Sóz soıyl №12

Tas pa, men be? Qystyń kúni jer kóktaıǵaq bolyp eki-úsh joldasymen kele jatyp, tas tóselgen jerden óte bergende Seıit Kenjeahmetuly taıyp jyǵylǵany sol-aq eken, bir nárse tyrs ete qalady. Janyndaǵylar shoshyp ketip Seıitke kelse, ázili úzilmeıtin ol: – Qarańdarshy, tas syndy ma, men syndym ba eken? – degen eken. Qyrandar bıikte turady Aqyn Ǵafý Qaıyrbekov Arqalyqta «Rýbın» dúkeniniń ústindegi Seıit Kenjeahmetulynyń úıinde qonaqta bolady. Segizinshi qabattan tómenge qaraǵan Ǵafý aǵa jas aqynǵa qarap: – Seıitjan, tym bıikte turady ekensiń, – degende, inisi: – Ǵafa, qyrandar bıikte turady emes pe?!. – dep jaýap beripti. Arý men aýrý Seıit Kenjeahmetuly Arqalyq pedagogıka ınstıtýtynda qazaq ádebıeti tarıhynan dáris berip júrip óz tilin shala biletin qazaq qyzyna: «Sendeı arý qyzdarǵa óz tilin bilmeý jaraspaıdy», – deıdi. Qyz ata-anasyna: «Meni aýrý qyz dep aıtty», dep jylap barady. Ata-anasy ınstıtýt rektory Myrzaǵalı Tólegenovke baryp aryzdanady. Rektor Ken­jeahmetulyn shaqyrtady. Ar­tynan ustazdyń aýrý emes, «arý» degenin stýdentter de rastap beredi. ­Ata-ana satırık-jazý­shy­dan keshirim suraıdy. Jany kúıip-pisken Seıit aǵa qyzdyń ata-anasyna qarap: – Sizdiń qyzyńyzdy endi shynymen de aýrý dep aıtýǵa bolady eken, – depti. Telefon da zeınetke shyǵa ma? Qyzylorda oblysynda uzaq jyldar boıy basshylyq qyzmetter atqarǵan Ǵafýr Muhamedjanov sózge sheshen, ustanymy myqty kisi edi. Zeınetkerlikke shyqqan soń burynǵy qyzmettesteri men jaqyn júrgen kisilerden de birazǵa deıin habar bolyńqyramaı, zerigińkirep otyrǵanynda úı telefony shyryldap qoıa beredi. Kóterse, jas gazet tilshisi, suhbat alǵysy keletindigin júreksine jetkizedi. – Kel, aınalaıyn, kel, úıdemin, – deıdi Ǵafekeń qýana kelisip. – Adamnyń ózi zeınetke shyqqan soń onyń telefony da qosa shyǵa ma dep qaldym, kópten beri eshkimnen habar túspeı qalyp, qulazyp otyr edim. Qońyraý soqqanyń jaqsy boldy ǵoı, munyńa marqaımasam, renjimeımin. Zámzágúl SEIITQYZY. ASTANA. FORMANYŃ PORYMY BО́LEK Polısııanyń jas qyzmetkerleri tátti toqashtan talmap qoıyp, qońyr kostıým-shalbar, qara týflı kıip kelgen egde tartqan aq shashty kisimen sóılesip otyr. – Endi zeınettiń qyzyǵyn kóretin boldyńyz... – Sizdiń jolyńyzdy bizge de bersin, Rydvan aǵa... – Zeınetke shyqtym dep bizdi umytyp júrmeńiz, Rydvan beı... Rydvan Balkan syptıǵan forma kıgen dostarymen qoshtasyp, úıine qaraı kele jatyp mazasyz kúı keshti. О́ıtkeni, kóshe boılap kele jatqandardan eshqandaı aıyrmashylyǵy qalmaǵan. Qońyr kostıýmdi kóptiń biri edi... Zeınetkerlikke eti úırene almady. Ári jaı ǵana azamat ári zeınetker bolý qıynnyń qıyny edi. Rydvan Balkan bul qıyndyqqa bir apta ǵana tóze bildi. Bir aptadan keıin tátti toqash satyp alyp, uzaq jyldar boıy qyzmet etken polısııa bólimshesine bardy. Burynǵy áriptesteri Rydvan aǵalaryn qushaq jaıa qarsy aldy. Tipti, polısııa qyzmetkerleriniń biri soqqyǵa jyqqan kúdiktini tastaı salyp, aǵasynyń moınyna asylyp sálem berdi. Qýanyshtary qoınyna syımaı, tátti toqashtan dám tatyp, ótken kúnderin eske alyp otyrdy. Túrik kofesin iship, shúıirkelesip otyrǵanda Rydvannyń kózi aǵa ofıserdiń aldyna jınalyp qalǵan qujattarǵa tústi. – Myna is-shara qujattar jabylǵan ba? – Jabylǵan, Rydvan aǵa. Erteń ortalyqqa jiberemiz... – Jo-joq, ony qaıtesiń, – dedi Rydvan. – О́zderi kelip áketýshi edi ǵoı... Negizi ortalyqtan kelgen qaǵazdardy saqtaý kerek... Jas ofıser lám-mım demedi. «Aǵashym-aý! Sen solaı istegen shyǵarsyń, meniń jónim bólek,» – dep oılady da kúlimsireı qarap: «Durys aıtasyz, aǵa!» – dedi. Dál sol sátte jas polısııa qyzmetkerleri bir kisini eki qolyn burap bólimshege alyp keldi. Sóıtse bul kisi bóten bireýdiń terezesinen úıdiń ishine úńilip turǵanda ustalǵan eken. Ony estigen Rydvan bulqan-talqan bolyp, aıqaıdy saldy kep: – Eı, pále neme! Bóten bireýdiń úıinde ne jumysyń bar, a! Ustalǵan adam tańǵaldy. Aǵa ofıser turǵanda jaı ǵana kıinip, daýys kóteretindeı kim eken bul?.. Shyntýaıtynda odan da buryn aǵa ofıserdiń ózi tańyrqap, dybyssyz qaldy. Rydvan aǵasy zeınetkerlikke shyqqan kisi ǵoı. Bólimsheniń jumysyna aralasatyndaı jóni bar ma?.. Bir paket tátti toqash ákeldim dep, el-jurtty ózime qaratyp aldym deı me?.. Zeınet demalysyna shyqty ma, aralaspaý kerek edi... Aǵa ofıser oılanyp otyrǵanda, Rydvan qaıtadan gúj etti: – Shataǵyń qansha! – Túsinbedim, – dedi aǵa ofıser. – Jo-joq, sizge emes... myna ońbaǵanǵa aıtyp otyrmyn, – dep taǵy aıqaı saldy: «Manıaksyń ba, urysyń ba, beıbastaq bireýsiń be, kimsiń sen?! Ol úıde ne jumysyń bar edi?» Sol kúni bólimshedegi ofıserler Rydvandy renjitpeý úshin eshqaısysy tis jarmady. Jaı ǵana kúlip qoıyp, «qaıtesiz» degendeı qoldaryn samarqaý siltep qoıyp ári-beri ótip júrdi... Ásili, Rydvandy barlyǵy jaqsy kóretin, sondyqtan anaý-mynaý sózine eshkim mán bermedi. Alaıda, Rydvan zeınetke shyqqannan keıin qatty ózgerdi. Budan buryn atqarǵan jumysyn umyttyryp, ózine qurmetpen qaraǵan kisilerden alystaǵysy kelgendeı edi. Bir aptadan keıin bólimshege kelgen Rydvannyń qoly taǵy bos emes edi. Biraq bul joly qolyndaǵysy tát­ti toqash emes, ústi-basy alqam-sal­qam bireýdi qolynan burap ákelipti. – Qyzdarǵa qyryn qaraıdy, sulýlarǵa sustana tesiledi. Men mun­daılardy jaqsy bilemin, qazirden aldyn almasaq túbi bir qastandyq ja­saıdy!.. Tekserip kórińder, kim eken bul, qaıdan keldi, ne istep júr!.. Eki polısııa qyzmetkeri álgi sustanyp qaraǵan kisini ishki bólmege alyp ketti. Kezekshi bólmede otyr­ǵandar túregelip, “Amansyz ba, Rydvan aǵa!” dep sálem berdi. Rydvannyń daýsyn estigen aǵa ofıser jaı ǵana aman-saýlyq surasýmen shekteldi... Degenmen, Rydvan: «Rydvan aǵa, zeınette júrseńiz de jumysyńyzdy umytpaǵan ekensiz ǵoı,» – degen jan-jaqtan maqtaý estımin dep oılaǵan-dy. Ertesi kúni keshkisin qas qaraıǵan shaqta kútpegen jaǵdaı boldy. Rydvan uzyn boıly, sary shashty kelinshekpen aıtysyp-tartysyp júrip bólimshege kirdi. – Bulardy túp-tamyrymen joıý kerek... Qarańdar, áıeldiń kıimin kıip alyp anaý dúkenniń aldynda klıentterin kútip turǵan jerinen ustap aldym!.. Sary kelinshek jylamsyrap: – Men myna aljyǵan shaldy sotqa beremin... Maǵan er adamsyń deıdi. Men eki balanyń anasymyn. Teatrǵa barý úshin anaý dúkenniń al­dynda kúıeýimdi kútip turǵam... – dedi. Polısııa qyzmetkerleri sary kelinshekti aryz jazba dep áreń kóndirdi. О́tkendegi alpamsadaı jigit te sotqa beremin dep edi, ony da áreń kóndirip jibergen. Aqyr aıaǵy aǵa ofıserdiń shydamy taýsyldy bilem: – Beri qarańyz, Rydvan aǵa! – dep sóz bastady. – Siz zeınettesiz, onyń beınetin kórgenshe qyzyǵyn kórmeısiz be! Buryn jaqsy jumys istedińiz, oǵan sóz joq. Biraq endi bizdiń jumysymyzǵa aralaspańyz... Budan keıin siz demalyńyz, biz jumys isteımiz, jaraı ma? Rydvan úndemeı qaldy da, sodan aqyryn ǵana túregelip: – Bilemin, – dedi. – Zeınetker ekenimdi ózim de bilem. Biraq mynaý forma bar emes pe, seniń kıgen formań, sol ǵoı... – Formaǵa ne boldy, kókem-aý? – Shirkin... – dedi Rydvan. – Basqa túspese qaıdan bilesiń! Ondaǵan jyl kıip júrip, bir-aq kúnde she­ship tas­taýdyń ne ekenin bilseń ǵoı... Formasyz júrý sumdyq qoı, sumdyq! Qońyr kostıýminiń jaǵasynan ustap: – Myna kıimmen jalańash júrgendeımin. Jaı azamattyq formamen júre almaımyn, – dedi Rydvan. – Áli kúnge deıin polısııa formasymen júrgen sııaqtymyn. Zeınetker ekenimdi umytyp, ári-beri ótkende jaı ǵana júrsem meıli ǵoı, tekserip, baqylap, ańdyp, in­detip júremin... Eriksizden-erik­siz polısııa qyzmetkeri bolyp, ustaımyn, qol buraımyn, ses kórsetem... Shamamnan tys... Kózin tómen tastap, únsiz qalǵan Rydvanǵa burynǵy áriptesteriniń jandary ashydy. Aǵa ofıser Rydvannyń ıyǵyna qolyn salyp: – Kettim dep qapalanbańyz, Rydvan aǵa! – dep jubatty. – Sandalyp júrgen bireýdi ustap ákelseńiz de máseleńizdi sheshemiz ǵoı... Kúni keshege deıin forma kıip júrgen ofıser edińiz... Rydvannyń qýanǵannan kózi ­jaınap ketti. – Álbette, – dedi. – Zeınetke shyq­tym dep ózimdi kúıdirip júr­genime qarashy... Sonsha ne bolyp qaldy maǵan, a?.. – Árıne, – dedi aǵa ofıser. Sodan keıin ıyǵynan qaǵyp qoıyp: – Ýaıymdamańyz, aǵa! – dep, ból­mesine qaraı betteı berip: “Jaı júrgen bireý bolsa ońdyrmas edim, biraq formanyń orny bólek qoı...” – dep sybyrlady. Túrik tilinen tárjimelegen Málik OTARBAEV. «Qazaqsha úıreneıik, aqsha ber...» «Qazaqpyz ǵoı, qazaqshaǵa taqyrmyz, Orysshany oraǵytyp jatyrmyz. Bizge kelgen sheteldikter kúledi, Ana tili aıaqasty – paqyrmyz. Jyldar ótti, qazaqshamyz shamaly, – Kóp emes pe úırenýdiń amaly... – Qyz-kelinshek tyńdaı qaldy biraýyq, Dep otyrǵan bir ultjandy aǵany. «Bolsa eger de azdy-kópti aqshaly, Úırenbeımiz qazaq tilden basqany. Aqyl aıtyp qyryqtaǵy qyzdarǵa, Bul aǵanyń qalaısha bir sasqany...» – Dedi bir qyz orysshasy aspandap, Arasynda qazaqshasy «aqsańdap». Sanasyzǵa san aıtsań da bolmaıdy, Aǵa qaldy kókiregin «tas qarmap». «Poroshok» sút, «kolbasa» Maldy aýyldy bul kúnde, Kórip júr ǵoı kim-kim de. Sıyry men qoıy bar, Kórgende kóziń toıynar. Túıesi bar, bıesi bar, Qyz-kelinshek ıesi bar. Biraq endi osylar, Minez tapty «shoshynar» – Maldy saýmaıtyn boldy, Kún jaýmaı jaýraıtyn boldy. «Poroshok» sút, «kolbasa» degen Dastarqannan aýmaıtyn boldy. Irimshik, qurt, aıran, shubat, Izdep tabamyz qaıdan surap?! Kitap «qoljetimdi» emes Bul kúnde kitaptyń ýdaı baǵasy, Jete almaıtyn bolyp tur, Kez kelgenniń shamasy. Kitap dúken sóresin de, Máz-meıram bop kóresiń de, Muqabasy jarqyrap tur. Al baǵasy bes myń teńge, Arystandaı arqyrap tur! Alaıyn deseń «qany qashyp» Qaltań taıyz qaltyrap tur! Almaıyn deseń aldyńda, Sáýlesin tógip shamshyraq tur. Oqyrman baıǵus «otqa túsip», Sanasynda san suraq tur. Ázirbaıjan QONARBAEV. Mańǵystaý oblysy. Bákene bozbalanyń boıy óz qurbylarynan alasa bolǵandyqtan ol únemi kúnine eki ret úsh saǵattan týrnıkke asylyp turýdy daǵdyǵa aınaldyryp alǵan bolatyn. Sodan alty aı ótse de onyń boıy óspedi, biraq odan keıin Bákene ıilmeı-aq tikesinen tik turyp-aq tizesin qası bereti qalypqa jetti... Áriptes jigitter kezdesip qalady: – О́ı, qulaǵyńa ne bolǵan? – Kıim útiktep jatqanda telefon shyryldaı qalyp, onyń ornyna shatasyp útikti qulaǵyma taqaı qalǵanym bar emes pe? – Ekinshi qulaǵyńa ne boldy? – «Jedel járdemge» telefon soǵý kerek boldy emes pe?.. Qurbylar úıde albom kórip otyr: – Myna sýrettiń astyna «Qara teńiz jaǵalaýynda» dep jazyp qoıypsyń. – E-e, ótkende Qapshaǵaıǵa barǵanda túskenbiz... Bir erkek polısııa bólimshesine kelip shaǵym aıtady: – Meni áıelim ýlandyrǵaly júrgen sııaqty. – Nege olaı dep oılaısyz? – Keshe ol «Zııankesterden qalaı qutylýǵa bolady?» degen kitap satyp aldy... UIаLÝ Birde ózimizdiń Bohań adamdarǵa lyq toly «Gazelde» kele jatsa kerek. Kelesi aıaldamadan mingen jasy úlken áıelge qatar otyrǵan jas jigit oryn bergisi kelmeı: – Apa, qolyńdaǵy zattaryńdy maǵan ber, men alyp otyraıyn. Bir jaǵynan uıalyp ta otyrmyn, – depti. Sonda Bohań álgi jigitke: – Apańa turyp oryn berseıshi. Seniń otyryp, apańnyń túregelip turǵanyna sen emes, men uıalyp otyrmyn, – depti. BASÝ AITÝ Bohańnyń bir turmystaǵy baldy­zy kúıeýimen urysyp, jaras­paı qa­lyp, atasynyń úıine kelip shaǵym­da­nypty. Artynan «jazdym-jańyl­dym» dep, keshirim surap kelgen kúıe­ýi­­ne kempiri ekeýi aqyl-keńesin aıta otyryp Bohań bylaı deıtin kórinedi: – Qaraqtarym, bir-birińe keshi­rimshil bolyńdar. «Jaqsy áıeldiń ashýy shaıy oramal kepkenshe, jaqsy erkektiń ashýy balǵadan ýyn sepkenshe» degen bar. Myna biz qyryq jylǵa jýyq otasyp urysqan kezde, bir-birimizge bireýmiz balta alyp, bireýmiz pyshaq alyp umtylǵanymyz bolmasa, artyq eshteńege barmaımyz, – dep basý aıtypty. TÚIE DEGENIŃ TAILAQ BOLDY Aqyn-sazger Amanbaı О́tebaev­tyń mereıtoıyna bir aǵasy túıe atapty. Kúnderdiń kúninde ony alýǵa kelgen oǵan taılaq beripti. Et aspasa da, qaımaq qosqan sháı beripti. Keterinde aqyn: – Et degenderiń qaımaq boldy, Túıe degenderiń taılaq boldy. Qýanǵannan asyp-sasyp, Batamyz aıbaq-saıbaq boldy. Áýmın! – degen eken. Kórgen BILGENOV. Astana. Eki balanyń áńgime­sinen: – Osy, adamnyń bir saýsaǵyn kesip tastasa ne bolady? – Onǵa deıin sanaı almaı qalady. * * * – Atyń kim? – Bolat. – О́skende kim bolǵyń keledi? – Báke. – Ondaı mamandyq joq qoı?! – Sony da bilmeısiz be, Báke degen – bastyq degen sóz ǵoı. * * * Kishkentaı balasy anasyna: – Qarnym ashsa – tamaq pisiresiń, úıdi shash­sam – jınaısyń, kıim­­derim bylǵansa – jýasyń, saba­ǵyma da kómek­tesesiń... Áı, anashym, men bolmasam, siz tipti jalqaý bolyp keter edińiz... * * * Qaladan kelgen kishkene nemeresin jetektep atasy qorajaıdy aralatyp júrip: – Mine, mynaý jylqy, mynaý sıyr, qoı, eshki, minekı taýyq, al seniń ákeńniń úıinde ne bar? – degende, nemeresi oılanyp turyp: – Bizdiń úıde vanna men balkon bar, – depti.   Múıisti júrgizetin Berik SADYR