Erlan Qoshanov: Halqymyz tarıhı tańdaýyn jasady

О́tken aptada elimiz úshin tarıhı oqıǵa boldy – jańa Kons­tıtýsııa jobasy boıynsha referendým ótti. Biz ózińizben, eń aldymen, Jalpyulttyq koalısııa jetek­shisi retinde áńgimeleskimiz kelip otyr. О́tken bir aıda Qazaqstan­nyń túgelge jýyq óńirin aralap shyqtyńyzdar, basylym betterinde Koalısııa múshe­leriniń halyqpen ótkizgen barlyq kezdesýin jarııalap otyrdyq. О́zińiz referendýmnyń máni men qoǵamdyq mańyzyn qalaı baǵalar edińiz?

– Iá, ótken aı Jalpyulttyq koa-lısııa músheleri úshin ǵana emes, tutas Qazaqstan úshin, ultymyz úshin taǵdyrsheshti kezeń boldy.

Jalpyhalyqtyq referendým memleket tarıhynyń jańa paraǵyn ashty. Bul – el damýy jolyndaǵy mańyzdy beles ári tarıhı oqıǵa. Men muny nyq senimmen aıta alamyn.

Qazaqstandyqtardyń basym kópshiligi qoldaý bildirip, qabyldaǵan jańa Konstıtýsııany – Zamanaýı, Ádiletti, Qýatty Qazaqstannyń jańa dáýiriniń bastaýy dep ataǵanymyz ábden oryndy bolar edi.

Osy referendýmda halqymyz Mem­leket basshysynyń baǵytyn qoldaı­tynyn jáne elimizde júrgizilip jatqan aýqymdy reformalarǵa tolyq senim bildiretinin taǵy bir márte kórsetti. Bul túsinikti de, qoǵam oń ózgeristerdiń qarqyny men naqty nátıjesin sezip, bilip otyr. Sondyqtan bul referendýmnyń basty jeńisi halyqtyń myzǵymas senimi der edim.

Al senim bar jerde maqsattar da oryndalady, qıyndyqtar da eńseriledi, aýqymdy josparlar da júzege asady.

– Birneshe jyl buryn AES salý máselesi boıynsha referendým jarııalanǵan tusta da Halyqtyq koalısııa quramynda bolǵan edińiz. Ol kezde de, qazir de óńirlerdi aralap, turǵyndarmen júzdestińizder. Qandaı ózgeristedi baıqadyńyzdar?

– Rasynda 2022 jyldan beri saılaýaldy shtab pen referendým ótkizý jónindegi koalısııa quramynda el óńirlerin birneshe ret aralap shyqtyq.

О́z basym ýaqyt ozǵan saıyn qoǵa­mymyzdyń saıası turǵydan tolysyp kele jatqanyn baıqaımyn. Kóz aldymyzda jaýapkershilik pen janashyrlyqtan bastaý alatyn jańa saıası mádenıet qalyptasyp jatyr. Bul – eń aldymen Memleket basshysynyń reformatorlyq bastamalarynyń, baǵytynyń nátıjesi.

El taǵdyryna qatysty barlyq sheshimdi halyqtyń ózi qabyldaıtyny týraly Prezıdent jıi aıtady. Mine, búgin sol qaǵıdanyń naqty iske asqanyna kýá bolyp otyrmyz. Qazir azamattar esh nársege beıjaı qaramaıdy. Qyzý talqylaıdy, usynys-pikirlerin aıta­dy, ashyq tańdaýyn jasaı alady. Ár adamnyń daýysy bolashaqty aıqyn­daıtynyn tereń túsinedi.

Bul «halyqpen birge» prınsıpiniń jemisti júzege asyp jatqanyn kór­setedi. Iаǵnı azamattardyń bastamasy, bel­sendiligi, oı-sanasy túbegeıli ózger­di. Qazir olardy jeke bas máselesi emes, eldiń erteńi, ulttyń bolashaǵy tolǵan­dyrady.

Osy qubylysty 2024 jyly AES salý máselesi boıynsha ótken referendýmǵa daıyndyq barysynda anyq sezingen edik. Sol kezde barlyq kezdesýge qatysqan azamattar óz oıyn ashyq aıtyp, pikirtalasqa belsene atsalysty. Bolashaq týraly naǵyz qoǵamdyq talqylaýlar boldy.

Bul zańdy da. О́ıtkeni energetıka­lyq derbestik – el egemendiginiń, turaqty­lyqtyń, damýdyń máselesi. Mundaı másele jeke nemese jabyq jaǵdaıda sheshilmeýge tıis. Onyń mańyzdylyǵy men aýqymdylyǵy bir ǵana sheshimge – halyqtyń erkine baılanysty bolatyn. Sondyqtan Memleket basshysy AES salýdy halyqtyń tańdaýyna qaldyrdy.

Aıta keteıik, bul – Táýelsiz memleket tarıhyndaǵy saıasattan tys, ekonomıkalyq máseleler boıynsha ótkizilgen alǵashqy referendým. Sol kezde bastamanyń mańyzyn, onyń el damýyna yqpalyn túsingen jetekshi qoǵamdyq-saıası kúshter judyryqtaı jumylyp, Koalısııaǵa birikti.

Bedeldi ǵalymdardyń, sarap­shylardyń, ekonomısterdiń basyn qosqan Halyqtyq shtab quryldy. Olar aǵartýshylyq mıssııamen aınalysty deýge bolady.

Kezdesýlerde halyqqa shynaıy aqparat jetkizip, «kúrishti kúrmekten aıyrýǵa» kómektesti. Biz jalań argýmenttermen emes, qoǵamdyq sanada ornyǵyp qalǵan úreımen, fobııamen kúrestik. Nátıjesinde, azamattarymyz beıbit atomnyń strategııalyq mańyzyn, energetıkalyq derbestikti, onyń el damýyna áserin tereń uǵyndy. Qapysyz tańdaý jasap, AES salýdy qoldady.

Osy tusta myna bir jaıtty aıta keteıin, jýyrda Prezıdent tapsyrmasymen Parıjge baryp, Iаdrolyq energetıka jónindegi Ekinshi Búkilálemdik sammıtke qatystyq. Sonda eýropalyq saıasatkerler beıbit atom energetıkasynan bas tartý týraly qate sheshim qabyldaǵandaryn ashyq moıyndady.

Bul sheshim Eýropanyń damýyna tikeleı áser etip, syrtqy oıynshylarǵa táýeldiligin arttyrǵan.

Osyndaı sátterde elimizde kóre­gen, pragmatıkalyq sheshimder qabyl­danǵanyna taǵy da kóziń jete túsedi.

Bul máselede Qazaqstan  jahandyq  syn-qaterdi der kezinde ańǵaryp qana qoımaı, keleshektegi turaqtylyqtyń paıdasyna tańdaý jasady.

Búginde memlekettiń básekege qabi­letin arttyratyn, tehnologııalyq damýyn qamtamasyz etetin energetıkalyq derbestiginiń irgetasyn qalaý úshin elimizde bir emes, úsh atom elektr stansasyn salý jaıy qarastyrylyp jatyr.

– Biraq bıyl tyń, erekshe quqyqtyq normalar engizilgen jańa Konstıtýsııanyń mańyzyn jete túsindirý qajet boldy. Koalısııaǵa júktelgen mindet burynǵydan da aýyr bolǵan sııaqty. Bul jumysty qalaı atqardyńyzdar?

– Bıyl, burynǵy tájirıbemizge súıene otyryp, Jalpyulttyq koalı­sııaǵa 300-den astam respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiktiń basyn qostyq.

Koalısııa quramyna «Amanat» partııasymen qatar, «Aýyl», «Aq jol», «QHP» jáne «Respublica» partııalary da kirdi. Budan bólek, myńdaǵan erikti men «Amanat» partııasynyń áıelder qanaty, jastar uıymdary qatarymyzdy tolyqtyrdy. Mundaı tájirıbe bizdiń dás­túrimizge aınaldy. Túrli saıası usta­nym­darǵa qaramastan, el taǵdyry men jalpyulttyq máselege kelgende biz bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara bildik.

Sondyqtan osy múmkindikti paıdalana otyryp, Koalısııadaǵy áriptesterime, referendýmǵa qatysty úgit-nasıhat jáne túsindirý jumysyna belsene atsalysqan barsha azamatqa alǵys aıtamyn.

Bir aıdyń ishinde Koalısııa músheleri elimizdiń barlyq óńirine bardy. Ár qala men aýdanda jergilikti shtabtar quryldy. Koalısııa músheleri el aýmaǵynda turǵyndarmen, zııaly qaýym ókil­derimen, ǵalymdarmen, eńbek ujym­darymen ondaǵan myń kezdesý ótkizdi.

Bul mıllıondaǵan adammen tikeleı ári ashyq dıalog bolǵanyn bildiredi. Shynymdy aıtsam, eń aldymen, osy kezdesýlerdegi aıryqsha atmosfera esimde qaldy. Is júzinde olar, shynaıy ári emen-jarqyn júzdesýler edi.

Adamdar Konstıtýsııany qalaı túsine­tinin aıtyp, óz úmit-tilegin, josparyn, keıde tolǵandyrǵan máselelerin ortaǵa saldy. Tipti ómirlik tájirıbelerin cóz etip, ony Konstıtýsııa jobasyn quptaýdyń sebebi retinde baıandady. Jańa Ata zańdy qoldaýǵa jyr arnaǵandar da boldy.

Úgit-nasıhatpen qatarlasa bu­qara­lyq aqparat quraldary men áleý­mettik jelilerde de júıeli jumys uıym­dastyryldy. Aqparattar medıada úzdiksiz jarııalandy. Osynaý aýqymdy ári ortaq jumys arqyly biz elimizdiń ár aı­maǵyndaǵy azamattarymyzǵa Prezı­dent reformalarynyń mán-mańyzyn uǵyndyryp, únimizdi jetkize aldyq.

Nátıjesinde, árbir azamat osy óz­geris­terden óz janyna jaqyn ári mańyz­dy dúnıeler tapty. Otbasynyń, óz bola­sha­ǵynyń jáne tutas memlekettiń múddesine saı keletin qundylyqtardy baıqady.

– О́te aýqymdy jumys istelgeni kórinip tur. Turǵyndarmen kezdesýler nesimen erekshe esińizde qaldy?

– Eń aldymen, elimizdiń barlyq óńirinde azamattar keler urpaqtyń jarqyn bolashaǵyna qatysty úlken jaýapkershilik tanytty.

Adamdar saıası úderisterge beıjaı qaramaıtyn bolǵan, nemquraıdylyq tómendegen. Qoǵam oń ózgeristerge da-ıyn ekenin kórsetip otyr. Bul – keıingi jyldarda Qazaqstanda baıqalǵan mańyzdy ózgeristerdiń biri.

Biz túrli áleýmettik top ókilderimen kezdestik. Olardyń qatarynda stýdentter, oqytýshylar, ǵalymdar, dárigerler, shahterler, kásipkerler, jumysshylar, sportshylar jáne zııaly qaýym ókilderi boldy. Olar óz oı-pikirlerin aıtyp, kons­tı­tý­sııalyq novellalardy odan ári da­my­týǵa qatysty qosymsha ıdeıalar usyndy.

Aıtalyq, Jambyl oblysynda ótken kezdesý barysynda 19 jastaǵy Aıdana Bekmyrzanyń aıtqan sózderi erekshe áser qaldyrdy. Prezıdent bastamalary men Konstıtýsııa jobasyndaǵy baptarǵa qatysty onyń ózindik kózqarasy bar eken. Onyń ýájderi myqty ári qısyny temirdeı.

Jasóspirim qyz: «Ádildik degenimiz – bári birdeı bolý emes. Ádildik – bárine birdeı múmkindik berý. Jasqa da, kárige de. Aýylǵa da, qalaǵa da. Qarapaıym adamǵa da, basshyǵa da. Eger biz jańa baǵytty tańdasaq, ádildik sóz júzinde emes, is júzinde kórinýi kerek», dedi.

Sondaı-aq ol: «Keıbireýler tártipti shekteý dep oılaıdy. Biraq shyn máninde tártip – erkindiktiń kepili. Máselen, baǵdarsham bolmasa, jolda tártip bolmaıdy. Ereje bolmasa – oıyn bolmaıdy. Zań bolmasa – memleket bolmaıdy. Zań álsizdi qorǵaý úshin kerek. Eń bastysy – zań bárine birdeı jumys isteýge tıis»,  dedi. Bul – óskeleń urpaqtyń ózegin jaryp shyqqan parasatty sózder. Kelisetin shyǵarsyzdar?!

Taǵy bir qyzyqty jaıtty baıqadym. Úgit-nasıhat jumysy barysynda sóz sóılegenderdiń basym kópshiligi Halyqtyq Konstıtýsııany tarıhpen, tulǵamen baılanystyrdy. Bul – halqymyzdyń mádenıetinde burynnan bar qasıet. El ómirine jaqsylyq ákelgen oqıǵalardy týǵan halqynyń taǵdyry úshin basyn báıgege tikken tulǵalarǵa ádil telıdi. Ásirese qazaq tarıhyndaǵy mańyzdy saıası, quqyqtyq reformalar jasaǵan tulǵalardyń qyzmetin erekshe baǵalap, este ustaıdy. Oǵan mysal retinde «Qasym hannyń qas­qa jolyn», «Esim hannyń eski jolyn» ata­saq ta, jetkilikti. Táýke han óz halqyna «Jeti jarǵy» atty zańdar jınaǵyn usynyp, «Áz Táýke» degen atpen tarıhta qaldy.

Jalpy, halqymyz erteden beri qoldanyp kele jatqan osynaý quqyqtyq júıeler ádildik prınsıpterine tunyp tur. Sol zańdardaǵy normalar qoǵam suranysyna saı, óz dáýiriniń  rýhymen úndesetin, memleketti alǵa jeteleıtin jol-joralǵylar edi.

Biz osynaý tarıhı sabaqtastyqty jalǵastyryp jatyrmyz deýge tolyq qaqylymyz. Jańa Konstıtýsııada da ǵasyrlar boıy babalar tanymynan túspegen ádildik ıdeıasy tórge ozyp tur. Sondyqtan qazirgi Ata zańdy halyq «Toqaevtyń Ádiletti Konstıtýsııasy» dep ataǵany tańǵalarlyq jaǵdaı emes.

Bul anyqtama keńselerde emes, halyqpen etene kezdesýlerde, ashyq talqylaýlarda paıda boldy. Ári bul ádemi metafora ǵana emes, kóne men jańanyń, ýaqyttyń úndestigi úzilmegenin kórsetetin qubylys. Ol ıdeıalarda, qundylyqtarda ornyqqan. El damýynyń irgetasyna aınalǵan ádildikte de, oǵan degen umtylysta da osy úndestik bar.  

– Al jańa Konstıtýsııaǵa qatysty, ásirese joba jarııalanǵan alǵashqy kúnderde aıtylǵan syn-pikirler týraly ne deısiz?

– Menińshe, munyń óz sebepteri bar. Talqylaýdyń alǵashqy kúnderi túrli pikirler aıtyldy. Bul – ashyq dıalog barysynda bolatyn qalypty jaǵdaı.

Konstıtýsııa jobasy ázirlenip, jalpyhalyqtyq talqylaýǵa usynylǵan kezde, onyń mánin árbir azamatqa jetkizýdiń mańyzy aıqyn baıqaldy.

Dál osy sátte azamattarmen tike­leı baı­lanys ornatyp, túsindirý jumys­taryn júrgizý úshin Koalısııa iske kiristi.

Máselen, qoǵamda kóp talqylanǵan taqyryptyń biri – bilim berý men den­saýlyq saqtaý salasyndaǵy tegin qyz­met­ke qatysty. О́kinishke qaraı, osy kez­de «áleýmettik kepildikter alynyp tastalady, bazalyq qyzmetterdiń barlyǵy aqy­ly bolady» degen feık aqparattar beleń alyp ketti. Shynaıy jaǵdaı olaı emes.

Qazaqstan áleýmettik memleket bolyp qala beredi. Bul qaǵıda jańa Konstıtýsııada shegelenip jazylǵan. Sonymen qatar memlekettik saıasattyń ózi de osy ustanymda, ıaǵnı bıýdjettiń 50 paıyzdan astamy tek áleýmettik salaǵa jumsalady. Negizgi zańnyń 1-babynda da «Memlekettiń eń joǵary qundylyǵy – adam men onyń ómiri, quqyqtary men bostandyǵy» dep kórsetilgen.

Konstıtýsııada joǵarydaǵy qyz­met­ter aqyly emestigi anyq jazylǵan. Ke­ri­sinshe densaýlyq saqtaý men bilim bireý salasynda azamattardyń múmkin­dik­teri saq­talyp qana qoımaı, birshama keńeıtildi.

Negizi, kúni búginge deıin bul qyz­metter tegin kóringenimen, olar árdaıym memlekettik bıýdjetten, ıaǵnı azamattardyń tólegen salyǵynan qarjylandyrylady degen sóz.

Bul týraly ótkendegi máslıhat depýtattarynyń forýmynda Memleket basshysy da aıtty.

Taǵy bir kóp talqylanǵan másele – «jańa Konstıtýsııa sheteldik azamattar men halyqaralyq uıymdarǵa jer satýǵa jol ashady eken» deıtin qısynsyz dolbar. Bul endi naǵyz jalǵan aqparat.

Jańa Konstıtýsııada jerdi sheteldikterge satýǵa nemese osy shekteýdi alyp tastaýǵa qatysty eshqandaı norma joq. «Jer men tabıǵı baılyqtar halyqtyń menshiginde» degen bazalyq erejeler esh ózgermegen.

Konstıtýsııa jobasynda osy ustanym naqty bekidi.

Áriptesterimizdiń saýatty túsindirýi­niń arqasynda halyqtyń kúmáni seıildi. Osyndaı mysaldy Qazaqstan halqy Assambleıasyna qatysty aıtýǵa bolady.

О́zderińiz bilesizder, Konstıtý­sııa­daǵy ózgeristerge baılanysty Qazaqstan halqy Assambleıasyn taratyp, onyń ornyna jańa organ – Halyq keńesin qurý kózdelgen.

Sondyqtan óńirlerge sapar barysynda biz Qazaqstan halqy Assambleıa­synyń múshelerimen arnaıy kezdesý ótkizip, Dostyq úılerine bardyq.

Biz olarǵa etnosaralyq kelisimdi saq­taý isindegi QHA tájirıbesi óz mańy­zyn joımaıtynyn jáne aldaǵy ýaqytta mindetti túrde eskeriletinin jetkizdik.

Dostyq úıleri, QHA kafedralary, ult­tyq teatrlar men gazetter saq­ta­­laty­nyn, al jańa Konstıtýsııa etno­má­denı bir­lestikterdiń áleýetin kúsheıtýge múm­kin­dik beretinin egjeı-tegjeı túsindirdik.

Halyq keńesiniń quramyna engennen keıin olar óńirler men qoǵamdyq birlestikter ókilderimen birge eldegi ózekti máselelerdi nazarǵa alyp, ony sheshý boıynsha usynystar engize alady.

Shynyn aıtqanda, olardyń daýysy úsh eselenip, kúsheıe túsedi.

Sonymen qatar Halyq keńesi zańnama­larǵa bastamashylyq etý quqyǵyna ıe bolady. Osynyń bári etnosaralyq kelisimdi nyǵaıtýǵa zor yqpal etedi.

Qoryta aıtqanda, el turǵyndarymen ótken kezdesýler birtutas kórinisti baıqatty: azamattar jobany muqııat zerdelegen, elimizdegi oń ózgeristerdi kórip otyr jáne olardyń jalǵasyn taýyp, berik ornyqqanyn qalaıdy.

– Búginde adamdar sanasynyń ózgerýine qatysty pikirler kóp aıtylyp júr. Oǵan naqty ne áser etýde? Rasymen, adamdar jeke máselelerin ekinshi orynǵa ysyra bastady ma?

– Joǵaryda aıtqanymdaı, búginde azamattar turmystyq máselelerdi ǵana kóterip qoımaı, memleket damýy, qoǵam birligi, Qazaqstannyń bolashaǵy syndy keń aýqymdy, jalpyulttyq máselelerdi jıi qozǵaıdy.

Alty-jeti jyl burynǵy ahýaldy eske alsaq, ol kezde azamattar kóbine turmys-tirshilikke qatysty problemalardy aıtatyn edi. Bul – aýyzsý, joldardyń jaǵdaıy, jumyssyzdyq, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq máseleleri.

Sol tusta azamattar tarapynan kóterilgen máselelerdiń basym bóligi búginde kezeń-kezeńimen sheshilip jatyr.

Jańa joldar salynyp, ınfraqury­lym jańǵyrtylyp, óńirlerdi damytýdyń aýqymdy baǵdarlamalary júzege asyrylyp keledi.

Prezıdent 2021 jyly halyqqa Joldaýynda óńirlerdi sapaly aýyzsýmen tolyq qamtamasyz etý mindetin qoıǵan edi.

Bıyl qańtarda Úkimet bul tapsyr­manyń oryndalǵany týraly esep berdi. Búginde 90 qala men alty myńnan astam aýyldyq eldi meken aýyzsýmen qamtamasyz etildi.

Keńes dáýirinde de, Táýelsizdik jyldarynda oń sheshimin tappaǵan Mańǵystaýdaǵy aýyzsý máselesi túbegeıli sheshildi.

Budan bólek, oblysta jylý men elektr energııasyna qatysty máseleler de tolyq sheshilip, ınfraqurylym jelileri jańǵyrtylyp jatyr.

Sonymen qatar Mańǵystaýda ondaǵan jaıly mektep salyndy. Jaqyn arada óńirde úsh aýysymda bilim berý máselesi túbegeıli sheshimin tabady.

Aıta ketý qajet, Táýelsizdiktiń alǵashqy 30 jylynda biz ár oblys ortalyǵynda kem degende bir úlgili mektep salýǵa umtylsaq, keıingi bes jylda 217 keleshek mektebi salyndy. Tipti olar shalǵaı aýyldarda da boı kóterdi.

Mańǵystaýlyqtar memlekettiń mundaı qamqorlyǵyn joǵary baǵalap, Prezıdenttiń óńirge aıryqsha nazar aýdarǵanyna rızashylyq bildirdi.

Pavlodar oblysy jurtshylyǵynan da kóp jaǵymdy pikir estidik. О́zderińiz bilesizder, bul – elimizdegi ındýstrııalyq óńirlerdiń biri. Onda kásipkerlik salasy, jańa óndiris oryndary jáne IT sektory qarqyndy damyp keledi. Aldaǵy ýaqytta osy oblys elimizdiń tórtinshi donor aımaǵyna aınalýy ábden múmkin.

Mundaı jaǵymdy mysaldardy barlyq óńirden keltirýge bolady. Buǵan bizdiń anyq kózimiz jetti.

Qoǵamdyq sananyń ózgerýine mem­lekettik saıasattyń dál osyndaı naqty nátıjeleri aıtarlyqtaı yqpal etedi.

Adamdar óz ómirindegi naqty ózgeris­terdi kórgen kezde bolashaqqa degen senimi artady, memlekettiń strategııalyq damýyna qatysty másele­lerine qyzyǵý­shylyǵy joǵarylaıdy, qoǵamdyq isterge aralasýǵa degen yntasy kúsheıedi.

Áleýmettik máseleler ıerarhııasy da ózgerip keledi. Árıne, baǵa ósimi, ınflıasııa, monopolısterdiń áreketi jáne ózge de ekonomıkalyq problemalar azamattar úshin áli de ózekti bolyp otyr. Alaıda osy baǵyttar bo-ıynsha da júıeli ári keshendi sharalar qabyldanyp, zańnama jetildirilip jatqanyn atap ótken jón.

Memleket basshysy bul týraly máslıhat depýtattarynyń úshinshi forýmynda egjeı-tegjeı aıtty.

– Koalısııanyń nasıhat jumysy burynǵy tájirıbesine súıengeni túsinikti. Al dál osy kampanııa nesimen paıdaly boldy?

– Jalpy, azamattarmen ótkizilgen kezdesýler tek jańa Konstıtýsııanyń máni men mazmunyn talqylaýmen ǵana shektelgen joq.

Mundaı júzdesýler adamdardyń talap-tilegine qulaq túrýge, qoǵam únin estýge, ýaqyt tynysyn sezinýge múmkindik berdi.

Dál osyndaı mazmundy dıalog barysynda jańa bastamalar dúnıege keledi.

Máselen, osy naýqan barysynda partııamyz «Turgyndar Amanaty» dep atalatyn jańa jobany usyndy. Joba kóppáterli turǵyn úılerde jaıly jaǵdaı jasaýǵa baǵyttaldy. Bul joba turǵyndarǵa óz úıin kútip ustaýǵa kómektesip, ortaq múlikke degen jaýapkershilikti arttyrady.

Sondyqtan biz túrli aımaqtarda kooperatıvter men basqarýshy kompa­nııalardyń ókilderimen arnaıy kezdesýler ótkizdik. Olar turǵyndarmen kún saıyn aralasyp, turmystyq máselelerin sheship júrgen jandar.

Azamattar bul kezdesýlerge belsene qyzyǵýshylyq tanytyp, jobaǵa qatysýǵa aıyryqsha nıet bildirip jatyr. Olarmen jańa Konstıtýsııa týraly da óte mazmundy áńgime órbidi. Qatysýshylar ózderi úshin mańyzdy normalardyń bar ekenin ańǵardy. Bul jerde áńgime, eń aldymen, múlik ıeleriniń mindetterin naqty bekitýge qatysty. Olar endi óz múlkine ıelik etip qana qoımaı, ony kútip-ustaý men paıdalaný úshin de jaýapkershilik arqalaıdy.

Bul ásirese kondomınıým salasynda mańyzdy. Sondyqtan PIK pen MIB ókilderi jańa Konstıtýsııany qyzý qoldady.

Bolashaqta «Turgyndar Amanaty» jobasy partııamyzdyń «Aýyl amanaty», «Jer amanaty», «Qaryzsyz qoǵam» bastamalary sııaqty suranysqa ıe bolyp, halyqqa naqty paıdasyn tıgizedi degen senimdemiz. Máselen, búginde jurtshylyq arasynda keńinen tanylyp úlgergen «Qaryzsyz qoǵam» jobasy bar. Qazir qaryz máselesi tek Qazaqstanda emes, búkil álemde etek jaıyp otyr – mıllıondaǵan adam nesıe qamytyn kıip, tynyshtyqtan aıy-ryldy.

Adamdar otbasynyń bolashaǵy úshin bas aýyrtyp, jospar qurýǵa da, jaıbaraqat ómir súrýge de múmkindik tappaı jatady.

Prezıdent te árbir azamattyń jaǵ­daıyna alańdaıdy. Qarjylyq qıyn­dyqqa tap bolǵan adamdarǵa memleket kómek kórsetip, qoldaýǵa tıis ekenin túsinedi. Sondyqtan ol partııamyzdyń bastamasyna qoldaý bildirip, el aýma­ǵynda onyń aýqymyn keńeıtýdi tapsyrdy.

Biz búginde memlekettik organdarmen jáne qarjy ınstıtýttarymen birlesip, azamattardyń turmysyn jaqsartý baǵytynda jumys isteýdemiz.

– Bul taqyrypty jalǵastyrsaq, jalpy tutynýshylyq nesıe kólemi trıllıondaǵan teńgemen ólshenedi. Halyq­tyń shamadan tys qaryz júktemesin jeńildetýdiń joldary qandaı?

– Partııa azamattardyń qarjylyq saýatyn arttyryp, qaryz qamytynan qutylýdyń joldaryn jan-jaqty qarastyryp keledi.

«Amanat» partııasynyń «Qaryzsyz qoǵam» jobasy úsh jyldan astam ýaqyt ishinde qarjylyq saýattylyq boıynsha 1,5 mıllıonnan astam azamatty oqytty.

Taǵy 1 mıllıon adam zańgerlik jáne qarjylyq keńes aldy. Sonymen qatar joba aıasynda boryshtyq júktemeni jeńildetý boıynsha júıeli jumys júrgizildi. Qarjylyq saýattylyqty arttyrý, otbasylyq bıýdjetti durys josparlaý, bıznesti tıimdi júrgizý sekildi baǵyttar qamtylyp otyr.

Bul joba týraly aıtqanda, Koalısııa jumysy aıasynda Jambyl oblysynyń Baızaq aýdanynda ótken bir kezdesý esime túsedi. Jobaǵa qatysýshy áıel­der ózderiniń basynan ótken jaıt­tardy aıtty. Olar tabys kózinen aıyryl­ǵannan keıingi ár kúnniń kúreske aınal­ǵanyn, uıqydan, tynyshtyqtan qalyp, qysymmen jáne bolashaqqa degen qorqynyshpen ómir súrgenderin jetkizdi. Tipti keıde tyǵyryqtan shyǵatyn jol joqtaı kóringen sátterde, úmitteriniń úzilýge shaq qalǵanyn aıtady. Mine, sol sátte osy joba olar úshin úlken qoldaý boldy. Bir rettik kómek emes, óz ómirin qolǵa alyp, bolashaqqa degen senimin oıatýǵa múmkindik berdi.

Bir kezderi kómek suraǵan azamat­tar­dyń kópshiligi búginde kásip meń­gerip, bıznes-trener bolyp, basqa azamattardyń qaryzdan qutylýyna kómektesip júr.

Jalpy, bul joba – «balyq berme, qarmaq ber» degen eski danalyqtyń mysaly. Iаǵnı basyna is túsken adam óz betinshe qıyndyqty jeńýdi, tabys tabýdy jáne sheshim jolyn izdeýdi úırenedi. Bir sózben aıtqanda, «Qaryzsyz qoǵam» jobasy memlekettiń qamqorlyǵy men kómegin sezingen júzdegen myń adamnyń ortaq qozǵalysyna aınalyp keledi. Osy jobaǵa qatysýshylar da jańa Konstıtýsııany qoldap, óz daýystaryn berdi.

– Búginde jahandyq shıelenis úırenshikti jaıtqa aınalyp, memleketter bir-birinen alystap barady. Mundaı jaǵdaıda saýatty halyq­aralyq saıasat kez kelgen memlekettiń ómirsheńdiginiń negizgi shartyna aınalady. Jańa Konstıtýsııa bizdi jahandyq jańa syn-qaterlerge qalaı beıimdeıdi?

– Búginde álem túrli ózgeriske ushyrap, jer-jerde jańa qaqtyǵys oty tutanyp jatqan kezde, Qazaqstan turaqtylyq pen kelisim alańyna aınalyp otyrǵanyn baǵalaı bilýimiz kerek.

Bul – Prezıdenttiń qajyrly eńbegi­niń arqasy. Memleket basshysynyń syrtqy saıasattaǵy baıypty ustanymy, ulttyq múddege adaldyǵy, teńgerim taba biletin qasıeti halyqaralyq are­na­daǵy Qazaqstannyń bedelin arttyryp, senimdi seriktes retinde tanytty.

Prezıdenttiń halyqaralyq deńgeı­degi abyroıynyń arqasynda elimiz álemdik derjavalar arasynda laıyqty orynǵa ıe boldy. Halyqaralyq sarapshylar Qazaqstandy orta derjava dep ataıdy.

Prezıdent – bolashaqty boljaı biletin saıasatker. Ol álemniń tarıhyn, zamanaýı tendensııalardy jetik biledi. Sondyqtan únemi Qazaqstannyń demokratııalyq úderister trendinde bolýyn qamtamasyz etýge umtylady.

Álemdik turaqsyzdyq jaǵdaıynda jańa Konstıtýsııany qabyldaý da Prezıdenttiń osyndaı strategııalyq qadamy. Endi biz óz azamattarymyz­dyń tur­my­syn jaqsartýmen ǵana shektelmeımiz.

Biz álemge Qazaqstan óziniń memle­kettik ınstıtýttaryn myzǵymastaı nyǵaıtyp jatqan, turaqty jáne demo­kratııalyq el ekenin kórsetip kelemiz. Kúshti Prezıdent, yqpaldy Parlament jáne esep beretin Úkimet formýlasy endi konstıtýsııalyq deńgeıde bekidi.

Árbir ınstıtýttyń – Prezıdent­tiń, Vıse-Prezıdenttiń, Quryltaı­dyń, Úkimettiń, Halyq keńesiniń ókilettikteri men fýnksııalary naqty aıqyndaldy.

Bul basqarý isindegi aıqyndyq pen úılesimdilikti qamtamasyz etedi.

Eń bastysy, biz bılik tarmaq-tarynyń úzdiksiz, júıeli jumys isteýin qamtamasyz etýdiń kepili retinde prezıdenttik basqarý formasyn saqtaımyz. Bul ishki turaqtylyq pen úzdiksiz damýdyń, eń bastysy Táýelsizdikti nyǵaıtýdyń negizine aınalady.

– «Jańa Konstıtýsııa jobasy tym asyǵys daıyndaldy» degen pikirler de aıtyldy. Sizdiń oıyńyzsha, Ata zańdy tolyǵymen qaıta óńdep shyǵýǵa ýaqyt jetkilikti boldy ma?

– Konstıtýsııa jobasynyń daıyndalýyn asyǵys dep aıtýǵa bolmaıdy. Ol týraly Prezıdent te aıtty. Bul ózgeristerdiń negizi áldeqaıda erterek qalandy.

Byltyr kúzde Memleket basshysy eki palataly júıeden bir palataly Parlamentke kóshýge baǵyttalǵan aýqymdy parlamenttik reformaǵa bastamashy boldy, al Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaı otyrysynda Ata zańǵa engiziletin negizgi ózgerister aıqyndaldy.

Sol sátten bastap naýqan belsendi kezeńge ótti, 130-dan astam sarapshydan turatyn Konstıtýsııalyq reforma jónindegi komıssııa quryldy jáne eldiń túkpir-túkpirinen azamattar arnaýly platformalar arqyly óz usynystaryn belsendi túrde joldaı bastady. Joba azamattardyń oı-pikirlerin eskerip, kún saıyn jańartyldy, jetildirildi.

Jańa Ata zań sheteldik sarap­shylardyń qatysýynsyz jasalǵan, ózimizdiń tól qujatymyz ekenin de atap ótken jón. Konstıtýsııanyń joba­syn ázirleý únemi Memleket basshy­synyń baqylaýynda bolǵanyna bárimiz kýámiz. Ol Komıssııa múshelerin qansha márte qabyldap, óz eskertýleri men usynystaryn aıtyp otyrdy. Prezı­denttiń qatysýy bul jumysqa erekshe tereńdik pen qarqyn berdi.

Konstıtýsııanyń jekelegen normalaryn Prezıdent tikeleı ózi jazdy. Bul da qısyndy, sebebi jańa Kons­tıtýsııa ıdeıasynyń ıesi – Mem­leket basshysy. Onyń ishki prınsıp­terine sáıkes keletin Ádildik, Zań men tártip, Tazalyq ıdeıalary Konstıtýsııa preambýlasynyń negizine aınaldy.

Bir kezderi Memleket basshysy­nyń janynda, Prezıdent Ákimshili­gin­de qyzmet ete júrip, men onyń halqymyzdy joǵary ıntellektýal, bilimdi, kitap oqıtyn ult retinde kórgisi keletin shynaıy nıetin ańǵaratynmyn. Bul oıdy ol jyldar boıy damytyp keldi, búginde osy izgi oılar konstıtýsııalyq mánge ıe bolyp otyr.

Jańa Konstıtýsııa bilimdi jáne progressıvti qoǵamǵa jol ashady. Qarapaıym sózben aıtqanda, balalarymyz ben nemerelerimiz kishkentaıynan ilim-bilimniń qundylyǵyn túsinip, oqýǵa, joǵary mádenıetke umtylatyn bolady.

– Prezıdent 30 jyl ishinde elimiz ben álem kóp ózgergenin, sondyqtan jańa Ata zań qajet ekenin birneshe márte atap ótti. Jańa Konstıtýsııa avtorlary qandaı «jańa shyndyq» engizdi jáne ol halyq úmitimen qanshalyqty sáıkes keledi?

– Eń bastysy, halqymyz ózgeristerge búgingi kún turǵysynan ǵana baǵa bermeıdi. Taǵy qaıtalap aıtaıyn, qazir qazaqstandyqtar bolashaqqa nyq senimmen qaraıdy. Sondyqtan olardy bir kúndik emes, aldaǵy 30-40 jylǵa qatysty saýaldar mazalaıdy.

Bizben kezdesken adamdardyń kópshi­ligi «jańa Konstıtýsııa bolashaq jetistikterdiń negizi bola ala ma?» degen suraqty jıi qoıdy. Osylaısha, eldiń Ata zańyn talqylaý aýqymdy fýtýrologııalyq jáne forsaıttyq jobaǵa aınaldy.

Bizde buryn osyndaı tájirıbe bolyp pa edi? Biz jahandyq trendter men álemdik prosesterdi ulttyq deńgeıde talqyladyq pa? Joq. Al bul joly biz dál osyndaı talqylaýdyń kýási boldyq. Adamdar sıfrlandyrýǵa, jasandy ıntellektige, jańa tehnologııalarǵa jáne energetıkalyq táýelsizdikke úlken úmit artyp otyr.

Saýd Arabııasynyń burynǵy munaı mınıstri Ahmed Zakı Iаmanıdiń áıgili sózi bar: «Tas dáýiri tas taýsylǵandyqtan aıaqtalǵan joq, munaı dáýiri de munaı taýsylǵannan aıaqtalyp qalmaıdy».

Zamanaýı tehnologııalyq damý osy sózderdi rastap otyr. Búginde bizdiń azamattar tek shıkizat resýrstaryna senýge bolmaıtynyn, tehnologııalyq damýǵa umtylý kerek ekenin túsinedi.

Muny basqa elderdiń mysaldary rastaıdy. Máselen, Japonııa, Ońtústik Koreıa jáne Sıngapýr sııaqty elderde munaı, gaz nemese kómir joq. Alaıda olar joǵary tehnologııalarǵa ıe, sonyń arqasynda álemniń jetekshi elderiniń qataryna endi.

Shyǵystaǵy kórshimiz Qytaı da qarqyndy damyp keledi. Ol ǵylym men tehnologııada ozyq pozısııalarǵa ıe. Ǵarysh apparatyn Aıdyń arǵy jaǵyna qondyrdy jáne jasandy ıntellekt ónimderin jasaýda batystyń tehnologııalyq alpaýyttarymen teń dárejede básekelesedi.

Joǵary tehnologııaǵa qol jetkizý jahandyq deńgeıdegi múmkindikterge jol ashady.

Bizdiń Prezıdent árqashan bola­shaq­tyń kategorııasymen oılaıdy. Sondyqtan ol úsh jyl ishinde Qazaq­standy ozyq sıfrly memleketke aınal­dyrý týraly mańyzdy mindet qoıdy.

Qazaqstandyqtar Prezıdenttiń bul josparyn tolyq qoldaıdy. Olar da elimizde álemdik deńgeı­de tehnologııalyq kompanııalar paıda bolǵanyn qalaıdy. Onyń alǵysharttary da bar ekenin aıta ketý kerek.

Jýyrda Memleket basshysy Qazaqstandaǵy alǵashqy AI-unicorn-nyń negizin qalaýshymen kezdesip, jasandy ıntellekt pen tehnologııalyq kásipkerlikti damytý perspektıvalaryn talqylady.

Sonymen qatar byltyr kúzde Prezıdent AQSh-qa sapary barysynda qazaqstandyq IT-startaptarmen tanys-ty. Olardyń jetistikteri Prezıdentke de, qoǵamǵa da zor áser qaldyrdy.

Jańa trendterdi jastarymyz jaqsy biledi ári túsinedi. Olardyń birazy búginde jahandyq kún tártibimen ómir súrip jatyr dese bolady.

Kózqarastardyń sáıkestigi Memleket basshysy men jastardyń arasyndaǵy erekshe sınergııany kórsetedi. Jastar ózderiniń úmiti men bastamalary eldiń damý strategııasynda qamtylǵanyn kórip otyr, ózderi de ózgeristerdiń qozǵaýshy kúshine aınalyp keledi.

Osyndaı jiger men ynta-yqylasty biz qalalar men aýyldardaǵy, eldiń árbir túkpirindegi kezdesýlerde sezindik.

Prezıdentimiz árdaıym jańa býyn­men bir tolqynda. Sondyqtan ol ár sóılegen sózinde jas býynnyń kóńil, kózqarasynan shyǵatyn sózdi taba biledi. Tipti tarıhı referendým óte salyp Memleket basshysy, eń aldymen, jastarmen kezdesti. Munyń tereń rámizdik máni bar. Bul erteńgi kúni Qazaqstan tarıhyn jazatyn býynnyń jasampaz qýatyna degen senimnen týyndap otyr.

Jańa Konstıtýsııa da eldiń erteńin, memlekettiń bolashaǵyn jasaıtyn jandarǵa baǵyttalǵan.

– Adamdar jańa Konstıtýsııanyń qandaı erejelerin janyna jaqyn qabyldady?

– Jańa Konstıtýsııada halyq zor yqylaspen qabyldaǵan qaǵıdalar men qundylyqtar óte kóp.

Konstıtýsııanyń preambýlasy erekshe nazar aýdartqanyn ózińiz de bilesiz. Bul zańdy da. О́ıtkeni dál osy bólimde Ata zańǵa erekshe rýh pen tereń mán bergen qundylyqtar qamtyldy.

Biz búkil álemge alǵash ret elimizdiń myńdaǵan jyldyq tarıhy bar memleket ekenin, onyń bastaýy saq, ǵun mem­leketteri, Túrki qaǵanaty kezinen Joshy ulysy men Altyn orda dáýirine deıin jalǵasqanyn preambýla arqyly aıt­tyq. Bul ıdeıa sabaqtastyq pen ult­tyq maqtanyshtyń mańyzdy rámizi retinde, halyqtyń, ásirese zııaly qaýym ókilderi tarapynan keń qoldaý tapty.

Sonymen qatar bul jas urpaq tárbıesine de oń áserin tıgizedi, olar­dyń mádenı kodyn jáne ulttyq bire­geıligin nyǵaıtady, jastardy ulty­myzdyń birligine nuqsan keltirýi múm­kin jat ustanymdardan qorǵaıdy.

Qoǵam oń qabyldaǵan taǵy bir mańyzdy tus – Konstıtýsııanyń  adamǵa baǵdarlanýy.

Jeke adam memlekettiń nazarynan tys qalmaıdy. Onyń jaıly tur­mysy memlekettik saıasattyń ózegi­ne, qabyldanatyn barlyq sheshimniń tıimdiligin aıqyndaıtyn basty ólshemge aınalady.

Budan bólek, memlekettik saıasatta adam kapıtalyn damytý men ǵylym-bilimge erekshe mán beriledi. Mundaǵy túbegeıli jańalyq – buryn bilim berý salasyndaǵy kóptegen másele­ salalyq zańdarmen rettelse, endi ǵylym men bilimniń strategııalyq mańyzy Kons­tıtýsııa deńgeıinde bekitildi.

Al bul degenimiz – bilimge ın­ves­tısııa salý, zertteýshilerdi qoldaý, akade­mııalyq erkindik ýaqytsha saıasat emes, memlekettiń uzaqmerzimdi konstı­týsııalyq mindettemesine aınalady.

El boıynsha qoldaý tapqan taǵy bir norma otbasy ınstıtýtyna qatysty. Iаǵnı «Neke – er men áıeldiń zańǵa sáıkes memleket tirkegen erikti jáne teń quqyqty odaǵy». Bul novella – otbasy ınstıtýtyn qorǵaýdaǵy eń qýatty tetik. Onyń durystyǵy men ýaqtyly qabyldanǵanyn bári maquldady.

Halyqaralyq baıqaýshylar mıssııasymen kezdeskenimde, kópjyldyq tájirıbesi bar parlamentarıı de osy máseleniń ózektiligi men ony kons­tıtýsııalyq deńgeıde bekitýdiń durys ekenin erekshe atap ótti. Ol Qazaq­stan tájirıbesin muqııat zerttep otyr­ǵandaryn jáne keıin ony óz elinde de engizýi múmkin ekenin tilge tıek etti.

Keıingi ýaqytta neke men dástúrli qundylyqtar týraly túsiniktiń bulyń­ǵyr bolyp bara jatqanyn kórip otyrmyz. Biz jańa Konstıtýsııada adamnyń ar-namysy men qadir-qasıetin, otbasy men moraldyq qundylyqtardy birinshi orynǵa qoıyp, olardy barynsha qorǵaýdy qamtamasyz ettik.

Ata zań qoǵamdy halqymyzdyń dúnıetanymyna sáıkes kelmeıtin jáne bala tárbıesi men otbasylyq qatynastarǵa teris áser etýi múmkin keleńsizdikterden qorǵaıdy.

– Qoryta aıtqanda, Memleket basshysy reformalarynyń tabysty bolýynyń syry nede dep oılaısyz?

– Memleket basshysy reforma­larynyń tabysty bolýynyń qupııasy – halyq pen bıliktiń birliginde.

Bul – ózgermeıtin aqıqat. Biz biriksek, alynbaıtyn qamal, asa almaıtyn bel bolmaıtynyna san ret kóz jetkizdik.

Ultymyz talaı ret tar jol, taıǵaq keshýden ótti. Sol synaqtan bizdi alyp shyqqan qudiret – halyqtyń bereke-birligi men erik-jigeri. Keıingi jyldar­daǵy oqıǵalar da osyǵan aıqyn dálel.

Arystaǵy jarylystar zardabyn memleket pen qoǵam birge eńserdi. Ekibastuzda da solaı boldy. Keıingi onjyldyqtaǵy iri tasqyn kezin­de qazaqstandyqtar tize qosyp, judy­ryqtaı jumyldy. Osynyń bári halyq pen Prezıdenttiń qýatty bir komanda ekenin kórsetedi.

Biz buǵan ótken referendýmda da kóz jetkizdik. Halqymyzdyń basym kópshiligi Memleket basshysy men onyń reformalaryn tolyq qoldady.

Mıllıondaǵan adam ortaq maqsat jolynda – Ádiletti Qazaqstan qurý, Zań men tártip ornatý, Prezıdenttiń adal eńbek, ashyqtyq pen teń múmkindikter bastamalaryn júzege asyrý jolynda birikti.

Memleket basshysynyń saıasatyn tereń túsinetin jáne qoldaıtyn osyndaı jaqtastardyń kún sanap kóbeıe beretinine men kámil senemin.

Halqymyz alǵashqy konstıtýsııalyq ózgerister kezinde de, AES salý boıynsha referendýmda da aýyzbirshiligin tanytty. Bizdiń osy bereke-birligimiz elimizdiń tiregi men qorǵanyna, reformalardyń tabystylyǵy men kepiline aınaldy. Sonyń arqasynda Qazaqstan baıypty, batyl ári ádiletti túrde damı beredi.

– Sońǵy suraq, respýblıkalyq refe­ren­dýmda qabyldanǵan Konstı­tý­sııa qaıta jazylmaıdy nemese to­lyq­tyrylmaıdy degen kepildik bar ma?

– Bul suraqqa birneshe márte nyq jaýap berilgen. Jańa Konstıtýsııaǵa sáıkes kez kelgen ózgeristi, meıli ol eleýsiz ǵana bolsa da, tek qana referendým arqyly tikeleı halyq engize alady. Bul – Negizgi zańnyń jıi ózgermeıtinine kepildik.

Endi Konstıtýsııa shyn máninde halyqqa tıesili, onyń myzǵymastyǵy depýtattardyń nemese jekelegen saıası toptardyń emes, azamattardyń qalaýy boıynsha qamtamasyz etilgen.

Bul kemel, jaýapty qoǵamǵa qaraı jasalǵan mańyzdy qadam jáne «Mem­lekettiń taǵdyry halyqpen birge ǵana sheshiledi» degen Prezıdent qaǵıda­synyń konstıtýsııalyq deńgeıde bekigendiginiń kórinisi.

Sonymen qatar budan bylaı azamattarymyz referendýmǵa qatysý arqyly qabyldanǵan sheshimderdiń jaýapkershiligin tereń sezinetin bolady.

Qazirdiń ózinde bizdiń qoǵam referendým ótkizýge baıyppen qaraıty­nyn kórip otyrmyz. Referendýmdy ádetten tys, erekshe oqıǵa retinde qabyldamaıtyn boldyq. Bul durys ta.

Bılikke degen senim men belsendi azamattyq ustanym osylaı qalypta­sa­tynyn álemdik tájirıbe kórsetip otyr.

Máselen, bir ǵana Shveısarııanyń ózinde jylyna 4 referendým ótedi. Keıingi on jylda olar seksennen astam halyqtyq daýys berý ótkizgen jáne plebıssıt sany boıynsha álemde birinshi orynda tur. Al sol Shveısarııa – dúnıe júzindegi ekonomıkasy damyǵan, ómir sapasy joǵary elderdiń biri. Bul eldiń mysaly úlgi etýge turarlyq.

Bizdiń Prezıdent sol elde, Birikken Ulttar Uıymynyń jetekshilik qyz­metinde biraz jyl istedi. Osyndaı tereń bilim men baı tájirıbesine súıenip, Mem­leket basshysy bizge referendýmdar, ashyq talqy­laýlar, strategııalyq sheshim­derge azamat­tardyń qatysýy sııaqty demo­kratııa­nyń tetikterin usynyp otyr. Dál osyn­daı mehanızmder eldi zamanaýı, órkenıetti memleketke aınaldyrady. Ondaı elde haly­q­tyń atynan sheshim qabyldanbaıdy, she­shim­­di halyq ózi qabyldaıdy.

Jalpy aıtqanda, Memleket basshysyna tán progressıvti kózqaras – bola­shaqty boljaı bilý, ozyq álem­dik táji­rıbeni batyl engizý jáne tıim­di strategııalar jasaý onyń reformatorlyq baǵytynyń qozǵaýshy kúshi ǵana emes, eldegi barlyq aldyńǵy qatarly kúshterdi únemi biriktirip keledi.

Dál osy sebepti bizdiń koalısııamyz da «Ádiletti jáne progressıvti Qazaqstannyń halyqtyq konstıtýsııasy úshin!» dep ataldy. О́ıtkeni progressıvti oı men is-áreket qana memleketti alǵa jeteleıdi.

 

Áńgimelesken –

Baný Ádiljan,

«Egemen Qazaqstan»