Jalpyulttyq referendým el jylnamasyndaǵy qatardaǵy oqıǵa emes, bul Uly dala elin jańa sapalyq bıikke kóterip, Ádiletti Qazaqstannyń myzǵymas negizin qalyptastyratyn taǵdyrsheshti tarıhı tańdaý kúni. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen júzege asyrylyp jatqan konstıtýsııalyq reforma – jahandyq ózgerister men zaman talabyna saı jasalǵan parasatty qadam ári ulttyq jasampazdyqtyń jańa quqyqtyq tuǵyry.
Jańa Konstıtýsııa jobasynyń eń basty ereksheligi men qundylyǵy – onyń adamǵa baǵdarlanǵan sıpatynda, ıaǵnı memlekettik saıasattyń ózegi retinde jeke adamnyń – el azamatynyń múddesi men quqyǵynyń aıqyndalýynda. Ata zańnyń 1-babyna sáıkes, memlekettiń eń joǵary qundylyǵy retinde adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary bekitilgen. Bul qaǵıdat jaı ǵana deklaratıvti uran emes, naqty quqyqtyq mehanızmdermen dáıektelgen memlekettik ustanymǵa aınalǵan.
Adam kapıtalyn negizge alǵan strategııalyq basymdyq jobanyń 3-babynda tarıhı mańyzy zor jańashyldyq retinde kórinis tapqan. Iаǵnı memleketimiz adam kapıtalyn, bilimdi, ǵylymdy jáne ınnovasııany damytýdy memleket qyzmetiniń strategııalyq baǵyty dep resmı túrde tanıdy. Bul ózgeris el bolashaǵynyń budan bylaı jer qoınaýynyń shıkizattyq baılyǵymen emes, azamattardyń zııatkerlik áleýetimen jáne bilim deńgeıimen ólshenetinin bildiretin túbegeıli betburys bolyp otyr.
Adam quqyqtaryn qorǵaý tetikteri halyqaralyq ozyq tájirıbelerge sáıkestendirilip, azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý sharalary kúsheıtildi. Halyqaralyq tájirıbedegi «Mıranda erejesiniń» balamasy retinde 18-bapqa ózgeris engizildi. Oǵan sáıkes, árbir azamatqa ustalǵan sátte onyń bostandyǵyn shekteý negizderi men quqyqtary mindetti túrde túsindirilýge tıis jáne sol mezetten bastap ol advokattyń kómegine júginýge quqyly.
Jańa Konstıtýsııanyń jobasy ınnovasııalar men tehnologııalyq damýǵa strategııalyq mańyz bere otyryp, eldiń «bilim ekonomıkasyna» ótýin joǵary zańnamalyq deńgeıde bekitýdi maqsat etedi. Ata zańnyń 3-babynda memleket adam kapıtalyn, bilim men ǵylymdy jáne ınnovasııany damytýdy memlekettik qyzmettiń basym baǵyty dep tanıdy. Jobada jahandyq sıfrlandyrý úrdisine saı azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń jańa tetikteri qarastyrylǵan. Jańa jobada zııatkerlik menshikti qorǵaý máselesine erekshe nazar aýdarylǵan (23-bap). Bul norma ınnovatorlar men ǵalymdardyń avtorlyq quqyqtaryn nyǵaıtý arqyly elde kreatıvti ındýstrııany damytýǵa dańǵyl jol ashady.
Konstıtýsııalyq reforma aıasynda Memleket basshysynyń tapsyrmasymen jasandy ıntellektini damytýdyń quqyqtyq negizderi qalanyp, memleketke tehnologııalyq transformasııany jedeldetý mindettemeleri júktelgen.
Taǵy bir mańyzdy jańalyq – 5-bapta kórsetilgendeı, jekelegen óńirlerdiń ekonomıkasyn qarqyndy damytý maqsatynda qarjy salasyna qatysty arnaýly quqyqtyq rejimderdiń nemese «qarqyndy damıtyn qala» mártebesiniń engizilý múmkindigi qarastyrylǵan. Bul normalar elimizdiń sıfrlyq jáne ǵylymı-tehnologııalyq derbestigin nyǵaıtýdy jáne shıkizatqa táýeldilikten arylýdy maqsat etedi.
Jańa Konstıtýsııa jobasynyń eń eleýli ınstıtýsıonaldyq jańalyqtarynyń biri – bir palataly Parlament, ıaǵnı Quryltaıdyń qurylýy. Bul ózgeris memlekettik basqarý júıesin ońtaılandyrýdy ǵana emes, ejelgi dala demokratııasynyń ozyq dástúrlerin zamanaýı parlamentarızmmen úndestirýdi kózdeıdi.
Ata zań jobasynyń 8-babynda tarıhı mańyzy bar norma bekitilgen: «Jer jáne onyń qoınaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar halyqqa tıesili». Memleket bul jerde tek halyq atynan menshik quqyǵyn júzege asyrýshy basqarýshy retinde áreket etedi. Bul norma – tabıǵı baılyqtyń ıgiligin qazirgi jáne keleshek urpaqtyń teńdeı kórýine berilgen konstıtýsııalyq kepildik.
Ekonomıkalyq ádildiktiń mańyzdy sharty – menshiktiń qorǵalýy. 29-bapqa sáıkes, azamattardyń zańdy túrde alǵan kez kelgen múlkine jekemenshik quqyǵy tanylady jáne oǵan, sondaı-aq muragerlik quqyqqa zańmen kepildik beriledi. Eshkimdi sot sheshiminsiz óz múlkinen aıyrýǵa bolmaıdy. Memleket muqtajy úshin múlikti alý tek aıryqsha jaǵdaıda jáne onyń quny teń ótelgen kezde ǵana júzege asady. Sonymen qatar memleket kásipkerlik qyzmet bostandyǵyna kepildik beredi. Monopolıstik qyzmet zańmen shekteledi, al josyqsyz básekege tyıym salynady.
Konstıtýsııanyń 1-babynda Qazaqstannyń áleýmettik memleket ekendigi naqtylanǵan. Bul qaǵıdat 31-baptaǵy naqty kepildiktermen bekitiledi. Atap aıtqanda, azamattarǵa jalaqy men zeınetaqynyń eń tómengi mólsherine kepildik beriledi. Jasyna, múgedektigine, asyraýshysynan aıyrylýyna baılanysty áleýmettik qamsyzdandyrý memlekettiń mindeti sanalady. 28-bap boıynsha memleket óz azamattaryn turǵyn úımen qamtamasyz etýge jaǵdaı jasaıdy jáne muqtaj jandarǵa zań aıasynda baspana beriledi. Sot sheshiminsiz turǵyn úıden aıyrýǵa jol berilmeıdi.
Ekonomıkalyq teńsizdikti joıý maqsatynda 5-bapta jekelegen óńirlerdiń ekonomıkasyn qarqyndy damytý úshin «arnaýly quqyqtyq rejimder» nemese «qarqyndy damıtyn qala» mártebesin engizý qarastyrylǵan. Bul – búkil el aýmaǵyndaǵy azamattardyń ómir súrý sapasyn teńestirýge baǵyttalǵan strategııalyq qadam.
Ata zań jobasynda alǵash ret rýhanııat pen ulttyq kod máseleleri memlekettik saıasattyń strategııalyq basymdyǵy deńgeıine kóterilip otyr.
Sondaı-aq jobanyń 9-babynda memlekettik tildiń mártebesi aıqyn ári naqty bekitilgen: «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili – qazaq tili». Bul norma tildiń saıası-quqyqtyq ústemdigin aıqyndaıdy. Sonymen qatar memlekettik uıymdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tiliniń qazaq tilimen «qatar» (burynǵy «teń» uǵymynyń ornyna) resmı túrde qoldanylatyny kórsetilgen.
Jańa Konstıtýsııa jobasynyń 3-babynda memleket qyzmetiniń negiz quraýshy qaǵıdattary retinde «tarıhı-mádenı murany saqtaý» jáne «tól mádenıetti qoldaý» alǵash ret bekitildi. Bul jahandaný dáýirinde ulttyq biregeılikti saqtap qalýdyń basty kepili bolyp otyr. Osy qaǵıdat 40-bapta azamattyq mindet retinde naqtylanady.
Rýhanııattyń irgetasy sanalatyn otbasylyq qundylyqtar konstıtýsııalyq qorǵaýǵa alyndy. 30-bapta «Neke – er men áıeldiń erikti jáne teń quqyqty odaǵy» dep naqty kórsetilgen. Bul norma ǵasyrlar boıy qalyptasqan ulttyq dúnıetanym men dástúrli otbasy modelin zań júzinde bekitedi. Sondaı-aq ata-ananyń bala tárbıesindegi mindeti men balalardyń ata-anaǵa qamqorlyǵy – urpaqtar sabaqtastyǵynyń rýhanı ózegi retinde kórinis tapqan.
Jańa Konstıtýsııa jobasy memlekettiń ǵana emes, árbir azamattyń bolashaq aldyndaǵy jaýapkershiligin aıqyndaıtyn jańa qoǵamdyq shart ispetti. El taǵdyryn sheshetin mańyzdy sát – aldaǵy 15 naýryzǵa belgilengen jalpyulttyq referendým. Bul kúni árbir Qazaqstan azamaty daýys berý arqyly Konstıtýsııany ǵana emes, óziniń jáne urpaǵynyń jarqyn bolashaǵyn tańdaıdy. Jańa Ata zań Ádiletti Qazaqstandy qurýdyń irgetasy bolsa, ony qabyrǵasynan qalap, shańyraǵyn bıiktetý – birtutas halyqtyń qolynda. Bul reforma – ulttyń kemeldenýi men órkenıetti damý jolyndaǵy senimdi qadam.
Omarhan О́KSIKBAEV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory