Tegin bilý – tektilik

Buryn, bala kezimizde, «Kóńilim Nildeı buzylyp», «Ulyn – Urymǵa, qyzyn – Qyrymǵa qondyrǵan» degen sóz tirkesterin estigende, «kótermeleý úshin aıtyla salǵan sóz ǵoı, áıtpese, mal sońynda júrgen momyn qazaqqa Urym (Rım) qaıda, Qyrym qaıda, Nil qaıda» dep oılaýshy edik. Ol kezde keńestik qundylyqtarmen tárbıelengen bizder úshin qazaq babalarymyz Urym, Qyrymǵa barmaq túgili onyń qaıda ekenin bilmegen de sııaqty bolyp kórinetin. Biraq, bul bizdiń naǵyz ata-baba tarıhyn bilmegendikten týyndaǵan kózqaras eken. Sońǵy esepteýler boıynsha Ortalyq Azııanyń soltústik batysynda (jobamen qazirgi Qazaqstan aýmaǵy) orta ǵasyrlarda qorǵanmen qorshalǵan 1334 qala bolypty. Tek túrikterdiń sońǵy ǵasyrlardaǵy úzdiksiz ózara soǵystary qalalardy typ-tıpyl etip, túrik halyqtaryn naǵyz kóshpendige aınaldyrǵan, órkenıetten artqa jibergen. Eýropanyń maqtan tutatyn, eń alǵashqy jo­ǵary órkenıetke qol jetkizgen eli – grekter. Uly Dala perzentterinen grekterdiń arasynda bol­ǵan eki-aq adam týraly tarıhta málimet bar. Olardyń birinshisi – Toqsary. Toqsary týraly «Elladalyqtar oǵan jat elden kelgen Balger-áýlıe retinde jyl saıyn qurbandyq shalady» deıdi Lýkııan «Skıf jáne qonaq» atty eńbeginde. Ellada eline ekinshi bolyp aıaq basqan kósh­pendiler ókili – Anaqarys danyshpan. «Ana­qarys – ańyzǵa aınalǵan skıf, óziniń Grekııaǵa jasaǵan saıahaty kezinde danalyǵymen dańqqa bólendi» – deıdi Platon. Grekter Anaqarysty dóńgelekti, kemeniń zákirin, usta kórigin jáne qumyra jasaýǵa arnalǵan dóńgelek jozyny oılap tapqan degendi aıtady. Al shyn mánisinde Anaqarys olardy oılap tapqan joq. Bul buıymdardy Uly Dala uldary odan áldeqashan buryn oılap taýyp, kúndelikti ómirde paıdalanyp júrgen. Anaqarys tek solardy grekterge úıretýshi boldy. Grekter usta kórigin endi kórip jatsa, bul kezde Altaıda bolat qorytatyn peshterdi oılap taýyp, ony kúndelikti ómirde qoldanyp jatqan bolatyn. Grekter «Anaqarys danyshpan oılap tapty», dep júrgen bizdiń ata-babalardyń buıymdary, adamzat órkenıetiniń bastaýynda turǵan ǵylym men tehnıkanyń alǵashqy jetistikteri bolatyn. Dóńgelek degenińiz qazirgi barlyq qozǵa­lys quraldarynyń negizi. Dóńgeleksiz bir de bir kólik ornynan qozǵala almaıdy. Usta kórigi degenińiz metall óńdeýdiń bastaýyn­da turǵan buıym. Qumyra jasaıtyn jozy degenińiz, eń alǵash­qy qozǵaltqysh, eń qarapaıym mehanı­kalyq júıe. Al kemeniń zákiri degenińiz tipten, kósh­pen­dilerge tán emes buıym, teńizshiler qoldanatyn qural. Bul, áli tarıhqa saıasat aralaspaǵan kezdegi grek ǵulamalarynyń jazbalary, kóne grekterdiń órkenıeti qazir «kóshpendiler» atap júrgen bizdiń babalarymyzdyń órke­nıetinen áldeqaıda tómen bolǵanyn dáleldeıdi. Biraq, álemniń aldyńǵy qatarly ór­kenıet­terimen ıyq teńestirip júrgen grek­terdiń «Mınoı órkenıeti», «Egeı órke­nıeti» degenderi bar emes pe edi? Olar sonda qaı halyqtyń órkenıeti? Jaqynda osy jáne basqa da suraqtarǵa jaý­ap beretin bir eńbek jaryq kórdi. Av­tory óziniń keremet týyndylarymen qa­zaq halqynyń alǵysyna bólenip júrgen Qazaq­stan Respýblıkasy Memlekettik syıly­ǵynyń jáne Kúltegin syıly­ǵynyń ıegeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, belgili ǵalym ári jazýshy Qoıshyǵara Salǵarauly. Eńbek «Jer-jahanda arǵy atańnyń izi bar» dep atalady. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń «Eýrazııa» gýmanı­tarlyq ǵylymı-zertteýler ortalyǵynan taıaý­da jaryq kór­gen atalmysh eńbek tyń derekter, sony materıal­darmen aıryqsha nazar aýdartady. Taqyryby – adamzat órkenıetiniń bastaýyndaǵy túrikterdiń qaldyrǵan izderi, atqarǵan róli. Buryn-sońdy zertteýshilerdiń qalamyna ilikpegen álem halyq­tarynyń mıfologııasyndaǵy derekterdi búgingi ǵylym jetistikterimen sabaqtastyra taldaý arqy­ly babalarymyzdyń adamzattyń damýyna qos­qan úlesin keremet sheber kórsetken. Avtordyń burynnan jeńil taqyryptardy tańdamaıtyny belgili. Kezinde «Altyn tamyr», «Kómbe», «Qazaqtyń qıly tarıhy» atty kitaptary ultymyzdyń qundy eńbekterine aınalǵan bolatyn. Odan keıin jaryq kórgen «Qazaqtar», «Uly qaǵanat», «Ejelgi túrikter», «Shyǵystaǵy túrikter», «Orta ǵasyrlyq túrikter» atty eńbekter de qazaq halqynyń sanasyn oıatyp, el tarıhyn túgendeýge qosylǵan zor úles boldy. Bul eńbekterdiń qaı-qaısysy bolsa da uzaq zertteýdiń tereń bilimdi qajet etetin kúrdeli taqyryptar bolatyn. Kezinde bul eńbekterdi oqyǵan oqyrman, keńes ókimeti kezinde jasyrylyp, aıtylmaı kelgen halqymyz tarıhynyń jańa betterin ashyp, kóne tarıh tereńinen syr shertetinin jaqsy biledi. Al myna jańa eńbektiń zertteý aýqymy tipti, tereńge ketip, adamzattyń jaratylys kezeńi men alǵashqy órkenıetter týraly syr shertedi. Avtor bul eńbeginiń aldyna qoıǵan basty maqsaty týraly: «Biz bul eńbegimizde zııatkerlik, rýhanı-áleýmettik ózgerister tóńke­risin jasaǵan «kindik ýaqyt» ǵulama­larynyń osylaısha qaıta paıymdaý­larynan ótip, keıingi zamanǵa ekshelip, iriktelip, súzgilenip jetken mıfologııanyń tanym­dyq tolǵamdarynan tildik, tarıhtyq derek­teri arqyly adamzat balasynyń resmı ortaq tarıhyndaǵy túrik halyqtarynyń ǵumyr­nama­synyń h.e. keıingi VI ǵasyrdan bastalýynyń durys emestigin, olardyń atamzamannan beri bar, ejelgi kóne halyqtardyń biri ekenin dáleldeýge talaptanyp kórmekpiz», – deıdi. Bul eńbek sol esten óshken eski zaman­darda-aq Delfi hramynyń mańdaıshasyna aıshyqtap jazylǵan «О́zińdi tany» qaǵıda­synyń mánin túsindirýden bastalyp, budan myńdaǵan jyldar buryn jazylǵan, álemniń túkpir-túkpirinen tabylǵan tarıhı mátinderdi qazaqsha sóıletýmen aıaqtalady. Sóıletkende qandaı sóıletken! Eýrosentrıstik pıǵyldaǵy zertteý­shilerdiń bile tura «bilmeı», «tanylmaǵan jazýlar» dep jaýyp ketken jazýlaryn taza qazaq tilinde saıratsa, qazaqtyń kóne ańyzdaryn jerdiń basqa bir shetindegi myńdaǵan jyldar buryn tasqa shekip jazylǵan jazýlardan sol kúıinde taýyp kórsetedi. Úsh birdeı egosentrızmderdiń: tehnı­kalyq progresten sońǵy ǵasyrlarda ǵana ozyp alǵa shyqqan eýropalyqtardyń eýro­sentrızminiń, ózderinen basqanyń bárin tómen sanaıtyn qytaılyqtardyń azııasentrızminiń, ulyorystyq ıdeıanyń týyn kótergen rýsosentrızmniń burmalaý­larynyń zardaptarynan kóp qııanatty bastan keshken, búginge deıin biz oqyp kelgen «túrik tarıhynyń» boıaýynyń qalyń bolǵandyǵyn ashyp kórsetedi. Avtor «Qudaılar dáýiri» bóliminde, burynǵy tarıh boıynsha, barlyq órke­nıetterdiń bastaýy delinetin Eýropanyń eń kóne mádenıeti grekter týraly tarıh atasy Gerodottyń «Tarıhynan» úzindi málimet beredi. Onda Gerodot: «Voobshe pochtı vse ımena ellınskıh bogov proıshodıat ız Egıpta. A to, chto etı ımena varvarskogo proıshojdenııa, kak ıa polagaıý, skoree vsego-egıpetskogo, eto ıa tochno ýstanovıl ız rassprosov», – deıdi (35-bet). Al Egıpet jerindegi qudaılar týraly taǵy da grek ańyzdaryn avtor bylaısha sóıletedi: Zevs (bas qudaı dep túsinińiz) súıiktisi Iony aq tanaǵa aınaldyryp, áıeli Geradan jasyrady. Biraq, báribir bilip qoıǵan Gera aq tanany qýǵynǵa salady. Skıf dalasynda jolyqqan Prometeı Io-aq tanaǵa «Sen áli uzaq jol júresiń. Skıf dalasynan soń Kavkazdan, Bosfordan ótip, Azııanyń kóptegen elderin sharlap, aqyrynda Bıbili taýlary men qunarly Nil ózenine jetip, Nildiń teńizge quıar saǵasyna turaqtaısyń. Osynda Epaf atty ul tabasyń. Ol ulyń búkil Egıpetti bıleıtin dańqty áýlettiń basy bolady», – deıdi. Prometeıdiń joramaldary bári durys keledi. Osy Egıpet jerindegi jer ataýlaryn «Bıbili taýy», «Nil darııasy», «Tynys nomy», «Tana ózeni», «Tana kóli», «Tana jurty», «Ergene qon» (Ierıhon qalasy) dep oqıdy. Egıpet ańyzy boıynsha Set óltirgen О́sir(Osırıs) men Isetten(Isıdadan) Egıpettiń bolashaq patshasy Gor týady. Bul túrikterdiń ólgen anasynan kórde týatyn Kóroǵly dastanyn qaıtalaıdy. Eki ańyzda da ólik О́sirden týǵan Gor (Kór) men óli anasynan týǵan Kóroǵly eline patsha bolady. «Ájemniń ertegisi jáne Gerodottyń deregi» atty taraýda Jer sharynyń alys túkpirlerinde jatqan Egıpet pen Qazaq elindegi ańyzdardyń birin-biri dálme-dál qaıtalaıtyny keremet kórsetilgen. H.e.d. V ǵasyrda ómir súrgen grek tarıhshysy Gerodot, budan 4700 jyl burynǵy Egıpet bıleýshisi Proteı balasy Rampsınıttiń basynan ótken dep baıandalatyn oqıǵa, Egıpet abyzdarynyń aýzynan jazylyp alynǵan. Al Shanshar han men Úbedeıdiń arasyndaǵy oqı­ǵa qazaqtardyń aýyzsha ádebıetiniń deregi. Endi osy ańyzdardy qorytyndylasaq: 1) Tarıh atasy grek Gerodot «grekterdiń barlyq qudaılary Egıpetten alynǵan, «jabaıy­lardyń» qudaılary» dep moıyndaıdy. 2) Al Egıpettiń bıleýshiler áýletin «Aq tana-Io» arqyly, Prometeıdiń eli-skıfterden shyǵaryp, qanshama jol júrgizip, Egıpetke ornalastyrady. Osy Aq tanadan Egıpetti qanshama ǵasyrlar bılegen áýlet shyǵady. 3) Egıpettik ańyzdar men túrkilik ańyz­dardyń aına qatesiz qaıtalanýy jáne Egı­pet jerindegi jer-sý ataýlary men tipti, qudaılardyń attaryna deıin túrikshe bolyp kelýi eki el arasyndaǵy ertede bolǵan tyǵyz baılanysty bildiredi. 4) Grek ańyzdarynyń ózi adamzatqa tehnıkalyq progresti ákelgen Iapettiń uly Prometeıdi skıfter mekendeıtin Kavkaz taýyna buǵaýlanǵan deıdi. Prometeıdiń bola­shaqty boljaıtyn kóripkeldik qasıetin Aq tananyń bolashaǵyn dál boljaýy arqyly kórsetedi. Ol zamannyń grekteri úshin Kavkaz dúnıe­niń sheti esepti bolǵan. Sol Prometeı buǵaýlanǵan Kavkazdy «skıfter eli» deıdi. Qazirgi túrikter mekendeıtin ólkelerden bir emes birneshe «Prometeı ańyzyn» qaıtalaıtyn oryndar tabylǵan. «Muhıtqa jutylǵan Mý», «Ańyz el-Atlan­tıda», «Tili – túrik, jazýy basqa» atty ta­raýlarda osyǵan deıin jaryq kórgen eń­bekterdi taldaý arqyly, adamzat órkenıe­tiniń bastaýynda turǵan óte kóne órke­nıetterge túrik halyqtarynyń qatysy týraly sóz bolady. ...Kontınent Mý raspologalsıa v Tıhom okeane ı prostıralsıa ot Gavaıskıh do ostrovov Fıdjı ı Pashı. V etoı strane jıl narod, kolonızırovavshıı vsıý Zemlıý, ı etot kraı byl ýnıchtojen ýjasnymı zemletrıasenııamı ı pogrýzılsıa v okean okolo 12 tysıach let nazad» dep jazady zertteýshi Djeıms Cherchvard. Iýkatannan tabylǵan jazýda: «pervosvıashennık strany Mý prorochestvoval ee gıbel, ı nekotorye, prıslýshavshıs k pred­skazanııý, pokınýlı etı zemlı, otpravılıs v kolonıı ı tak spaslıs» degen derek ushyrasady. Mý qurlyǵynyń baıyrǵy turǵyndary ishinen qazirgi bar eki halyq – maııalar men uıǵyrlar atalady. Maııalardyń tegi tú­rik tekti ekeni jan-jaqty dáleldengen. M.Cherchvard Mý qurlyǵynyń baıyrǵy turǵyndary qatarynda maııalarmen birge uıǵyrlardy da atap, olar áýelde Mý ımpe­rııasynyń otary bolǵanymen, keıin aıtarlyqtaı damyp, olar da úlken ımperııaǵa aınalǵan deıdi. О́zi tapqan málimetter boıynsha Uıǵyr ımperııasynyń jer kóleminiń deńgeıin anyqtap, onyń kartasyn jasaıdy. Cherchvard uıǵyr men maııa halyqtarynyń shyqqan tegi ortaq, bir halyq dep biledi. Ony arheolog Ýılıam Nıven tapqan, budan 35-40 myń jyl buryn ómir súrgen adamdar qaldyrǵan tas taqtaıshadaǵy jazýlar deregine súıenip aıtqan onyń myna oı tolǵamynan ańǵarýǵa bolady. Ol bylaı deıdi: «Etı tablıchkı zadeıstvýıýt dve formy pısmennostı: rısýnkı, sostavlennye ız sımvolov, ı sakralnye nadpısı ýıgýrov-maııa. Sakralnyı alfavıt ýıgýrov-maııa byl sozdan na osnove alfavıta Prarodıny ı vklıýchaet v sebıa mnojestvo sovershenno ne ızmenıvshıhsıa býkv etogo «praalfavıta». Mundaǵy Cherchvardtyń «uıǵyrlaryn» túrikter dep túsingen durys. Qoıshyǵara Salǵarauly bul eńbeginde Djeıms Cherch­vardtyń óziniń bul eńbegin jazǵan kezinde bul ómirde «túrik» degen halyqtyń bolǵanynan múldem habarsyz ekenin aıtady. Ol, tipti, uıǵyrlardyń «Túrik» atty alyp báıterektiń kóp butaǵynyń biri ekenin de bilmeıdi deıdi. Avtor Atlantıda taqyrybyn jas zert­teýshi Bekjan Beısenbaıdyń «Atlanttar týraly ańyz ben aqıqat» atty eńbegimen birge taldaıdy. Qazirgi tańda genetık ǵalymdardyń DNK tásili arqyly Amerıkanyń ejelgi turǵyndary – maııalardy ejelgi túriktektes halyqtardyń bir tarmaǵy ekenin dáleldep, ony ǵylymı aınalymǵa engizgeni belgili. Qoryta kelgende avtor, osy eńbekti jazǵandaǵy basty maqsaty – «Túrikterdiń, burynǵy eýro­sentrıstik ǵalymdar qalyptastyrǵandaı, «h.e. keıingi VI ǵasyrda paıda bolǵan jas halyq» emes, tamyry adamzattyń bastaýyna ketetin, jer betine órkenıettiń uryǵyn sepken, eń tekti halyq ekenin» jan-jaqty dáleldegen. Avtor osy eńbegi arqyly, túrli sentrızmmen ýlanǵan shet el tarıhshylarynyń túrik tarıhyna qatysty jasaǵan qııanattaryn áshkereleýmen qatar, qazaqtan shyqqan jas talanttardyń eńbek­terin de tanystyra ketýdi umytpapty. Bul úlken júrekti azamattarǵa tán qasıet. Qoıshyǵa Salǵaraulynyń bul kita­bynan otanshyldyqtyń, elshildiktiń, ultjan­dylyqtyń  samaly esedi. Jalǵan, jasandy «patrıotızm» men shynaıy otanshyldyqtyń arajigin ajyrata bilýimiz kerektigi týraly tereńirek oılanýǵa bekinesiz. Rýhymyzdy kóterip, namysymyzdy janıdy.  Kerimjan SEIITJANOV, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Saǵynǵalı ÁBÝBÁKIROV, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, professor.