El halqynyń 34 paıyzy balalar ári bul kórsetkish jyl saıyn turaqty ósip keledi. Mundaı demografııalyq serpin olardyń quqyǵy men qaýipsizdigin qamtamasyz etýde memlekettiń mindetin kúsheıte túsedi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev byltyr Býrabaıda ótken Ulttyq quryltaıda bul máseleni áleýmettik taqyryp aıasynan ulttyq jaýapkershilik deńgeıine kóterdi. Memleket basshysy jergilikti bılik ókilderi men qoǵam belsendileriniń birlesip, tıimdi jumys isteýin qamtamasyz etý úshin «Qazaqstan balalary» atty biryńǵaı baǵdarlama qabyldaý qajettigin aıtty.
Bala quqyǵyn qorǵaý salasyndaǵy basty halyqaralyq qujat – BUU-nyń bala quqyqtary týraly konvensııasyn elimiz 1994 jyly ratıfıkasııalady. Sondaı-aq Qazaqstan osy sala boıynsha taǵy 16 halyqaralyq qujatty, onyń ishinde konvensııanyń barlyq Fakýltatıvtik hattamalaryn da qabyldaǵan.
Al ulttyq deńgeıde bala quqyǵy Konstıtýsııamen, «Bala quqyqtary týraly» zańmen, sondaı-aq «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodeksimen, «Bilim týraly» jáne basqa da normatıvtik aktilermen qorǵalady. Eki jyl buryn kúshine engen «Áıelderdiń quqyqtaryn qorǵaý jáne balalar qaýipsizdigi qamtamasyz etý» týraly zań aıasynda balalar tarapyna jasalǵan qatygezdiktiń kez kelgen túrine tózbeýshilik kúsheıtilip, býllıng úshin ákimshilik jaýapkershilik syndy arnaıy normalar engizildi. Tipti balalardy avtobýstan túsirip ketýge tyıym salý sekildi naqty qaýipsizdik sharalary zańnamalyq deńgeıde bekitilgen edi. Al Býrabaıda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy balalardyń qaýipsizdigi, quqyǵyn qorǵaý, bilim men tárbıege basymdyq berý jáne erekshe qajettilikteri bar balalardy qoldaý máselelerine qatysty tapsyrmalar berdi, sonyń negizinde birqatar naqty shara júzege asty.
– Osydan birneshe jyl buryn eger bireý: muǵalimderdiń jalaqysy eki ese ósedi, bastaýysh synyp oqýshylaryna tegin ystyq tamaq beriledi, Ulttyq qordyń qarajaty ár balaǵa aýdarylady dese, kópshilik senbes edi. Biraq búginde bul – qalypty jaǵdaı, bárine túsinikti erejege aınaldy. Biz bul bastamalardyń qalaı bastalǵanyn, qandaı kedergiler bolǵanyn jaqsy bilemiz. Eshkim joqqa shyǵara almaıtyn fakt – bul ózgerister Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev júrgizgen júıeli reformalardyń nátıjesi. Osy kúnge deıin talantty balalardy qoldaý, bilimge teń qoljetimdilik, mektepter men balabaqshalardaǵy qaýipsizdik, áleýmettik ádildik pen sapany arttyra túsý úshin birqatar zańdar men normalar, túzetýler qabyldandy, – deı kele Májilis depýtaty Ashat Aımaǵambetov atqarylǵan jumystardy ashyp aıtyp berdi.
Onyń aıtýynsha, 100 myńnan asa az qamtylǵan otbasydan shyqqan balaǵa balabaqshadaǵy tamaq úshin tólem jasaýdyń qajeti joq, óıtkeni memleket bul shyǵyndy óz moınyna aldy. Halyqaralyq olımpıadalar men shyǵarmashylyq konkýrstardyń jeńimpazdaryna qarjylaı qoldaý engizildi. Iаǵnı 6 mln teńgege deıingi syıaqy jáne JOO-ǵa UBT tapsyrmaı-aq grant beriledi.
– Keıde ózimizge úırenshikti bolyp ketken, qalypty nárse dep qabyldaıtyn bastamalardy sheteldik ǵalymdar men sarapshylar jaqsyraq baǵalaıtyn sııaqty. Osyndaı sátterde syrt kózdiń baǵasy paıdaly – ol ózimizge de keı nársege jańasha qaraýǵa múmkindik beredi. Mysaly, Vashıngton ýnıversıtetiniń professorlary Maıkl Sherraden men Lı Zoý bizdiń osydan eki jyl buryn iske qosylǵan Balalarǵa arnalǵan Ulttyq qor jobasyn «álemde alǵash ret egemendi qor tabysynyń 50%-yn tikeleı balalardyń bolashaǵyna baǵyttaǵan revolıýsııalyq ınnovasııa» dep atady. Bizdiń jobanyń basty aıyrmashylyǵy – bul jaı ǵana tutynýǵa nemese kúndelikti shyǵyndarǵa emes – múmkindikti arttyrýǵa, táýeldilikke emes – derbestikke, járdemge emes – qabiletke ınvestısııa jasaıtyn júıe. Sondyqtan da buǵan óte qýatty ári aldyńǵy qatarly bastama degen baǵa berildi. Balanyń joǵary bilimine qarjy jınaýǵa baǵyttalǵan «Keleshek» baǵdarlamasy da – aýyz toltyryp aıtarlyq bastama. Munda ata-analarǵa memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesine qatysýshy bankten shot ashýǵa múmkindik berildi. Memleket bıýdjetten 5 jasqa tolǵan balalardyń shotyna 60 AEK, jetim balalarǵa 120 AEK mólsherinde birjolǵy bastapqy bilim berý kapıtalyn tóleıdi. Al jyl saıynǵy eń tómengi jarnany ata-analar balanyń shotyna salyp otyrýy qajet. Qarajatty shetelde oqýǵa paıdalanýǵa, bilim grantyn ıelengen jaǵdaıda basqa bilim deńgeıin alýǵa, turǵyn úı satyp alýǵa qoldanýǵa bolady. Erekshe qajettiligi bar balalarǵa da aıryqsha zeıin qoıylyp otyr. Ondaǵan jańa korreksııalyq kabınetter ashyldy. PMPK men ońaltý ortalyqtarynyń sany artty. Arnaıy baǵdarlamalar men jańa qoldaý sharalary iske qosyldy. Onkologııalyq aýrýlarmen aýyratyn naýqastarǵa arnalǵan qymbat targettik dárilerdiń tizimi keńeıtildi. Buryn bul dárilerge qoljetimdilik shekteýli bolsa, endi olardyń tizimi 2 ese, al ony ala alatyn pasıentter sany 3 ese artty. Bul – jaı ǵana sandar emes, naýqastardyń jaqyndarymen ótkizetin qosymsha ýaqyty. Qulaǵynda aqaýy bar, biraq múgedektik toby joq balalar da nazardan tys qalmady. Endi mıkrotııa men atrezııa dıagnozy bar balalar bes jylda bir ret jergilikti bıýdjet esebinen estý apparatyn ala alady. Taǵy bir ilkimdi bastamamyz – týabitti bet-júz aqaýlary bar balalar – iri gemangıomalarmen, tamyrlyq malformasııalarmen, erin men tańdaı jyryǵymen jáne basqa da aıqyn anomalııalarmen týǵan balalarǵa rekonstrýktıvti-kosmetıkalyq operasııalar memleket esebinen qarjylandyrylady. Halyqaralyq tájirıbe de mundaı sheshimderdiń mańyzy áldeqashan dáleldengen, – dedi májilismen.
Oǵan qosa, endi mektep ǵımarattary apatty jaǵdaıǵa túspes úshin ákimdikter bilim oshaqtarynyń kúrdeli jóndeýine jáne rekonstrýksııasyna qarjy bólýge mindetteldi. Oqýshylardyń qolaıly, qaýipsiz orta qalyptastyrý maqsatyndaǵy «Jaıly mektep» jobasynyń aıasynda da eń zamanaýı bilim oshaqtary shalǵaı aýyldarda salynyp jatyr. Sondaı-aq áleýmettik osal toptardy qoldaý maqsatynda jekemenshik mektepterdegi balalar da «Vseobých» qory arqyly mektep formasyn, oqý quraldaryn jáne basqa da qajettilikterge kómek ala alatyn boldy. Balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaý jáne sýısıdtiń aldyn alý baǵytynda da qurylymdyq sheshimder qabyldandy.
Demek joǵaryda aıtylǵandardy eskersek, elimizde balalardyń quqyǵyn qorǵaý salasynda zańnamalyq jáne ınstıtýsıonaldyq negizder qalyptasqan. Onyń ústine Prezıdent tapsyrmasymen alǵash ret balalardyń bilim alýy, densaýlyǵy, qaýipsizdigi men damýyna baǵyttalǵan jumystardy bir jerge jınaqtaýdy kózdegen «Qazaqstan balalary» atty birtutas baǵdarlamasy ázirlenip jatyr.
– Baǵdarlamaǵa usynystardy jınaqtaý úshin Bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zakıeva jetekshilik etetin «Amanat» partııasynyń Otbasy jáne halyqty áleýmettik qorǵaý jónindegi respýblıkalyq komıssııasy arnaıy otyrystar ótkizip, óńirlerden usynystar qabyldady. Keshendi qujat balalardyń qaýipsizdigin, psıhologııalyq qoldaýdy, zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýdy jáne áleýmettik táýekel toptarymen jumysty bir júıege biriktiredi. Bilim men tárbıe salasynda Memleket basshysynyń tapsyrmasymen «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasyn eldegi barlyq bilim uıymdaryna engizý úderisi bastaldy. Baǵdarlama «Adal azamat» tujyrymdamasy negizinde jańartylyp, onyń mazmunyna azamattyq jaýapkershilik, quqyqtyq mádenıet, otansúıgishtik, otbasylyq qundylyqtar men eńbek tárbıesi engizildi. Muny memlekettik mekteptermen qatar, jekemenshik bilim uıymdary da basshylyqqa alýǵa tıis. Balalardyń quqyǵyn qorǵaýdaǵy gýmanızasııa saıasaty aıasynda kámeletke tolmaǵan balalary bar áıelderge qatysty qylmystyq jaýapkershilik tetikterin qaıta qaraý boıynsha quqyqtyq bastamalar kóterildi. Qylmystyq-atqarý júıesinde «jazalaý emes, túzetý» qaǵıdatyn kúsheıtý, analarymen birge jazasyn ótep jatqan balalardyń quqyqtaryn qorǵaý, balanyń túrmede ósýine jol bermeý máseleleri Úkimet pen tıisti organdardyń qaraýyna engizildi, – dedi Ulttyq quryltaı múshesi, «Qazaqstan balalary» biryńǵaı ulttyq baǵdarlamasynyń jumys toby múshesi Lıazzat Qojahmetova.
Spıkerdiń aıtýynsha, Prezıdenttiń tapsyrmasymen balalardyń dene tárbıesi men bos ýaqytyn uıymdastyrý baǵytynda óńirlerde sport ınfraqurylymyn keńeıtý, ár aýdanda fýtbol alańqaılaryn salý, buqaralyq sportty qoljetimdi etý baǵytynda jumystar bastalyp ketken.
– Balalardyń shyǵarmashylyq, sporttyq damýyna bólinetin bıýdjet qarajatynyń tıimdiligin arttyrý, aýyl men qala arasyndaǵy qoljetimdilik teńsizdigin joıý máseleleri Ulttyq quryltaı alańynda kóterilip, Artsport baǵdarlamasyn jetildirý boıynsha naqty usynystar Úkimetke joldandy. Bul qadam memleket saıasatynyń balalar máselesinde deklarasııamen shektelmeı, júıeli reformalarǵa bet burǵanyn kórsetedi. Ulttyq quryltaıdyń basty nátıjesi de osy – óńirlerden kóterilgen naqty máseleler memlekettik sheshimderge aınalyp, balalardyń quqyǵy men qaýipsizdigin qorǵaýǵa baǵyttalǵan sharalar júzege asyrylyp jatyr, – dedi L.Qojahmetova.
Qorytyndylaı kele, qabyldanǵan zańdar men bastamalar – jaı ǵana qaǵaz júzindegi ózgerister emes, naqty azamattardyń, otbasylardyń jáne balalardyń ómirine tikeleı áser etetin júıeli qadamdar. Talantty balalardy qoldaý, bilimge teń qoljetimdilik, mektepter men balabaqshalardaǵy qaýipsizdik, áleýmettik ádildik pen sapany arttyrý – júrgizilip jatqan reformanyń negizgi ózegi. Iаǵnı qazir memleket qoldaýshy jáne aldyn alýshy modeline kóship, bilim men balanyń múddesin basty orynǵa qoıyp otyr. Alda áli de sheshilýge tıis máseleler bar, biraq tańdalǵan baǵyt aıqyn: bala qaýipsizdigi, sapaly bilim jáne teń múmkindik memlekettik saıasattyń negizgi basymdyǵy bolyp qala beredi.