Úkimet Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi daıyndaǵan «Mal sharýashylyǵyn damytýdyń 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn» bekitti. Atalǵan qujat salany jańa deńgeıge kóterýge baǵyttalǵan naqty sharalardy qamtıdy. Onyń ishinde jeńildetilgen nesıeler berý, jaıylym ınfraqurylymyn damytý, kadrlyq áleýetti nyǵaıtý jáne veterınarııalyq qaýipsizdikti kúsheıtý máseleleri qarastyrylǵan. Keshendi jospardyń el ekonomıkasyn kóterýge jáne mal sharýashylyǵyn alǵa jyljytýǵa qanshalyqty úles qosatyny jóninde Egemen.kz tilshisi Parlament Májilisiniń depýtaty Jıgýlı Daırabaevpen áńgimelesti.
– Mal sharýashylyǵyn damytýdyń 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparynyń basty basymdyqtary qandaı? Atalǵan qujat aıasynda salada qandaı túbegeıli ózgerister men jańashyldyqtar kútiledi?
– Jospardyń basty maqsaty – mal basyn kóbeıtý, ishki naryqty otandyq ónimdermen turaqty qamtamasyz etý, óndiristiń tıimdiligi men ónim sapasyn arttyrý, sondaı-aq salanyń eksporttyq áleýetin kúsheıtý. Sonymen qatar asyl tuqymdy mal sanyn arttyrý, janýarlardyń genetıkalyq áleýetin jaqsartý jáne zamanaýı tehnologııalardy engizý arqyly mal sharýashylyǵynyń ónimdiligin kóterý kózdelip otyr.
Aldaǵy bes jylda naqty nátıjelerge qol jetkizý josparlanǵan. Atap aıtqanda, iri qara mal basyn 7,9 mıllıonnan 12 mıllıon basqa deıin, usaq maldy 20,2 mıllıonnan 28 mıllıon basqa deıin, al jylqy sanyn 4,8 mıllıonnan 7 mıllıon basqa deıin arttyrý kózdelip otyr. Sonymen birge barlyq sanattaǵy sharýashylyqtarda et óndirisin 1,2 mıllıon tonnadan 1,8 mıllıon tonnaǵa deıin kóbeıtý josparlanǵan. Sút óndirisin aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynda 1,4 mıllıon tonnadan 2,1 mıllıon tonnaǵa deıin jetkizý mindeti qoıylyp otyr. Al et eksportynyń kólemin 82 myń tonnadan 165 myń tonnaǵa deıin, ıaǵnı eki esege arttyrý josparlanǵan.
Jalpy, bul keshendi jospar mal sharýashylyǵy salasynyń turaqty damýyn qamtamasyz etip, aýyldaǵy eńbek adamdaryn qoldaýǵa jáne elimizdiń agrarlyq áleýetin arttyrýǵa múmkindik beredi.
Mal sharýashylyǵy: Jeńildetilgen nesıe neshe paıyzben beriledi?
– Búgingi tańda otandyq mal sharýashylyǵynyń damýyna tejeý bolyp otyrǵan negizgi túıtkilder qandaı? Agrarlyq sektor ókilderi, atap aıtqanda, fermerler qazirgi ýaqytta qandaı júıeli táýekeldermen betpe-bet kelip otyr? Jańadan qabyldanǵan Keshendi jospar osy qordalanǵan máselelerdiń túıinin tarqatýǵa qanshalyqty qaýqarly?
– Búginde mal sharýashylyǵy salasynda birqatar júıeli máseleler saqtalyp otyr. Taldaýlar bul sektordyń álsiz tustary áli de bar ekenin kórsetedi.
Eń ózekti máseleniń biri – shaǵyn jáne orta fermerler úshin qoljetimdi qarjylandyrýdyń shekteýli bolýy. Kóptegen sharýalar óndiristi keńeıtýge nemese jańa tehnologııa engizýge qajetti qarajatqa qol jetkize almaı otyr. Ekinshi másele – azyq bazasynyń álsizdigi. Ǵalymdardyń dereginshe, sapaly azyqtandyrýdy jolǵa qoıý arqyly mal ónimdiligin eki esege deıin arttyrýǵa bolady. Sonymen qatar maldyń genetıkalyq áleýeti tómen deńgeıde. Elimizdegi asyl tuqymdy iri qaranyń úlesi shamamen 12 paıyz ǵana, bul damyǵan eldermen salystyrǵanda aıtarlyqtaı az.
Taǵy bir túıtkil – óndiristiń usaq taýarlylyǵy. Maldyń 40-45 paıyzy jeke qosalqy sharýashylyqtarda shoǵyrlanǵan, munda tehnologııalyq talaptar tolyq saqtala bermeıdi, ónim sapasy da turaqsyz. Odan bólek, teri men júndi tereń óńdeý deńgeıi tómen, veterınarııalyq qaýipsizdik pen maldy birdeılendirý jumystary da keı óńirlerde jetkilikti deńgeıde júrgizilmeıdi. Bul óz kezeginde aýrýlardyń taralý qaýpin arttyrady. Sondaı-aq keıbir ónim túrleri boıynsha ımportqa táýeldilik saqtalyp, jalpy ónimdilik deńgeıi álemdik standarttardan tómen qalyp otyr.
Degenmen, salanyń áleýeti joǵary. Mal basyn kóbeıtýge jáne eksportty arttyrýǵa múmkindik jetkilikti. 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar aıasyndaǵy sharalar bul túıtkilderdi sheship, ishki naryqty otandyq ónimmen qamtýǵa jáne eksporttyq áleýetti kúsheıtýge jol ashady.
– Jaıylym jerleriniń jetispeýshiligi qanshalyqty ózekti másele jáne ony sheshýdiń joldary qandaı?
– Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń derekterine sáıkes, Qazaqstanda mal sharýashylyǵyn damytýǵa múmkindik beretin 183,2 mln gektar jaıylym jer bar. Alaıda onyń shamamen 27,1 mln gektary (15%-ǵa jýyǵy) tozǵan. Jalpy aýyl sharýashylyǵy jerleriniń tozý deńgeıi keı baǵalaýlar boıynsha 60%-ǵa deıin jetedi. Sonymen qatar jaıylymdardyń 48%-y sý kózderiniń tapshylyǵy men sýlandyrý ınfraqurylymynyń jetkiliksizdigine baılanysty tolyq paıdalanylmaı otyr. Sonyń saldarynan kóptegen sharýashylyqtar maldy aýyl mańynda turaqty baǵýǵa májbúr. Máseleni sheshý úshin buǵan deıin de baǵdarlamalar qabyldanǵan. Mysaly, 2014 jyldan bastap shalǵaı jaıylymdardy ıgerý maqsatynda qudyqtar men uńǵymalar qazýǵa jumsalatyn shyǵyndardyń 80%-yna deıin sýbsıdııalaý qarastyrylǵan. Degenmen bul sharalar tolyq nátıje bermedi.
Qazirgi tańda bul baǵytta jańa bastamalar qolǵa alynýda. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi 2024-2030 jyldarǵa arnalǵan jer qunarlylyǵyn qalpyna keltirý jol kartasyn ázirlep, 2 mln gektardan astam tozǵan jerdi qalpyna keltirýdi josparlap otyr.
Sonymen birge 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan mal sharýashylyǵyn damytý jospary aıasynda jaıylymdyq sharýashylyqty qoldaıtyn jańa tetikter engizilmek. Sonyń biri – «Jaılaý» atty biryńǵaı kredıttik ónim. Ol arqyly jaıylymdardy sýlandyrý, mobıldi ınfraqurylym satyp alý, sondaı-aq jemshóp, veterınarııalyq preparattar men tehnıkaǵa jeńildetilgen (5%) nesıe berý kózdelgen. Sondaı-aq jemshóp óndirisin damytý, jaıylymdardy tıimdi paıdalaný jáne jer resýrstaryn utymdy basqarý máselelerine basymdyq berilýde. Bul sharalar júıeli túrde júzege assa, jaıylym tapshylyǵy máselesin kezeń-kezeńimen sheshýge múmkindik bar.
– Mal azyǵynyń qymbattaýy men jem-shóp tapshylyǵy búginde sharýashylyqtardyń eńsesin qanshalyqty basyp otyr? Jalpy, salanyń turaqtylyǵyna tikeleı áser etetin bul ózekti máseleniń ońtaıly sheshilý tetikteri qandaı?
– Mal azyǵy – sharýashylyq óndirisindegi eń negizgi shyǵyndardyń biri. Jalpy alǵanda, mal óniminiń ózindik qunynda azyqtyń úlesi mal túrine qaraı shamamen 45-70 paıyzdy quraıdy. Sondyqtan jem-shóp baǵasynyń ósýi fermerlerdiń shyǵynyn tikeleı arttyryp, ónimniń ózindik qunyna áser etedi.Búginde mal azyǵyn óndirý salasynda birqatar máseleler bar. Negizinen ónimdiligi tómen tabıǵı shabyndyqtarǵa súıený basym, al aqýyzǵa baı, shyryndy jáne qurama azyqtar jetkilikti kólemde óndirilmeıdi. Bul óz kezeginde maldyń ónimdiligine de áser etedi. Mal azyǵynyń qymbattaýynyń negizgi sebepteri de túsinikti. Sońǵy jyldary janar-jaǵarmaı, tyńaıtqysh, tuqym jáne aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń baǵasy aıtarlyqtaı ósti. Sonymen birge aýa raıynyń qolaısyzdyǵy men tasymaldaý shyǵyndarynyń artýy da jem-shóp baǵasyna yqpal etip otyr.
Osy máselelerdi sheshý úshin 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan mal sharýashylyǵyn damytý jónindegi keshendi jospar aıasynda birqatar sharalar qarastyrylǵan.
Atap aıtqanda, egis alqaptaryn ártaraptandyrý arqyly azyqtyq daqyldardyń úlesin arttyrý, azyqtyq daqyldardyń tuqymyn satyp alýǵa beriletin sýbsıdııa kólemin 20 paıyzǵa ulǵaıtý kózdelip otyr. Sonymen qatar jem-shóp daıyndaýǵa arnalǵan tehnıka men jabdyqtardy, sonyń ishinde ózdiginen júretin jáne tirkemeli azyq taratqyshtardy, mobıldi nemese modýldik jemshóp sehtaryn satyp alýǵa jyldyq 5 paıyzben lızıngtik qarjylandyrý engizý josparlanǵan. Árıne, josparlanǵan kórsetkishterge jetý úshin eń aldymen barlyq sanattaǵy sharýashylyqtardy, ásirese shaǵyn jáne orta fermerler men jeke qosalqy sharýashylyqtardy mal azyǵymen tolyq qamtamasyz etý qajet. Bul úshin óńirlerdegi mal basynyń sanyna sáıkes jemshóp daqyldarynyń egis alqaptaryn keńeıtý mańyzdy. Máselen, memleket tarapynan súrlemdik júgeri, birjyldyq jáne kópjyldyq shópter sııaqty mal azyqtyq daqyldardy ósirýge jumsalǵan shyǵyndardyń 80 paıyzyna deıin sýbsıdııalaý usynystary da qarastyrylýda. Bul sharalar jemshóp bazasyn nyǵaıtyp qana qoımaı, ónimniń ózindik qunyn tómendetýge jáne maldyń ónimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi.
Qazirgi jospar boıynsha 2031 jylǵa qaraı azyqtyq daqyldardyń egis alańyn 4 mln gektarǵa deıin jetkizý kózdelgen. Alaıda bul kórsetkish bolashaqtaǵy mal basyn tolyq qamtamasyz etý úshin jetkiliksiz bolýy múmkin. Keıbir óńirlerde, atap aıtqanda Atyraý, Qyzylorda, Mańǵystaý oblystarynda birjyldyq shópterdiń egisi múlde júrgizilmegen, al kópjyldyq shópterdiń kólemi óte az. Sondaı-aq birqatar oblystarda jemshóptik júgeri alqaptary da jetkiliksiz. Sondyqtan bizdiń esepteýler boıynsha mal azyqtyq daqyldardyń egis kólemin keminde 10 mln gektarǵa deıin jetkizý qajet. Bul 1990 jyldardaǵy deńgeıge jýyq kórsetkish. Osyndaı júıeli sharalar qabyldanǵanda ǵana jem-shóp máselesin túbegeıli sheshýge múmkindik bolady dep oılaımyn.
– Shaǵyn jáne orta sharýashylyqtardyń áleýetin tolyq ashýǵa tusaý bolyp otyrǵan basty kedergiler qandaı?
– Búginde aýyl sharýashylyǵynda shaǵyn jáne orta sharýashylyqtardyń úlesi óte joǵary. Alaıda olardyń tolyqqandy damýyna birqatar faktorlar kedergi keltirip otyr. Eń aldymen, qarjylandyrý máselesin aıtý kerek. Kóptegen fermerler úshin qoljetimdi nesıe alý qıyn, al aınalym qarajatynyń jetispeýi óndiristi keńeıtýge múmkindik bermeıdi. Sonymen qatar sýbsıdııa alý tetikteri de barlyq sharýalar úshin birdeı qoljetimdi emes. Taǵy bir mańyzdy másele – zamanaýı tehnıka men tehnologııanyń jetispeýi. Kóptegen shaǵyn sharýashylyqtardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy álsiz, bul eńbek ónimdiliginiń tómen bolýyna áser etedi. Sondaı-aq jer máselesi de ózekti bolyp otyr. Jaıylym men egistik jerlerdiń jetkiliksizdigi nemese olardy tıimdi paıdalaný máseleleri shaǵyn jáne orta sharýashylyqtardyń turaqty damýyna kedergi keltirýde. Sondyqtan aldaǵy kezeńde shaǵyn jáne orta fermerlik sharýashylyqtardy qarjylandyrýdy jeńildetý, sýbsıdııalaý tetikterin jetildirý, tehnıka men tehnologııaǵa qoljetimdilikti arttyrý jáne jer resýrstaryn tıimdi basqarý máselelerine erekshe nazar aýdarý qajet dep esepteımin.
– Memlekettik sýbsıdııalaý tetigi búginde sharýashylyqtardyń órisin keńeıtýge qanshalyqty yqpal etip otyr?
– Memlekettik sýbsıdııalaý – aýyl sharýashylyǵy salasyn qoldaýdyń mańyzdy quraldarynyń biri. Ol fermerlerdiń óndiristik shyǵyndarynyń bir bóligin óteýge jáne sharýashylyqtardyń damýyna belgili bir deńgeıde serpin berýge múmkindik beredi. Alaıda búgingi tańda sýbsıdııalaý júıesine qatysty birqatar máseleler bar. Is júzinde sýbsıdııalar kóbine iri sharýashylyqtarǵa qoljetimdi bolyp otyr. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetine súıensek, jyl saıyn shamamen 12 myńǵa jýyq taýar óndirýshi ǵana sýbsıdııa alady. Bul jalpy fermerlerdiń shamamen 5 paıyzy ǵana, ıaǵnı sharýalardyń basym bóligi – 95 paıyzy bul qoldaýdan tys qalyp otyr. Sondyqtan memlekettik qoldaý sharalaryn qaıta qarastyryp, basymdyqty eń aldymen shaǵyn jáne orta fermerlik sharýashylyqtarǵa berý qajet dep esepteımin. О́ıtkeni aýyldaǵy naqty óndiristiń negizgi bóligin dál osy sharýashylyqtar qamtamasyz etedi.
Keshendi jospar aıasynda bıylǵy jyldyń naýryz aıynyń basynan bastap jyldyq mólsherlemesi 6 paıyzdan aspaıtyn jeńildetilgen nesıeler – «Igilik» jáne «Bereke» baǵdarlamalary iske qosyldy. Bul baǵdarlamalar asyl tuqymdy mal satyp alýǵa baǵyttalǵan. Degenmen, olardyń da belgili bir kemshilikteri bar. Meniń oıymsha, «Igilik» jáne «Bereke» baǵdarlamalary eń aldymen jańa bastaǵan kásipkerlerge baǵyttalýy tıis. Qazirgi tańda «Qaladan aýylǵa» jobasy aıasynda aýylǵa kóship, mal sharýashylyǵymen aınalysýǵa nıetti azamattar kóp. Olar osy baǵdarlamalardyń tıimdi iske qosylýyn kútip otyr. Sondyqtan talaptardy belgili bir deńgeıde jeńildetip, sonymen birge ákimdikter men baqylaýshy organdar tarapynan júzege asyrylatyn monıtorıngti kúsheıtý qajet. Jalpy alǵanda, memlekettik qoldaý tetikteri bar, biraq olardy aýyldaǵy shaǵyn jáne orta sharýashylyqtarǵa naqty qoljetimdi etý – aldaǵy kezeńdegi negizgi mindetterdiń biri dep sanaımyn.
– Mal ónimderin qaıta óńdeý isiniń búgingi ahýaly qandaı? Salanyń damýyn tejep otyrǵan negizgi máseleler bar ma?
– Memleket basshysy óz Joldaýynda agroónerkásip keshenindegi óńdelgen ónimniń úlesin úsh jyl ishinde 70 paıyzǵa jetkizý mindetin qoıǵan bolatyn. Bul – óte mańyzdy strategııalyq maqsat. О́kinishke qaraı, osy baǵytta atqarylyp jatqan jumystardy áli de jetkilikti deńgeıde dep aıtý qıyn. Jalpy alǵanda, aýyl sharýashylyǵy ónimderin, ásirese et pen sútti tereń óńdeý deńgeıi áli de tómen. Sondyqtan agrarlyq salada tek shıkizat óndirýmen shektelmeı, ónimdi qaıta óńdeý baǵytyn belsendi túrde damytý qajet. Bul – qosymsha qun qalyptastyryp, aýyl ekonomıkasynyń tıimdiligin arttyratyn negizgi faktorlardyń biri.
Taǵy bir mańyzdy másele – shalǵaı aýyldardaǵy sharýalardyń ónimin ótkizý máselesi. Kóptegen alys aýdanda fermerler óndirgen et pen sútti turaqty túrde satyp alatyn kásiporyndar joq. Osyndaı jaǵdaıda deldaldar men keıbir óńdeý kásiporyndary baǵany tómendetip, ónimdi arzan baǵamen satyp alýǵa tyrysady. Amaly taýsylǵan fermerler kóbine sol sharttarǵa kelisýge májbúr. Sondyqtan bul baǵytta naqty sharalar qajet. Eń aldymen, shalǵaı óńirlerde et pen sútti qaıta óńdeýge arnalǵan shaǵyn jáne orta óndiris oryndaryn ashýǵa baǵyttalǵan ınvestısııalyq jobalardy qolǵa alý kerek. Mundaı jobalar aýyldaǵy sharýalardyń ónimin tıimdi ótkizýge múmkindik berip qana qoımaı, jańa jumys oryndaryn ashýǵa da yqpal etedi. Sonymen qatar mal ónimderiniń sapasyn arttyrý úshin asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytý, jemshóp bazasyn nyǵaıtý, veterınarııalyq qaýipsizdikti kúsheıtý jáne óndiriste zamanaýı tehnologııalardy engizý baǵytyndaǵy jumystardy júıeli túrde júrgizý qajet. Eger osy máseleler keshendi túrde sheshilse, mal sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý deńgeıi artyp, ishki naryqty sapaly otandyq ónimmen qamtamasyz etýge jáne eksporttyq áleýetti kúsheıtýge tolyq múmkindik bolady.
– Otandyq ónimniń eksporttyq kókjıegin keńeıtý úshin qandaı júıeli qadamdar qajet?
– Eksport – mal sharýashylyǵynyń damýy men el ekonomıkasyna qosymsha tabys ákeletin mańyzdy baǵyt. Alaıda 2025 jyldyń qorytyndysy kórsetkendeı, keıbir baǵyttarda, mysaly, qus etiniń eksporty 2024 jylmen salystyrǵanda 10 410 tonnaǵa azaıǵan. Bul – salanyń eksporttyq áleýetin tolyq paıdalana almaı otyrǵanymyzdyń kórinisi. Meniń oıymsha, et eksportyna qoıylǵan shekteýlerdi alyp tastaý qajet. Sonymen qatar taýar óndirýshilerdiń baǵasyn baqylaý nemese eksportqa shekteý qoıý sııaqty sharalar salanyń damýyna keri áser etedi. Bul – qaýipti tendensııa. Odan bólek, 2025 jyly birqatar mańyzdy jetistikke qol jetkizildi. Mysaly, EO, Ulybrıtanııa, Irak, Iran, AQSh, Kanada, Vetnam, Parsy shyǵanaǵy elderine jáne basqa baǵyttarǵa ónimderdi eksporttaýǵa múmkindik beretin 16 veterınarııalyq sertıfıkat kelisilip, qol qoıyldy. Bul – eksporttyq áleýetti arttyrýdaǵy mańyzdy qadam. Kelesi kezeńde bizge eksportty barynsha lıberaldandyrý, sertıfıkattaý júıesin jetildirý, ónim sapasyn halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirý jáne fermerlerdi, óńdeý kásiporyndaryn tikeleı qoldaý arqyly eksporttyq aǵyndardy turaqtandyrý qajet. Osyndaı keshendi sharalar arqyly ǵana elimizdiń mal sharýashylyǵy ónimderi halyqaralyq naryqta básekege qabiletti bolady dep senemin.
Et eksporty eki ese ósedi: Úkimet mal sharýashylyǵyna arnalǵan iri jospardy bekitti
– Mal sharýashylyǵyn damytýda kadr máselesi qanshalyqty ózekti? О́skeleń urpaqty mal sharýashylyǵyna baýlyp, aýylǵa turaqtandyrý úshin qandaı sharalar qajet?
– Kadr máselesi mal sharýashylyǵyn damytýda óte ózekti bolyp otyr. Búginde aýyldyq jerlerde kásibı mamandardyń tapshylyǵy aıqyn baıqalady. Aýylǵa baryp jumys isteıtin jastar az, al salalyq departamentter men kásiporyndarda tájirıbeli mamandar jetkiliksiz. Berik kadrlyq baza qalyptaspaıynsha, mal sharýashylyǵyn júıeli damytý múmkin emes.
Mal sharýashylyǵy – genetıka, veterınarııa, azyq óndirisi, tabyndy basqarý sııaqty birneshe kúrdeli baǵytty qamtıtyn sala. Sondyqtan bul salany damytý úshin zamanaýı bilim men daǵdyǵa ıe, ozyq tehnologııalardy engizýge qabiletti, ónimdiliktiń ornyqty ósýin qamtamasyz ete alatyn mamandar qajet. Jastardy salalyq mamandyqtarǵa tartý máselesi de ózekti. Qazirgi kásiptik baǵdarlaý júıesi jetkilikti deńgeıde damymaǵandyqtan, kóptegen jas adamdar aýyl sharýashylyǵy salasyna qyzyǵýshylyq tanytpaıdy.
Osyǵan baılanysty aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi «Mal sharýashylyǵy» baǵyty boıynsha memlekettik bilim berý tapsyrysyna kvotalar engizý máselesin pysyqtap jatyr. Bul bilim alǵan jastardyń úsh jyl boıy aýyldyq kásiporyndarda mindetti eńbek etýin qamtamasyz etedi. Sonymen qatar joǵary oqý oryndarynda materıaldyq-tehnıkalyq bazany eskere otyryp, bilim berý talaptary kúsheıtiledi. Bul tek teorııalyq bilim berýmen shektelmeı, praktıkalyq daǵdylardy da damytýǵa baǵyttalǵan. Oqý-óndiristik obektilerde, zerthanalarda, klınıkalarda stýdentter bazalyq daǵdylardy meńgerip, bolashaq maman retinde tolyq daıar bolady.
Kadr máselesin sheshý – mal sharýashylyǵyn turaqty damytý men salany zaman talabyna saı jetildirýdiń basty sharty. Jastardy tartý jáne kásibı daıyndyqty nyǵaıtý arqyly ǵana salanyń ósýin qamtamasyz etýge bolady.
– Jospardyń Qazaqstan ekonomıkasyna áseri qandaı bolady?
– Bul jospar, eń aldymen, agroónerkásip kesheniniń úlesin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Ol aýyldyq aımaqtardyń damýyna naqty serpin beredi jáne aýyldaǵy jumys oryndaryn kóbeıtedi. Bul – áleýmettik mańyzdy qadam, óıtkeni aýyl halqynyń turaqty jumyspen qamtylýy qamtamasyz etiledi. Sonymen qatar jospar ishki naryqtyń azyq-túlik qaýipsizdigin kúsheıtedi. Kóbirek ónim óndirilip, ishki naryq otandyq mal sharýashylyǵy ónimderimen tolyq qamtamasyz etilgen kezde, ımportqa táýeldilik azaıady. Taǵy bir mańyzdy áseri – ınvestısııalyq tartymdylyqtyń artýy. Shaǵyn jáne orta fermerlik sharýashylyqtar, óńdeý kásiporyndary men ınfraqurylymdyq jobalarǵa ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵy ósedi. Bul óz kezeginde ekonomıkadaǵy jalpy qosymsha qun men ónimdilikti arttyrýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı, keshendi jospar tek aýyl sharýashylyǵyn damytý ǵana emes, ekonomıkanyń turaqty ósýine, áleýmettik turaqtylyqqa jáne eksporttyq áleýetti arttyrýǵa tikeleı yqpal etetin strategııalyq qujat bolyp otyr.
– Mal sharýashylyǵyn jańǵyrtýdyń jańa kezeńinde qandaı tehnologııalyq jańashyldyqtarǵa basymdyq beriledi? Salanyń tynysyn ashatyn sıfrlyq sheshimder is júzinde qalaı qoldanys tappaq?
– Búginde mal sharýashylyǵyn sıfrlandyrý – salany tıimdi ári básekege qabiletti etý úshin mańyzdy baǵyttardyń biri. Eń aldymen, aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn esepke alý jáne qadaǵalaý úshin RFID-bırkalar (chıpter men alqalar) keńinen qoldanylady. Bul tehnologııa mal basyn naqty esepke alýǵa, aýrýlardyń aldyn alýǵa jáne maldyń qozǵalysyn baqylaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar jaıylymdardy tıimdi paıdalaný úshin elektrli qorshaýlar engizilýde, al maldyń jaıylymdaǵy qozǵalysyn jáne densaýlyǵyn qadaǵalaý úshin PUA (drondar) paıdalanylady. Bul ádister fermerlerge maldy basqarýdy jeńildetip, shyǵyndardy azaıtýǵa kómektesedi. О́nimdilikti boljaý jáne tabyndy basqarý salasynda jasandy ıntellektini qoldaný engizilýde. Bul maldyń ónimdiligin, azyq qajettiligin, ósimin jáne jalpy sharýashylyq tıimdiligin naqty taldaýǵa múmkindik beredi. Jalpy alǵanda, osy tehnologııalardy engizý mal sharýashylyǵyn zamanaýı, básekege qabiletti salaǵa aınaldyrýǵa jáne ónim sapasy men tıimdilikti aıtarlyqtaı arttyrýǵa negiz bolady dep esepteımin.
– Veterınarııa salasyn jetildirý baǵytynda qandaı júıeli jumystar qolǵa alynǵan?
– Veterınarııalyq qaýipsizdik – mal sharýashylyǵynyń turaqty damýynyń negizgi sharttarynyń biri. Osyǵan baılanysty veterınarııa qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý jáne salanyń zańnamalyq bazasyn jetildirý maqsatynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine veterınarııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn Parlament Májilisiniń birqatar depýtattary bolyp ázirledik. Atalǵan zań jobasynda veterınarııa salasyndaǵy ókilettikterdi memlekettik basqarý deńgeıleri arasynda naqty ajyratý, jergilikti atqarýshy organdar qurǵan veterınarııalyq uıymdarǵa tán emes fýnksııalardy alyp tastaý máseleleri qarastyrylǵan. Sonymen qatar veterınarııa mamandarynyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý, olardy esepke alý jáne biliktiligin arttyrý maqsatynda veterınarııalyq palata nysanyndaǵy kásibı qoǵamdyq uıym qurý usynylady.
Budan bólek, veterınarııalyq preparattardyń aınalymyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq talaptaryna sáıkestendirý, sondaı-aq veterınarııa salasynyń mamandaryna áleýmettik qoldaý sharalaryn kórsetý máseleleri de qamtylǵan.
Atap aıtqanda, jergilikti atqarýshy organdar qurǵan memlekettik veterınarııalyq uıymdardyń qyzmetkerlerin arnaıy kıimmen qamtamasyz etý qarastyrylady. Jalpy zań jobasynyń normalaryn iske asyrý úshin memlekettik bıýdjetten jyl saıyn shamamen 27 mlrd teńge kóleminde qosymsha qarajat bólý kózdelip otyr.
Bul sharalar veterınarııalyq qaýipsizdikti kúsheıtýge, mal sharýashylyǵy ónimderiniń sapasyn arttyrýǵa jáne salanyń tıimdi jumys isteýine múmkindik beredi.
Mal sharýashylyǵyn júıeli túrde damytý – memlekettiń de, qoǵamnyń da basty mindetteriniń biri. Búginde salanyń áleýeti óte joǵary. Jerimiz keń, jaıylymdyq alqaptar jetkilikti, mal ósirýdiń ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúri bar. Endigi mindet – osy múmkindikterdi tıimdi paıdalanyp, zamanaýı tehnologııalardy engizý, fermerlerdi naqty qoldaý jáne aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń tıimdiligin arttyrý. Bul baǵytta «Aýyl» partııasy mal sharýashylyǵyn damytý máselesine árdaıym erekshe nazar aýdaryp keledi. Partııa aýyldyń damýyn, fermerlerdi qoldaýdy, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi óziniń basty basymdyqtarynyń biri retinde qarastyrady. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta da aýyl sharýashylyǵyn, onyń ishinde mal sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan bastamalardy qoldaý, fermerlerdiń múddesin qorǵaý jáne aýyldyń áleýetin arttyrý – bizdiń ortaq mindetimiz bolyp qala beredi.
– Áńgimeńizge rahmet!