Qazir qoǵamda bedeýlik máselesi ózekti bolyp tur. Árıne, bul buryn da bolǵan, biraq medısına damyǵan zamanda jasandy jolmen bala kóterý tańsyq emes. Alaıda oǵan qol jetkize almaı otyrǵan otbasylar kóp. Biri memlekettik kvotaǵa ilige almaı qalsa, endi biriniń qarajaty joqtyǵy – qolbaılaý. Tipti birneshe ret nesıe alyp, nátıje bolmaǵan soń, úmiti úzilgender bar. Al úzilgen úmitti qaıta jalǵaýǵa bola ma? Bul suraqty jýrnalıst, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Marııam Qazaqstan» qorynyń jetekshisi Láılá Sultanqyzyna qoıdyq.
− Láılá Sultanqyzy, eń aldymen, «Marııam Qazaqstan» qorynyń qurylýyna toqtalyp ótseńiz. Qor ashýǵa ne túrtki boldy? Qoǵamdaǵy mıssııasy qandaı?
− Qordyń ataýynda úlken mán bar. Alty jyl buryn týǵan aǵam 44 jasynda ómirden ótti. Jeńgem bes balamen jesir qaldy, ózi júkti edi. Artynsha, Alla bizge qýanysh syılap, Marııam dúnıege keldi. Aǵamnyń esimi jaqsylyqpen qatar júrsin degen nıetpen «Marııam Qazaqstan» qoryn qurdym. Osylaısha, «Tegin EKO» jobasymen biraz kelinshektiń ana atanýyna sebepshi boldyq.
Buǵan deıin «Bir sheshim qabyldańyzshy, kómek berseńizder» dep óńirlerden biraz oqyrmanym kómek surap jazdy. Olardy elimizdegi eko ortalyqtaryna baǵyttap júrdim. Jora-joldas, tanys-tamyr, áriptes-dostar kómek qolyn sozdy. Biri 5 myń teńgesin berse, biri 50 myńyn usyndy. Onyń ózi sanaýly kelinshekke kómektesýge ǵana jetetin. Sodan keıin oılana kele qor ashqan jón shyǵar dedim.
О́zim eko ortalyǵyna kóp bardym. Qyzdy bolǵym keldi. Bul ortalyqtarda jastardyń júrgenine tańǵaldym. О́ıtkeni jasandy uryqtandyrýǵa kóp jyl balaly bola almaı júrgen, orta jastaǵy otbasylar ǵana amaly taýsylǵan soń keledi eken dep oılaǵan edim. Alaıda bedeýlik qazir jasaryp ketkenin aıtady dárigerler. Osy kezden bastap taqyrypty zerttedim. Elimizde «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasy baryn bildim. Jalpy, osy baǵyttaǵy iske kirisýime bir jaǵynan jastar sebepshi boldy.
− Qor arqyly qansha adamǵa kómek kórsetildi?
− Osy ýaqytqa deıin 70 otbasyna kómek berdik. Qazir 26 náreste dúnıege keldi. 10-nan asa áıel – júktilik, qalǵany uryqtandyrýǵa daıyndyq kezeńinde. Bul – uzaq úderis. Bizge úsh jyl boıy kelip júrgen otbasylar bar. Kóbine on-jıyrma jyl sábıli bola almaı júrgender keledi. Bir-eki baladan soń júkti bola almaı keletinder de bar, biraq olar kóp emes. Kóbi alǵash rette-aq ata-ana atanady. Sonymen qatar otyz jasqa deıingi jastar kóp júginedi. Mysaly, kúni keshe qamqorshylyq keńesin ótkizdik, qaraǵan ótinishterdiń ishinde 9 otbasynyń jeteýi – otyzǵa tolmaǵandar. Árbir tańdalǵan otbasy – bizge jaı statıstıka emes, bul úlken úmit, senim, jańa ómirge jasalǵan alǵashqy qadam.
− Qor kómegine muqtaj azamattardy irikteý qalaı júzege asady?
− Bilikti dáriger mamandardan quralǵan qamqorshylyq keńestiń sheshimimen tańdalǵan, sábı súıgisi keletin, resmı nekedegi otbasylarǵa kómek kórsetemiz. Qorymyzdyń saıty arqyly ótinish toltyrý qajet. Kelip túsken ótinishterdi tirkep, saralap ótinish ıesine habarlasamyz. Jalpy, analyq bezderiniń qyzmeti ortasha deńgeıdegi, AMG (antımıýllerlik gormon) kórsetkishi tómendeýge jaqyn nemese ortasha, jasy 40-qa jaqyndaǵan otbasylarǵa erekshe nazar aýdarylady. Sebebi dál osy kezeńde ýaqyt faktory óte mańyzdy ról atqarady. Bizdiń maqsat – ár otbasynyń jaǵdaıyn jeke qarap, der kezinde kómek kórsetý.
Alǵashqy eki jylda «Ańsaǵan sábı» memlekettik kvotasyn ala almaıtyndarǵa kómek kórsettik. Biriniń derti bar, endi biriniń analızderi talapqa saı kelmeıdi. Sondaı-aq memlekettik kvota jylyna bir ret qana beriledi. Eger jasandy jolmen uryqtandyrý sátsiz bolsa, taǵy da bir jyl kútý kerek. Al bul – jasy ulǵaıǵan adamǵa uzaq ýaqyt. Sondyqtan mundaı talapty alyp tastadyq. Árbir áıeldiń jaǵdaıy Qamqorshylyq keńeste qaralady, soǵan sáıkes sheshim qabyldanady. Máselen, áıeldiń densaýlyǵy jaqsy, analızderi de oń bolsa, qaıta uryqtandyrýǵa daıyn bolsa, taǵy bir jasandy uryqtandyrý júrgiziledi. Jalpy, memleket tarapynan jasalyp jatqan úlken qoldaýǵa úkimettik emes uıym retinde úlesimizdi qosyp, qoǵam men memleket arasyndaǵy altyn kópir bolýǵa tyrysyp jatyrmyz.
− Qor qyzmetiniń ashyqtyǵy men eseptiligi qalaı qamtamasyz etiledi?
− Ár áıeldiń jaǵdaıyn ózderiniń ruqsatymen bólisip otyramyz. Mysaly, Instagram paraqshamyzda paıdaly aqparatpen qosa, ózin túsirip, kórsetýge ruqsat bergen otbasy, juptar týraly beınerolıkter kóp. Olar onda óz oqıǵalaryn bólisedi. Saıtymyzda ár úsh aı saıyn qor esebi jarııalanady. Mysaly, tipti júz teńgesin aýdarǵan adam óziniń aýdarymyn kóre alady. Bári ashyq júrgiziledi. Qorda úsh qyzmetker bar, olardyń jalaqysyna deıin kórsetilgen.
− Al demeýshilermen, eko ortalyqtarymen baılanys qalaı jolǵa qoıylǵan?
− Elimizde qazir 19 reprodýktıvti ortalyq bar. Biz «Ekomed» ortalyǵymen jumys isteımiz. Qorǵa jınalatyn qarjynyń 80 paıyzy demeýshilerden túsedi. Olardyń aty-jónderin qarsy bolmasa jarııalaımyz, kóbine atyn atamaýdy jón sanaıdy. Demeýshilerdiń qatarynda tanymal tulǵalar kóp. Mysaly, Sáken Maıǵazıev, Gúlnur Mamasarıpova, Darıǵa Badyqova, Quralaı Anarbekova birqatar otbasyna demeý boldy. Kómek beretin isker áıelder de kóp, iri kompanııa basshylary bar. Sonyń biri – Syrymbek Taý. Birqatar basshy balaly bola almaı júrgen qyzmetkerlerine demeýshilik jasaıdy.
− Búginde qoǵamda analar men balalardy qoldaý máselesi qanshalyqty ózekti dep oılaısyz?
− О́te ózekti. Onyń ishinde balaly bola almaı júrgen otbasylardy qoldaýdyń mańyzy artyp keledi. Mysaly, bizge aıyna 100-den asa ótinish túsedi. Jekege jazatyndar qanshama, sanynda shekteý joq. Osydan onyń mańyzyn kórýge bolady. Elimizde árbir altynshy otbasy balaly bola almaı qınalyp júr. О́zi bolmasa da, týysy, naǵashysy, tipti quda-jekjattarynda mundaı másele bar. Jylap keledi, kóz jasyna erik beretinderdi kórý – óte aýyr. Osy máseleniń ózektiligin eskergen Prezıdent «Ańsaǵan sábı» memlekettik baǵdarlamasynyń iske asyrylýyna sebepshi boldy. Mysaly, osy baǵdarlama arqyly jylyna 7 myń kvota bólinedi, odan 4 myń bala dúnıege keledi. 2030 jylǵa deıin osy kvota kólemi saqtalady. Bul bir másele bolsa, sondaı-aq balaly bolǵysy kelmeıtin nemese bir balamen shektelip qalǵysy keletinderdiń bary taǵy bir ózekti másele bolyp otyr.
− Sózińiz aýzyńyzda, balaly bolýǵa asyqpaıtyn nemese josparlamaıtyndarǵa qoǵam bolyp balaly, onyń ishinde kópbalaly bolýdy qalaı nasıhattaımyz, ne isteýimiz qajet dep sanaısyz?
− Bizde qazir áleýmettik jeliniń yqpaly óte zor. Kópbalaly bolýdy sánge aınaldyryp, osy baǵytta kóp kontent júkteýimiz qajet. Jastardy kópbalaly bolýǵa úgitteýdiń bir joly osy. Mysaly, qazir blogerlerdiń ómirine qyzyǵyp qaraıtyndar kóp. Olar ádemi ómirin, ádemi sátterin kórsetedi ǵoı. Al qıyndyqtaryn ekrannyń ar jaǵynda qaldyrady. Olarda qıyndyq joq deı almaımyz. Biraq ony kórsetpeýge tyrysady ǵoı. Sol sııaqty biz de kópbalaly otbasynyń pozıtıvti jaǵyn kóbirek kórsetip, qoǵam arasynda kópbalaly bolý qundylyǵyn jıi nasıhattaýymyz qajet. Áleýmettik jeliniń múmkindigin utymdy paıdalansaq, barlyq jaqsy nársemizdi, qundylyǵymyzdy saqtap, qoǵamǵa yqpal etýge bolady. Bizde áleýmettik jelide qyryq, elý, alpys jastaǵylardyń kontenti óte az. Al olar naǵyz úlgi bolarlyq jastaǵylar ǵoı.
− Sizdiń oıyńyzsha, meıirimdi qoǵam qalyptastyrýdyń basty tetigi nede?
− Meıirimdi qoǵam qurý úshin aldymen aınalamyzǵa meıirimdi bolýymyz qajet. Ár nárseni ózimizden bastamaı, ózgelerge ne aıta alamyz? Mysaly, aldymen kórshimizdiń jaǵdaıyn bilip, meıirimdilik tanytý kerek. Al qazir kórshimizdiń kim ekenin de bilmeıtin, aýyl-aımaqtaǵy bóle, naǵashylarmen aralaspaıtyn jaǵdaıǵa jetip qaldyq. Áke-sheshemizdegi meıirimdilik bizde bar ma? Al balalarymyzda bola ma? Sondyqtan adam ózinen bastaý qajet. Negizi aınalamyzdyń bári meıirimge toly, sony kóre bilýimiz kerek, tanyta bilýimiz qajet. Biz janashyr halyqpyz, qazaq sekildi qaıyrymdylyq jasaýǵa kelgende teń keler ult joq. Qazaq árqashan asar jasaýǵa daıyn turady. Osylaısha, úmit úzilmek emes.
− Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken −Gúlnar JOLJAN,«Egemen Qazaqstan»