Kúnimhan ájeniń qyl shylbyry

Kúnimhan áje – eki ǵasyr kýágeri. Sondyqtan da ár só­zin sabyrmen bastap, búgingi beıbit zamanǵa shúkirshilik aıtýmen otyrady. Tóskeıdegi Yrǵyz ólkesinde dúnıege kelgen keıipkerimizdiń ákesi Kádir Áldebergenov óz dáýirinde ustazdyq joldy tańdaǵan, kózi ashyq aza­mat­tardyń biri bolǵan eken. О́kinishke qa­raı, 1937 jyly repres­sııanyń qatygez quryǵyna iligip, tar qapasqa qamalyp, ómirden ótedi.

Ákeden erte aıyrylǵan Kúnimhan anasy Bıbijannyń tárbıesinde ósip, taǵdyrdyń aýyrtpalyǵyn moıymaı kó­teredi. Buǵanasy bekimeı jatyp, túzdegi eńbek maıdanyna aralasyp, shyńdalady. Eseıe kele Shalqar óńiriniń týmasy Sıdaq Úrgenishbaev­pen otaý quryp, ekeýi Toǵyz keńsharynda uzaq jyl boıy mal baǵyp, adal eńbekterimen aǵa shopandyqqa deıin je­tedi. Keńshardyń tynymsyz tirshiligimen qatar Kúnimhan áje úıde qol­óner­men de aınalysady. Termeli alasha, shı toqyp, qalaýysh kıiz basyp, turmysqa qajetti buıymdardyń kóbin óz qoly­men jasaıdy.

О́tken ǵasyrdyń orta she­ninen aýa Sıdaq aqsaqal ekeýi aýdan ortalyǵy Shalqarǵa qo­nys aýdarady. Jyldar boıy keńshar malynyń sońynda qystaý men jaılaýdyń arasynda kóship-qonyp júrse de janyna jaqyn is-quraldaryn eshqashan tastamaǵan. Sol jınaqylyǵynyń arqasynda búginge deıin jetken buıym­dary qara shańyraǵyna eski­liktiń kózindeı sán berip tur. Úlken tas dıirmen, keli men kelsap, toqylǵan shı-shytpalar, órnekti kıizder – bári de qart ananyń on saýsaǵynyń tabyn sezdiredi.

Solardyń qataryndaǵy jyl­qynyń jaly men quıryq qylynan esilgen qyl shylbyr erekshe nazar aýdartady. «...Qaıraty onyń – qyl shyl­­byr, qyrqylmaıtyn – bir shynjyr» dep Farıza aqyn tózimdiligin jyrǵa qos­qan qyl­dan esilgen arqan-jip qa­zir­gi turmysta sırek kezdesedi.

Etnografııalyq derekterge súıensek, qyl shylbyr­dyń salttyq ómirimizde de, kóshpeli dala mádenıetinde de mańyzy joǵary. Jylqy qylynan esil­gen shylbyr erteden mal­dy baılaýǵa, jetekteýge arnal­ǵan óte berik ári tózimdi bu­ıym retinde baǵalanǵan. Taza qyldan esil­gen arqan-shylbyr sozylmaıdy, ylǵalǵa da, kúnniń ysty­ǵyna da tózimdi keledi.

– Buryn kúndelikti mal sha­rýashylyǵyna qajet bol­ǵandyqtan, jyl­qynyń jaly men quı­ryq qyly­nan jip esip ala beretin­biz. Ony biraq kez kelgen sharýaǵa qoldan­baıdy, kóbine at ábzelderine paıdalanady. Qylǵa qoıdyń ne­mese túıeniń júnin qo­syp, atqa noqta, shyl­byr jasa­ǵan, túıeniń buıda­syna paıda­lan­ǵan, arqan-jip esken. Negizi­nen qyl shylbyr ustaý – er-azamat úshin úlken mártebe bolǵan. Buryn úlkenderimiz atpen jolǵa shyqqan jolaýshyny qyl shylbyry bále-jaladan qorǵaıdy dep aıtatyn. Dalaǵa túnegende adam ózin aınaldyra qyl shylbyrmen qorshap tastasa, jylan, t.b jándikter jolamaıdy deıtin, – deıdi qart ana.

Qyl arqan esý úshin aldy­men adamǵa eptilik kerek. Ár qyldy bir-birimen ushtas­tyryp uzartyp, jeke órim etip shıratyp alý tózimdi talap etedi. Sońynda sol shıra­tyl­ǵan úsh-tórt tilshe, jip tárizdi biriktirilip, esiledi.

 – Myna on qulash shylbyrdy eskenime kóp ýaqyt bola qoıǵan joq. Aldymen tilshe jipterin shıratyp alyp, ony nemerelerime ustatyp qoıyp, esip shyqtym, – deıdi keıýana.

Toqsandy eńsergen Kúnim­han áje búginde altyn qur­saǵynan órbigen 10 balasynan 25 nemere, 49 shóbere, 3 shóp­shek súıip otyr. Máýeli báıterekteı japyraǵy ja­ıyl­ǵan ananyń jeke tól­qujaty onyń 1928 jyly dúnıege kelgenine kýálik etedi. Ǵasyr jasaǵan qart ananyń qaıraty kemigeni­men, zerdesi sol qalpynda saq­­talǵan. Aq jaýlyqty keıýa­na áńgimesin áriden bastap, ót­ken­niń ónege­li syrlaryn tol­ǵaı jóneledi.

Dáýirler sapyrylysyp, ke­zeńder almasqanymen, ult­tyq dástúr men ádet-ǵuryp­tar halyq sanasynan ósh­peý­ge tıis. Osy turǵydan al­ǵan­da Kúnimhan ájeniń uzaq jyl boıy saqtap kelgen buıym­daryna búginde nemeresi Araı­lym Serikqyzy jańasha reńk berip júr. Fotostýdııa isin qolǵa alǵan nemere ájesi qoldanǵan buıymdar men qol­óner týyndylaryn shaǵyn stýdııasyna dekorasııa retinde orna­lastyryp, eskilik pen jańa­­shyldyqty zamanaýı fo­to­óner arqyly úndestirip keledi.

Muhtar MYRZALIN,

ólketanýshy 

Aqtóbe oblysy,

Shalqar qalasy