanyn» jazady. Sonymen qatar onyń ózi de qolyna qalam alyp, ádebıet álemine qadam jasapty. Buǵan Serikqalı Jaqypovtyń 1914 jyly «Aıqap» jýrnalyna Lermontovtyń «Úsh palma» atty dastanyn qazaq tiline aýdaryp bastyrǵany naqty dálel bolady. Onyń orys ádebıetimen jaqsy tanys bolýymen qatar, óziniń boıynda da shyǵarmashylyq qasıettiń ushqyny bolǵanyn aıqyn ańǵaramyz. Jastaıynan musylmansha, oryssha oqyp, jan-jaqty bilim alǵan Serikqalı otarshyl júıeniń ozbyr saıasatyna qarsy shyǵyp, oǵan narazylyǵyn jıi tanytqan kórinedi. Jazbalarynan sol kezeńde samoderjavıege qarsy «túrli saıası partııalardyń baǵdarlamalarymen jaqsy tanys bolǵanyn» baıqaý qıyn emes. Týǵan eliniń azattyǵyn ańsaǵan onyń Batys Qazaqstandaǵy qazaqtyń kóptegen zııaly azamatymen etene jaqyn qarym-qatynas jasaǵany da ańǵarylady.
Aqpan tóńkerisinen keıin Reseıdegi túrli saıası oqıǵanyń bel ortasynda júrgen Serikqalı Jaqypov Saratov gýbernııasyndaǵy eser (sosıalıst-revolıýsıoner) partııasy múshelerimen de baılanys jasapty. Solardyń yqpalymen 1918 jyldan bastap osy partııanyń músheligine ótken. Ol: «Meniń bul qadamyma osy partııanyń buratana halyqtarǵa, onyń ishinde meniń týǵan elime de saıası-ekonomıkalyq jeńildikter jasamaq bolǵandyǵy basty áserin tıgizdi», dep jazǵan eken.
Al aq pen qyzyl aıqasqan osy qıyn kezeńde aýylda tórt túligin tirshiligine tirek etken qazaq aýyldarynyń «balǵa men tóstiń arasyna túsken shegedeı» eki jaqtan da qatar qyspaqta qalǵany belgili. S.Jaqypov osy alasapyranda Bókeı gýbernııasyndaǵy qazaq aýyldaryn antalaǵan jaýdan qorǵaǵan qarýly jasaqty uıymdastyrýshylardyń biri bolypty. Ol sol jyldary Oral qalasyn qorshaǵan general Tolstov basqarǵan kazaktarǵa qarsy aıqastarda erlikpen soǵysqan eken. Osy shaıqastarda S.Jaqypovtyń kórsetken eren erligin keıin qarýlas dostary óz estelikterinde sóz etedi.
«Bilekti birdi, bilimdi myńdy jyǵar» degen halyq danalyǵyn kókeıine túıgen S.Jaqypov 1919 jyly Máskeýge oqýǵa barady. Máskeý ýnıversıtetinde oqı júrip, RSFSR Ulttar isi jónindegi halyq komıssarıatynyń qaramaǵyndaǵy túrli qoǵamdyq jumysty atqarýǵa da belsene atsalysypty.
Serikqalı 1921 jyldan bastap elimizdiń batys ólkesine álek salǵan ataman Serovtyń bandalaryn talqandaýǵa da qatysady. О́zine tapsyrylǵan isti atqarýǵa jaýapkershilikpen qaraıtyn jas jigit 1923 jyldan bastap elimizdiń batys ólkesindegi jergilikti basshylyq jumysyna aralasady. Sol jyldary Gýrev ýezdik partııa komıtetin de basqarypty. Alaıda, jastaıynan janyna jaqyn shyǵarmashylyq jumystan qol úzip kórmegen ol sol jyldary Gýrev ýezinde shyǵyp turǵan «Trýdovaıa pravda» men «Erik» gazetterinde qosymsha redaktor da bolyp istepti. Qalamy tóselgen tájirıbeli kósemsózshi bul basylymdardyń jumysyn jaqsartýǵa belsene atsalysqan eken. Onyń osy salada atqarǵan jumysyn bılik te joǵary baǵalaǵan. Respýblıka basshylaryna Oral gýbernııalyq partııa komıtetiniń jergilikti baspasózdiń damýy týraly 1924 jyly qazanda joldaǵan esebinde: «Gýrevtegi «Jumysker tili» gazeti qazir aptasyna bir ret 600 danamen jaryq kórýde. Onyń redaktory S.Jaqypov», dep jazylǵan bolatyn...
Kóp uzamaı Qazaq ólkelik partııa uıymynyń buıryǵymen ol memlekettik qaýipsizdik salasyna qyzmet aýystyrady. 1937 jyldyń qyrkúıek aıynda Qazaq KSR NKVD basshylyǵy «Sáken Seıfýllındi tutqyndaý týraly» sheshim qabyldaıdy. Osy buıryqqa sáıkes Serikqalıǵa «S.Seıfýllındi tutqyndaýǵa beriletin ruqsat qaǵazǵa (orderge) qol qoıý» tapsyrylady. «Janym – arymnyń sadaǵasy» degen atadan balaǵa mıras dástúrdi berik ustanǵan S.Jaqypov NKVD basshysynyń bul buıryǵyn «ádiletsiz» dep sanap, ol qujatty jyrtyp tastapty. «Basshylyqtyń halyq jaýy S.Seıfýllındi ustaý týraly buıryǵyn oryndaýdan bas tartqany úshin» S.Jaqypovtyń ózi de 1937 jyldyń 24 qyrkúıegi kúni Sáken Seıfýllınmen birge tutqynǵa alynǵan. Sákendi tutqyndaýǵa sanaly túrde qarsy shyqqan Serikqalı Jaqypovtyń ózi de 1938 jylǵy 9 aqpanda Almatyda, NKVD túrmesinde atylǵan. Al onyń qylmystyq isinde: «Aıyptalýshy Serikqalı Jaqypov túrmede «júrek talmasynan» qaza boldy», dep jazylypty... Osylaısha, aryn ajaldan artyq sanap, halqynyń ataqty azamatyn qamaýǵa alýdan bas tartqan azamattyń ózi de stalındik saıası zobalańnyń jazyqsyz qurbanyna aınalǵan edi.
Qabylahat SEIDAHMET,
Jýrnalıster odaǵynyń múshesi