Zańǵa sáıkes jaza berýge belgilengen sýdıalyq – Jaratqannyń isine jaqyn mamandyq. Mańdaıyna osyndaı, adam taǵdyryn sheshý senip tapsyrylǵan jan eshqashan qatelespeýge tıisti. Eger ol belgilengen merziminde ádiletti isimen, shynshyl júregimen mindetin adal atqaryp shyqsa – eń joǵarǵy qurmet sonyki. Búgingi áńgimemiz sondaı jandardyń biri, 35 jasynda Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń sýdıasy bolǵan, odan uzaq jyldar boıy Joǵarǵy Sot tóraǵasynyń orynbasary, Pavlodar oblysy men Astana qalalary sotynyń tóraǵasy bolǵan Tilektes AISINGE arnalyp otyr.
Tilektes Aısınniń ómirbaıanymen tanysqan adam onyń Reseıdiń Túmen oblysyndaǵy Golyshman (qazaqtar Qulyshman deıdi) aýdanyndaǵy Ýst-Lameısk selosynda týǵanyn kórer edi. Kóp adamdar «qazaqtyń da júrmeıtin jeri joq qoı, sol jaqta da bar eken-aý» dep oılar, bálkim. Al shyn máninde qazaqtar Reseıdiń Taıgasyna jatatyn osyndaı túkpirlerge týǵan jerindegi qýǵynnan, qysastyqtan, qoldan jasalǵan ashtyqtan amalsyz aýyp barǵan edi. Áıtpese, samaly esken Saryarqadaı japan dala turǵanda ań bolmasa adam aıaǵy baspaıtyn Taıganyń qalyń ormandaryn, sary masasy úzilissiz yzyńdaǵan sazdy, qopaly batpaqtaryn adam balasy meken qylar ma? Árıne, qazir birshama jerlerdi qurǵatyp, qurylys salyp, jol tartyp, jaryq, gaz ótkizip, áp-ádemi selolar paıda bolypty. Al qazaqtar aýyp barǵan HH ǵasyrdyń 30-shy jyldarynda munda eshqandaı jol joq, onyń ústine qystaǵy sýyǵy men jazdaǵy jaısyz ystyǵyna myqtynyń myqtysy ǵana shydaıtyn. Qystyń qalyń qary men jazdaǵy jaýynnyń laısańynan bir-birimen qatysýy da ońaı bolmaıtyn.
Tilektes Aısınniń ata-babasy ejelden Esil boıynyń eń quıqaly óńirleriniń birin jaılaǵan. Bul qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aqqaıyń aýdanyndaǵy Aralaǵash aýylynyń mańy. Aısa, Ǵaısa degen atalary ejelden kúıli turmys keship, oqyǵan, halyqtyń dinı saýatyn kóterip, ımandylyqqa úıirgen tekti jandar bolypty. Olar balalaryn da oqytyp, medrese bitirtken. Keńes ókimetiniń bulardy jaý kórip, qýǵynǵa salyp júrgeniniń basty sebebi de sol. Atadan balaǵa jalǵasqan dáýletti, arabsha oqyp, dinı saýaty bolǵandyqty qyzyl ókimet qylmys sanady. Qazirgi tilmen aıtqanda birneshe adamǵa jumys berip, nápaqasyn aıyrtqandy ókimet jalshy jaldap, olardy qanady, qanyn sordy dep eseptedi. Al sol jalshylar baıǵa jaldanbasa ashtan ólýi múmkin ekendigimen eshkim sanaspady. Qyzyldarǵa tek oqymaǵan, oń-solyn aıyra almaıtyn, óziniń eshqashan oryndalmaıtyn qııaldaryna senetin, ony aıyryp, syn aıta almaıtyn, eshqandaı saýaty joq, kitap ustap kórmegen, nadan adamdar ǵana senimdi edi. Sondyqtan ol kózi ashyq, saýatty, áldi ataýlynyń báriniń mal-múlkin tartyp alyp, ózderin túrmelerge toǵytty. Úı-ishindegi jandardy alys qııandarǵa jer aýdardy. Kúnkóris kózi – maldy tartyp alǵan soń eldi ashtyq jaılady. Mine, osyndaı qysastyqtardyń kesirinen teristik pen ortalyqtaǵy qazaqtar údere kóship, Ishti panalady. «Ish» degenimizdiń ózi Reseı jeri, Taıganyń arasy. Sol jerge barǵandardyń biri –Tilektes Aısınniń de atalary.
Aısın Seıpiniń jeti balasy da osy Reseı jerinde dúnıege kelgen. Tilektes otbasyndaǵy besinshi bala bolatyn, aldynda eki aǵasy men eki apasy bar. О́zderiniń eńbekterimen, tókken terlerimen ómir súrgen otbasy turmys jeńildep, el ishine tynyshtyq ornaǵan saıyn basqalarmen birge týǵan jerge jaqyndaı túsedi. Sóıtip, Túmenniń Qyzyljar jaq shetindegi Berdıýje aýdanyndaǵy «Zarosloe» keńsharynyń «Belenkoe» selosyna qonys tebedi. Keńshardyń qara jumysyna bel sheship kirisken Tilektestiń ata-anasy qandaı aýyr mindetterden de bas tartpaı, atqara beretin. Aýyr mindetterge balalaryn da tartyp, olardy da jastaıynan eńbekke baýlydy.
Aýyldaǵy jetijyldyq mektepti bitirip Qyzyljardaǵy tehnıkýmda oqyp júrgen jyldary Tilektes grek-rım kúresine úzbeı qatysyp otyrady. Osynda óziniń qurdasy, keıin sporttyń osy túrinen «KSRO sport sheberi» normatıvin qazaqtar arasynan alǵashqylardyń biri bolyp oryndaǵan Jambyl Tasemenovpen tanysyp, dos bolady. Ekeýiniń dostyǵy ata-analaryna da aýysyp, Jambyldyń ákesi Serǵazy men Tilektestiń ákesi Seıpi de syılas bolyp, as-sýlary aralasqan jaqyn adamdar bolyp ketedi. Ádette, ákeleri dos bolǵan soń balalary da jaqyndasyp jatady ǵoı, bularda kerisinshe balalary dos bolǵan soń ákeleri de jaqyndasyp ketken eken.
Mine, osy Jambyl Tasemenovpen Tilektes Aısınniń bala kezden qalyptasqan dostyǵy áli úzilmeı, kúni búginge deıin jalǵasyp keledi. Bul da Tilekeńniń dostyqqa berik, boıynda ata-babasynan berilgen tektilik pen aınymas adaldyqtyń mol ekenin kórsetip tur. «Jasym jetpiske taıanǵanda basyma is túsip, aıaǵym eki jerden synyp, qıratylyp qalǵanymda birinshi bolyp Tilektes dosym jetip, qolynan kelgen kómegin jasap, Qorǵan qalasyndaǵy Ilızarov ortalyǵynda emdelýime járdem berdi» dep Jákeń osy kúni rızashylyǵyn bildirip, aıtyp otyrady.
Tehnıkýmdy bitirgen soń Tilektes «Selınogradselstroı» jobalaý ınstıtýtynda bir jyl eńbek etedi. Alaıda, jany súıgen mamandyǵy – zańger bolýdy ańsaǵan júregi ony kelesi jyly Almatydaǵy qazaqtyń jalǵyz ýnıversıtetine alyp keledi. Aldyna qoıǵan maqsatyna jetýdi oılap, qys boıy daıyndalǵandyqtan ol emtıhandy jaqsy tapsyrady. Sóıtip, bala jasynan armandaǵan mamandyǵynyń oqýyna túsedi.
QazMÝ-di bitirgen soń ókimet Tilektes Aısındi Petropavl qalasynyń prokýratýrasyna qyzmetke jibergen. Dıplomyn alǵan soń kelinshegi Sárýar da osyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýttyń saıası ekonomııa pániniń ustazy retinde óziniń eńbek jolyn bastaıdy.
Ýnıversıtette oqyp júrgen jyldarynda birneshe ret óndiristik tájirıbeden ótken Tilektes Aısın kásibı turǵydan óziniń bilikti maman bolatynyn kórsete bilgendigi kórinip tur. Áıtpese, oqýdy jańa bitirgen jasty birden prokýratýranyń aǵa tergeýshisi qyzmetine qoımaıdy. Ishki ister organdaryndaǵy tergeýshilik qyzmetpen salystyrǵanda prokýratýra organdary ol kezde qoǵamdyq mańyzy joǵary, áleýmettik qaýiptiligi zor qylmystardy tergeıtin. Asa iri kólemdegi qarjy jymqyrý, sosıalıstik menshikke iri kólemde qol suǵý, qyzmettik jaǵdaıyn teris paıdalaný, iri kólemdegi urlyq, para alý, zorlyq, kisi óltirý nemese denege aýyr jaraqat salý, kisi tonaý, sybaılasqan qylmys jáne t.b. aýyr qylmystar prokýratýra organdarynyń enshisinde bolatyn. Sondyqtan da prokýratýra tergeýshileriniń mártebesi árqashan da joǵaryraq dep sanaldy. Osyndaı qylmystardyń barlyq túrleri de shaǵyn ǵana Petropavl qalasynda jıi bolyp turatyn edi. Tilektes ashýy ózine júktelgen qylmystyq isterdi júrgizýde árqashan da biliktilik tanytyp, kózge túsip júredi. Sol jyldary Soltústik Qazaqstan oblystyq prokýrorynyń birinshi orynbasary bolǵan Sapar Dúısenov aqsaqal Tilektestiń kásibı daıyndyǵy joǵary bolýymen qatar óz isine adal, shynshyl, zań buzýshylyqqa ymyrasyzdyǵymen belgili bolǵanyn aıtady. Qazaq mamandary arasynda ol únemi jaqsy jaǵynan kózge túsip júrdi, deıdi aqsaqal.
Eki jyldan keıin Tilektesti Petropavl qalasy prokýrorynyń kómekshisi qyzmetine joǵarylatady. Endi onyń qaramaǵynda birneshe tergeýshi bolady. Osy jyldary Petropavl qalasynda Kýıbyshev jáne Kırov aýdandary ashylyp, aýdandyq prokýratýrany bilikti kadrlarmen qamtamasyz etý úshin partııa Tilektes Aısındi Kýıbyshev aýdandyq prokýrorynyń kómekshisi qyzmetine aýystyrady.
О́z isine myǵym mamannyń kásibı daıyndyǵy, uıymdastyrýshylyq qabileti aýdandyq prokýrordyń kómekshisi qyzmetinen áldeqaıda joǵary ekenin jiti tanyǵan jergilikti partııa basshylyǵy kóp uzamaı ony Soltústik Qazaqstan oblystyq soty músheleriniń qataryna engizedi. Sóıtip, Tilektes Aısınniń bolashaq ómiriniń ózegine aınalǵan sýdıalyq qyzmeti bastalady.
Alaıda, sýdıalyq qyzmetinen tys barlyq tapsyrylǵan mindetterdi múltiksiz oryndap, zańnamalyq anyqtamalardy saýattylyqpen jáne biliktilikpen jaza biletin, oıyn oramdy qylyp jetkize alatyn, onyń ústine zańdylyq turǵysynan ornyqty usynys, tyńǵylyqty keńes bere alatyn jigitti partııa 1977 jyly endi óziniń qataryna alady. Sóıtip, Tilektes Aısın Soltústik Qazaqstan oblystyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy bolyp taǵaıyndalady. Árıne, bul qyzmet turaqty emes, kez kelgen adam úshin kelesi satyǵa sekirýge daıyndaıtyn baspaldaq, áıtse de ol úlken synaq alańy bolatyn. Osy synaqtan súrinbeı ótken keıipkerimiz bir-aq jyldan keıin, 1978 jyly Soltústik Qazaqstan oblystyq sot tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine joǵarylatylady.
Al 1980 jyly 35 jastaǵy Tilektes Aısınniń ómirinde úlken ózgeris boldy. Ol Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń sýdıalyǵyna aýystyrylyp, Almaty qalasyna qonys aýdarady. Árıne, bul sýdıa eńbeginiń baǵalanǵandyǵy edi. Sóıtip, ol toǵyz jyl qyzmet istep, úılenip, úı bolyp, Saltanat, Janar esimdi súıikti perzentterin kórgen qutty mekeninen respýblıka astanasyna kóshedi.
Tilektes Aısınniń biliktiligi, uıymdastyrýshylyq qabiletiniń zorlyǵy munda da kózge túspeı qalǵan joq. Joǵarǵy sotta júrgende ol kóptegen qıyn túıindi isterdi tarqatyp, tómengi ınstansııadaǵy áriptesteriniń keıbir teris ketken qatelerin taýyp, ádiletke qol jetkizip júrdi. Onyń kásibı iskerligin eskergen partııa 1984 jyly Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń Ákimshilik organdar bólimine sektor meńgerýshisi etip aýystyrady.
Partııanyń Ortalyq komıteti ol kezde eldegi eń joǵarǵy bılik organy bolǵany málim. Ol barlyq joǵary-tómengi eshelondaǵy basshy kadrlardy tańdaý jáne taǵaıyndaýǵa monopolııalyq ústemdik etti. Ortalyq komıtettiń qyzmetkerleri barlyq bılik oryndaryna emin-erkin ene alatyn jáne olarǵa barlyq qupııa arhıvter men qujattar qoljetimdi bolatyn. Ol kadrlar ǵana emes, barlyq materıaldyq ıgilikterdi bólýdiń, sondaı-aq barlyq baqylaý men áleýet organdarynyń da ústinen qaraıtyn. Sonyń ishinde Ákimshilik organdary bólimi respýblıkadaǵy bıliktiń barlyq saladaǵy basshy qyzmetkerleri isteriniń zańdylyǵyn baqylaıtyn organ edi. OK-nyń osy bóliminiń teris nazaryna iligip, talqyǵa tústiń be, odan arǵy barlyq keleshegińe balta shabyldy degen sóz. Birde qyzylordalyq sýdıa N.Chekodanov sondaı jaǵdaıǵa dýshar bolyp qalady. Onyń shyǵarǵan sheshimin ádiletsiz dep sanaǵan gazet tilshisi OK ortalyq basylymdarynyń birine synı maqala jarııalap jiberedi. Sol sol-aq eken, sýdıanyń basyna qara bult úıiriledi. Osy ádiletsiz qaralaýdan ony tek Tilektes Aısınniń ádiletke alańsyz ara túsip, shyǵarǵan sheshimniń durystyǵyn dáleldep bergen isi ǵana alyp qalady. Esi ábden shyqqan baıǵustyń aq jarylǵan razylyq haty basqa da osyndaı alǵystarmen qatar keıipkerimizdiń arhıvinen oryn alǵan.
Ortalyq komıtettiń tolyp jatqan ózindik dástúrleri bolǵanyn da bul kúnderi Tilekeń ezý tartyp eske alady. Sonyń ishinde qysta kók, jazda sur kostıým kııý, asyǵys júrmeý, daýys shyǵaryp kúlmeý, tamyr-tanystarmen jıi aralaspaý degen sııaqty ádetter kóp bolatyn. Tipti, «munda kostıýmdi bir-eki ólshem tar alyp, qysylǵannan ıilip-búgile almaı, siresip qana júrýge májbúr bolǵan jannyń jaǵdaıy qalyptasqan edi» deıtin ázil de bolypty. Osynyń ózi adamdy tek jumysqa ǵana baǵyttap, artyq-aýys dúnıege moıyn burǵyzbaıtyn. Tilektes Seıpiuly da bul atmosferanyń talabyna qalyptasyp, óziniń anda-sanda ǵana aıtyp júretin jeńil ázilin de aıta almaı, mindetinen bas almaı tórt jyl qyzmet etedi.
1988 jyly Tilektes Aısın óziniń súıikti isine qaıtyp oralyp, Qazaq KSR Joǵarǵy Soty tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndalady. Osy laýazymdy ol jeti jyl boıy atqaryp, elimizdiń jańa Konstıtýsııasyna sáıkes atalmysh qyzmet qysqarǵansha istedi. Osy sebepten Tilektes Aısındi Joǵarǵy sot tóraǵasynyń sońǵy orynbasary dep aıtýǵa bolady.
Tilekeńniń bul laýazymdy atqarǵan jyldary KSRO sııaqty temir shymyldyqpen qursaýlanǵan qoǵamnyń tabaldyryǵynan jarııalylyq pen demokratııanyń attaǵan jyldaryna tap keldi. Mine, osy jyldarda ol Alash ardaqtylaryn, 1937-1938 jyldardaǵy jáne odan keıingi jappaı qýǵyn-súrginge ushyraǵan jandardy, Jeltoqsan oqıǵasy boıynsha jazyqsyz jazalanǵandar isterin qaıta qarap, olardy aqtaý isterine belsene qatysty.
Elimiz óz táýelsizdigin alyp, demokratııalyq quqyqtyq baǵyt ustanǵan zaıyrly memleket qurý jyldarynda Tilektes Aısınniń kásibı jáne qoǵamdyq belsendiligi arta tústi. Burynǵy zańdarda sosıalıstik menshik, qoǵamdyq múdde degender basymdy bolsa, endi jekemenshik, jeke adam jáne olardyń múddesiniń aıaqqa basylmaýyn, quqynyń tabanǵa taptalmaýyn qamtamasyz etetin demokratııalyq zańdar jasaý qajet boldy. Sonyń ishinde sýdıalardyń táýelsizdigin, áleýmettik-quqyqtyq kepildikterin saqtaıtyn zańnamalar men sot júıesiniń zańnamalyq bazasyn engizý kún tártibinde turdy. Osy jáne basqa da máselelerdi qarastyrǵan konstıtýsııalyq zańdardyń jobasy ázirlendi. Konstıtýsııalyq zańdarda sýdıanyń biliktiligine qoıylatyn talapty kúsheıtý jáne sot tóreligin júzege asyrǵan kezde zańdylyqty saqtaýy úshin olardyń jaýapkershilikterin arttyrý jónindegi tutastaı jańa júıe qarastyryldy.
Zańdy qabyldaıtyn Parlament bolǵanymen onyń jobasyn ázirleıtin ártúrli salanyń joǵary atqarýshy organdary. Sondyqtan atalmysh zań jobalarynyń jasalýyna Joǵarǵy sot belsene qatysty. Ol úshin ondaǵan sheteldik tájirıbeler zerttelip, salystyrylyp, bizge sáıkes keletinderi tańdalyp alynyp jáne oǵan óz elimizdiń ereksheligin eskeretin qosymshalar men tolyqtyrýlar qosylyp, keıbir tustary qysqartylyp, qysqa merzimde zań jobalary daıyndaldy. Jańa formasııaǵa sáıkes kadrlar tabý, olardy daıyndaý sııaqty kúnbe-kúngi jumystar da bastan asyp jatty. Osy jumystardyń bel ortasynda Tilektes Aısın de júrdi. Ol osy baǵyttaǵy tolyp jatqan komıssııalardy basqardy.
Sóıtip, Prezıdenttiń talabymen iske asyp jatqan quqyqtyq reformalardy júrgizýge, sot bıligi bedeliniń artýyna Tilektes Aısın de óz tarapynan ólsheýsiz úles qosty. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, 1995 jyly qabyldanǵan jańa Konstıtýsııaǵa sáıkes tóraǵanyń orynbasary laýazymy qysqartylyp, endi qylmystyq jáne azamattyq ister alqasynyń tóraǵalary degen qyzmetter engizildi. Tilektes Aısın birshama ýaqyt azamattyq ister jónindegi alqanyń tóraǵasy mindetin atqardy. Al 1996 jyldan ol Pavlodar oblysy sotynyń tóraǵasy qyzmetine jiberildi. Bul qyzmette de abyroı bıiginen kórine bilgen Tilekeń bes jyldan keıin Prezıdent Jarlyǵymen Astana qalasy sotynyń tóraǵalyǵyna taǵaıyndaldy.
Qaı jerde júrse de, qaı deńgeıde qyzmet istese de Tilektes Aısın halyq pen el aldyndaǵy óz mindetin adal atqaryp, zańnyń saqtalýyna bar kúsh-jigerin, bilimi men tájirıbesin, boıyndaǵy qaıratyn jumsap, ádiletti sýdıa atana bildi. Belgili memleket qaıratkeri, astanany Almatydan Aqmolaǵa kóshirý jónindegi memlekettik komıssııanyń tóraǵasy qyzmetinen keıin qala ákiminiń orynbasarlyǵyna aýysqan Farıd Galımov Tilektes Aısınmen qatar istegende onyń jańa astanadaǵy ádilsot tóreligin iske asyrýdy jańa sapadaǵy deńgeıge kóterýde aıanbaı eńbek etkenin aıtady. О́ziniń eren eńbeginiń, kásibı biliktiliginiń arqasynda ol qala basshylyǵy men jurtshylyq aldynda zor bedelge ıe boldy. Máslıhat depýtattary da, qaladaǵy tanymal aqsaqaldar da ol týraly jaqsy pikirler aıtýshy edi. Men ony naǵyz qadirli azamat, senimdi de jóni túzý adam dep aıta alamyn, deıdi ol.
Astana qalalyq sotynyń tóraǵasy bolyp birneshe jyl qyzmet atqarǵan soń ol 2006 jyly Bas prokýratýranyń Azamattyq jáne ákimshilik ister boıynsha sot aktileri men atqarýshy óndiristerdiń zańdylyǵyn baqylaý jónindegi departamentiniń bastyǵy bolyp istedi. Sóıtip, zańgerlik karerasynda eńbek jolyn bastaǵan organǵa zeınet demalysyna shyǵar aldynda qaıtyp keldi. Bul iske de jan-tánimen kirisken ol prokýratýranyń burynǵy mindeti men qazirgi qyzmetiniń arasyndaǵy aspan men jerdeı aıyrmashylyqtardy kózben kórip júrdi. Onyń basty sebebi shekteýli sheńberde ǵana zańdylyq saqtalatyn jabyq qoǵam men demokratııalyq quqyqty ashyq qoǵamnyń arasyndaǵy aıyrmashylyqqa tireletin.
Qazir Tilektes Aısın zeınet demalysynda. Biraq ol áli de tuǵyrdan túspeı, Joǵary sot keńesiniń múshesi qyzmetin atqarýda. Sóıtip, endi bilikti zańger sot júıesin qalyptastyrý, sýdıalardyń táýelsizdigi men olarǵa eshkimniń qol suǵylmaýy kepildikterin qamtamasyz etý, sýdıalyq bos oryndarǵa kandıdattar irikteý boıynsha qoǵamdyq qyzmet atqaryp keledi. Sýdıalardy irikteý týraly Prezıdenttiń qatań talaby shyqqannan beri bul qyzmettiń de jumysy burynǵydan áldeqaıda belsendi túrde júrgizile bastady.
Keıipkerimizdiń kóp jyldyq adal eńbegi elimizdiń birneshe marapattarymen atalyp ótilgen. Allanyń adamǵa beriletin eń úlken syıy – jarasty otbasy bolsa, Tilekeń bul jóninen de óz taǵdyryna rıza. Ol adal jary Sárýar apaımen jarasty ómir súrip, súıikti perzentterinen birneshe nemere súıip otyrǵan qadirli ata. Sózimen emes, ónegesimen tárbıelegen balalary da ulaǵatty ákeniń aldynda quraq ushyp turady. Jetpistiń jelkenine minip otyrǵan Tilektes Aısın osyndaı jan.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA.