Infraqurylymdy jańǵyrtý ımportty almastyra ala ma?

Serpin beretin jobalar

Astanada ótken «Energetı­kalyq jáne kommýnaldyq sektorlardy jańǵyrtý» (EKSJ) ulttyq jobasy aıasyndaǵy óndiristi jergiliktendirý máse­le­lerine arnalǵan semınar el­degi ınfraqurylymdy jańartý men otandyq óndiristiń áleýetin ushtas­tyrýǵa qatysty ózekti máselelerdi kún tártibine shyǵardy.

Semınar barysynda mem­lekettik organdar, tabıǵı monopolııa sýbektileri, óndiris oryndary men tehnıkalyq operatorlar bir ústel basyna jınalyp, jergiliktendirýdiń naqty tetikterin talqylady.

Negizgi suraq bireý: el ishinde óndiriletin ónimdi energetıkalyq jáne kommýnaldyq jobalarǵa qalaı kóbirek engizýge bolady?

EKSJ ulttyq jobasy Qoǵam­dyq keńesiniń ókili, Senat depýtaty Janbolat Jórgenbaev bul jobany tek ınjenerlik ınfra­qurylymdy jańartý retinde qarastyrý jetkiliksiz ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, bul – ónerkásiptik saıasatqa jańa serpin beretin kezeń.

«EKSJ ulttyq jobasy sýmen jabdyqtaýdy, jylýmen qamtýdy, sý burýdy, elektr energetıkasy jelilerine salynatyn iri ınvestısııalardy ǵana kózdemeıdi. Bul – uzaq jyldan beri alǵash ret ınfraqurylymdy jańǵyrtýdy otandyq óndiristi damytýmen ushtastyrýǵa berilgen múmkindik. Joba aıasynda salynatyn nemese jańǵyrtylatyn árbir jeli, árbir sorǵy stansasy, árbir qazandyq otandyq zaýyttarǵa tapsyrys, óńirlerdegi jańa jumys oryndary, el bıýdjetine túsetin salyq bolýǵa tıis», dedi ol.

Bul pikirdiń astarynda mańyzdy ekonomıkalyq esep jatyr. Eger eldegi iri ınfraqurylymdyq jobalarda qubyr, sorǵy, armatýra, kabel, transformator, esepteý quraldary sekildi negizgi jabdyqtar ımportpen jabyla berse, onda memlekettik ınvestısııanyń basym bóligi syrtqy naryqqa ketedi. Al jergiliktendirý artsa, óndiristik mýltıplıkatıvtik áser ishki ekonomıkada qalady.

Sonymen birge Janbolat Jórgenbaev óndiristi jergiliktendirý tarıf saıasaty jáne áleýmettik turaqtylyqpen qatar júrýi qajet ekenin aıtty. «Jelilerdi jańǵyrtý, óndiristi jergiliktendirý, tarıftik ádistemeni jańartý jumysy halyq úshin tarıfterdiń kúrt ósýine jol bermeı júrgizilýi asa mańyzdy. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq – áleýmettik turǵydan sezimtal sala. Sondyqtan bul baǵyttaǵy kez kelgen sheshim jan-jaqty saralanyp qabyldanýǵa tıis», dedi senator.

Bul másele óte mańyzdy. Sebebi óndiristi jańǵyrtý shyǵyndary túptiń túbinde kommýnaldyq tarıfterge áser etýi múmkin. Sondyqtan tarazy basyn teń ustaý – ınvestısııa men áleýmettik turaqtylyq arasyndaǵy eń kúrdeli mindetterdiń biri.

Normatıvtik retteý men tehnıkalyq talaptar tóńiregindegi qaıshylyqtar da joq emes. Sala ókili Bekbol Egizbaev sý eseptegishterge qoıylatyn jańa tehnı­ka­lyq talaptarǵa baılanysty týyndaǵan táýekelderge toqtaldy. Onyń sózinshe, О́nerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń №77 buıryǵy sý eseptegish quraldaryna qysqa merzim ishinde jańa baılanys standarttaryn engizýdi mindettegen.

«Bul talaptar tehnologııalyq turǵy­dan shekteýli orta qalyptastyryp, naryq­taǵy básekeni taryltýy múmkin. Belgili bir baılanys standarttaryna táýeldilik jet­kizýshiler sheńberin qysqartyp, kommýnaldyq tarıfterdiń ósýine áser etý qaýpin arttyrady», dedi ol.

Sarapshy máseleniń taǵy bir qyry retinde qaýipsizdikke nazar aýdardy. Onyń pikirinshe, qashyqtan basqarylatyn klapandar men qorǵalmaǵan baılanys arnalary tótenshe jaǵdaı kezinde qosymsha qaýip týdyrýy yqtımal. Sonymen birge mundaı sheshimder otandyq óndirýshilerdiń daıyn ónimderiniń ótkizilýin tejep, ishki óndiris sıkline keri áser etýi múmkin. Osyǵan baılanysty Bekbol Egizbaev normatıvtik talaptardy tehnologııalyq beıtarap qaǵıdatpen qaıta qaraýdy usyndy.

Import úlesi áli de basym

Ulttyq jobanyń tehnıkalyq operatory – «Qazaqstandyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý jáne damytý ortalyǵy» AQ ókili Álisher Raýfov otandyq ónimdi qoldaný deńgeıine júrgizilgen monıtorıng nátıjelerin tanystyrdy. Onyń aıtýynsha, taldaý jobalyq-smetalyq qujattar men ónimniń shyǵý tegin rastaıtyn qujattar negizinde júrgizilgen.

«Júrgizilgen monıtorıng, jalpy al­ǵanda, jobalardyń normatıvtik jáne teh­nıkalyq sheńberde iske asyrylyp jatqanyn kórsetti. Otandyq óndirýshi­ler­diń ónimi qoldanylyp jatyr. Degenmen, sheteldik ónim úlesi de saqtalyp otyr. Sondyqtan jergilikti qamtý úlesin tereń taldaý qajet», dedi ol.

Monıtorıng aıasynda elimiz boıynsha 7 958 taýar pozısııasynan turatyn baza jasaqtalǵan. Sorǵy jabdyqtary, transformatorlar, kabel ónimderi, polımer, bolat qubyrlar, temirbeton buıymdary, esep­teý quraldary men japqysh arma­týraǵa qajettilik kartasy ázirlengen. 40-tan astam kezdesý ótkizilip, óńirlerge arnaıy saparlar uıymdastyrylǵan.

Álisher Raýfovtyń aıtýynsha, negizgi túıtkil daıyn ónim shyǵarýda ǵana emes, to­lyq óndiristik tizbek qalyptastyrýda jatyr.

«Shıkizat óndirýden bastap quıý óndirisi, mashına jasaý, joǵary tehnolo­gııa­lyq jabdyq shyǵarý tizbegin el ishinde qalyptastyrý ımportqa táýeldilikti birtindep azaıtady», dedi ol.

Bul jerde ónerkásiptik koopera­sııanyń mańyzy artady. Sebebi bir zaýyttyń ónim shyǵara alýy jetkiliksiz. Onyń aınalasynda shıkizat, bólshek, logıstıka, metall óńdeý, sapa baqylaýy, servıstik súıe­meldeý júıesi qatar damýy kerek. Sarapshylar elimizde barlyq qajetti ónim túrin áli tolyq qamtý múmkin emes ekenin de ashyq aıtty.

Ishki naryqty kúsheıtý joly

Qazir ulttyq jobaǵa qajet keıbir nomenk­latýraǵa qatysty tapshylyq saqta­lyp otyr. Termınaldar, elektr qozǵalt­qyshtary, ólsheý quraldary, qazandyq qubyrlary men keıbir joǵary tehno­logııaly bólshekterdi lokalızasııa­laý áli de ózekti. Sala mamany Nazygúl Maý­sym­baeva otandyq qamtý úlesin arttyrý maq­sa­tynda baqylaý tetigin kúsheıtý keregin aıtty.

«Ulttyq joba aıasynda qubyr, jabdyq, materıaldarǵa aıtarlyqtaı suranys qalyptasyp otyr. Bul qajettilik barynsha otandyq taýar óndirýshiler esebinen jabylýǵa tıis», dedi ol.

Onyń aıtýynsha, naqty problema – qurylys nysandarynda otandyq ónimniń is júzinde qoldanylýyn baqylaý­dyń álsizdigi, otandyq óndirýshiler sapasyn júıeli baǵalaýdyń jetkiliksizdigi, merdiger uıymdardyń jergilikti ónimge yntasynyń tómen bolýy. Sondyqtan qarjylyq-tehnıkalyq baqylaý, monı­to­rıng­tik toptar, reıtıng júıesi, aldyn ala suranys kartasy, ımportty almastyrý pýlyn qalyptastyrý usynyldy.

Al «Bıomer Armatýra Kazahstan» JShS ókili Elmıra Orazova elimizde joǵary tehnologııaly óndiris qalyptastyrýǵa bolatynyn naqty mysalmen kórsetti.

«Kúrdeli ónimdi el ishinde sapany joǵalt­paı óndirýge bola ma?» degen suraq­qa senimdi túrde «ıá» dep jaýap bere­min. Durys tehnologııa men qatań sapa baqylaýyna negizdelse, bul tolyq múmkin», deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, kásiporyn halyq­aralyq standarttarǵa saı jumys istep, joǵary qysym men ekstremaldy tempe­ra­tý­raǵa tótep beretin kúrdeli japqysh armatýra shyǵarady. Zaýyt ishki kooperasııa arqyly otandyq kompanııalardan qubyr materıaldaryn, polımerler men qosalqy bólshekterdi alyp otyr.

«Ishki kooperasııa – jaı óndiristik baılanys emes. Bul el ishindegi naqty qosylǵan qun. Biz keı ónimderde kelgende 60 paıyzǵa deıin jergilikti quramǵa qol jetkizdik», dedi E.Orazova.

Degenmen, ol da shıkizat tapshylyǵy, arnaıy bolat markalary men kúrdeli soǵylǵan bólshekter óndirisiniń jetispeýi lokalızasııa deńgeıin shekteıtinin aıtty.

Jalpy, sarapshylar paıymy bir máseleni anyq kórsetti. Energetıkalyq jáne kommýnaldyq sektorlardy jańǵyrtý – ınfraqurylymdy jóndeý ǵana emes. Bul – ónerkásip saıasaty, tehno­lo­gııalyq táýelsizdik, óńirlik jumys oryndary, sapa standarty, tarıftik turaqtylyq jáne ishki naryqty qorǵaý máselesi.

Eger ulttyq joba sheńberindegi suranys júıeli túrde otandyq kásiporyn­darǵa baǵyt­talsa, el ımportty almastyrýdan ón­di­ristik ekojúıe qurý kezeńine óte alady. Al bul ınfraqurylymdyq jań­ǵy­rýdyń ekonomıkaǵa naqty áser etetin basty nátıjesine aınalmaq.