Sóz soıyl (Ázil-ospaq, syn-syqaq)

Myrzataıdyń áýlıesi

El qadirlisi Ábish Kekilbaı­uly Mańǵystaýǵa kelgen bir saparynda áńgimelesip otyryp: – Ana jyly osy Mań­ǵys­taýǵa kóp delegasııa keldi. Ishinde Myrzataıdyń áýlıesi de bar, – dep jymıǵany bar... Bizder qape­lim­de bul sózdi túsinbeı qalyp edik, Ábekeń: – Belgili azamattardyń biri Myrzataı Joldasbekov bir úlken jıynda mynadaı pikir aıtqan: “Mańǵystaýda 362 áýlıe bar eken, al 363-shi áýlıe – Ábish dep taný kerek”, – degeni... Mundaǵy Ábishtiń “Myr­za­taı­dyń áýlıesi” dep ázildep otyrǵany ózi eken. Taǵy birde Astanadan ushyp Aqtaýǵa jaqyndaǵanda qalyń tu­man túsip, dym kórinbeı ketedi. Jolaýshylar úreılenip, qorqa bastaıdy. Sonda Ábish: – Joldastar, qoryqpańdar. Biz áýlıeli jerde ushyp kelemiz jáne aralaryńda Myrzataıdyń da áýlıesi bar, – dep kúlgen. Sonyń arasynda aspan ashylyp, ushaq aman-esen qonady. – Ánekı, aıttym ǵoı, – dep Ábekeń jurtty taǵy kúldirgeni. *  *  * Atyraý oblysynda ótken jastar aptalyǵyna barǵan aqyn Farıza Ońǵarsynova, jazýshy Mereke Qulkenov, kúıshi Shámil Ábiltaev, taǵy basqa da jas ánshilerdi aýdandyq par­tııa komı­tetiniń bi­rin­shi hatshysy qabyldaıdy. Dastarhan ba­synda Shámil aǵamyz Qurman­ǵa­zyǵa, Dinmuhamed Qo­naev­qa arnal­ǵan kúıin tartyp bo­lady da: – “Hatshy” deıtin kúıim bar, so­ny sizge arnaımyn! – deıdi aýdan bas­shysyna. Ol kádimgideı elpeńdep, jón-joralǵysyn ja­saı­dy... Ordendi ozat túıeshiniń úıine túskende “Eńbek eri” týraly kúıin o kisige arnaıtynyn aıt­qanda, túıeshi aǵamyz da qoshemetin barynsha kórsetip baǵady... Sodan ara qashyqtyǵy úsh júz shaqyrymdaı Atyraýǵa poıyzben qaıtatyn bop Saǵyz stansasyna  tún jarymda kelse, bılet joq. Kassadaǵy qyzǵa salǵan kisilerdiń de bedeli bılet alýǵa jaramaǵasyn: – Kópen, – deıdi ishimizdegi iri aǵamyz, – “Ara” jýrnalynyń kýáligin kassırge kórsetshi, qoryqsa da bılet beretin shyǵar. – Áı, qaıdam, – deıdi Kópen Ámir­bek ázilge jyǵyp. – Menen góri Shámil aǵamyzdyń barǵany du­rys shyǵar. Kassadaǵy qyzǵa kúı ar­nasa, qudaı biledi, qur qaıtpaıdy. B.SAǴYRBAI. Astana. * * * Eki esikti mektep “Eki esikti dúken” jazyp, Ospanhan aǵamyz kúldirip edi, Eki esikti dúken baryn bildirip edi. Endi, mine, Naryqtyń zamany týyp, Eki esikti mektep kórdik. Eki esikti mektep ashqan, Aǵaılar da er eken, Aıyrmasy dúkennen Esikteri keri eken. Dúkende: Aldyńǵy esik – tapshy esik, Makaron men tary bar, Artqy esik toq – jaqsy esik, Joqtan ózgeniń bári bar. Mektepte: Aldyńǵy esik – jaqsy esik, Artqy esik – tapshy esik. Jaqsy esik – toqtiki, Tapshy esik – joqtiki. Toq ta, joq ta, О́z esikterin sezedi eken. Aldyńǵy esikte – kezek eken, Toq toqqa, joq joqqa dep, Toq jaǵynan kelip toqtasań, Qıyn emes “toqqa” asa, Oqyp jatyr onda 5-6 bala kóp bolsa. Toq toqqa, joq joqqa dep, Joq jaǵynan kelip toqtasań, Joqtyq qysyp tur “joqty” asa. Ár synypta 30-40 bala toptasqan, Odaq taraǵanda Aqsha alyp qalmaı shoq basqam. ...Aqshasy bar – Toq esikti izdeıdi, Aqshasy joq – Joq esikti izdeıdi. Aleksandr ALHAN. Shymkent. * * * О́tpeli kezeń hıkaıalary «Barǵa» bardym О́mir boıy mal-jannyń qamymen júrip, aýyldan uzap shyqpaǵan Qurym qurdasyma “boı jazyp bir demalaıynshy” degen oı keldi me, bir kúni maǵan arnaıy kelip: – Sharýa da sharshatyp júr. Qalaǵa baryp bir serpilip qaıtsam ba dep senen keńes suraı keldim. Jaı-japsaryn jaqsy bilesiń ǵoı, áýeli qaıda barǵanym jón? – degeni. Qazirgi zaman bireýge bireý keńes aıtatyn kezeń be? О́zime de keńes kerek bop júrgen. Áıtse de, qurdasymnyń týra maǵan ba­ǵyshtap kelgen nıetine kóńilim kók­ke kóterilip, meselin qaıtar­maı bylaısha keremet keńes berdim: – E... e... e! Qur-da-... s-s! En­­de­she, demalysty esten ket­pes­teı kóńilińdi sergiter, ózińdi ári-beriden soń jelpinter oryn – qaladaǵy “Bardan” bastaǵanyń jón. – “Bary” nesi? – “Bar” degen soń bar! Peıish­ke barmaǵanmen, sonyń bergi jaǵynda bolyp qaıtasyń! Aıtatyn nesi bar, qalǵanyn “Bar­ǵa” barǵan soń kórersiń! – dep qyzyqtyra qupııalaı tústim. Qurdasym shynymen de qyzyqty. Sodan qurdasym meniń bergen keńesimmen qadamyn “Bardan” bastaǵan ǵoı. Elge oralǵannan keıin qur­dasym “Barǵa” barǵanyn by­laısha áńgimelegen-di: – Seniń keńesińmen ári qalaǵa kirgennen “Barǵa” bar­dym. “Bar­da” bári bar eken, ishin­de men sııaq­tylar da bar­shylyq eken, araq pen sharap, syra da mol eken. Qojaıyny da nar eken, kómekshisi zypyǵan jeńge eken, kúni-túni oılaıtyny teńge eken. Áýen-sazy zar eken, daıashysy da ózine par eken. Jy­myń júzimen jıi-jıi ja­nyma ja­nasa otyryp, omy­raý­yn asha arqamnan qaqty, eliktire al­qy­myn ıisketip baqty, sóıtip talaı “myńdyqty” qaqty... “Bar­ǵa” baram dep, araq-sharapqa áb­den barlyǵyp, daýysym qarly­ǵyp, boıdaǵy barymdy bardaǵyǵa berip qaıttym, bar aqshadan aırylyp, endi barmastaı bolyp jerip qaıttym! Atalyq ÁBDEShULY. Mańǵystaý oblysy. * * * Teledıdardaǵy tálkek Petr Petrovıch Kýkýshkın teledıdaryn qosa qalyp edi: – Apatqa ushyraǵan ushaqta 267 adam bolǵan... – dep qaldy dıktor. Kýkýshkın kidirtpeı kelesi jelini qosyp edi, munda da: – Bul kólik apa­ty­nan... – dep jatyr eken, jaısyz habar­lardan aza boıy qaza bolyp qalatyn Kýkýshkın ilezde úshinshi jelini aýystyryp edi, munda da sózdiń yńǵaıy: – Tilsiz jaý – órtten qaza bol­ǵandar, – degen jaısyz áńgime eken. ...Kýkýshkın “Qaıda barsań da Qor­qyttyń kóri” bolǵan habar­lar­ǵa qapalanyp kelesisin qosyp edi: – Qarýly qanypezerdiń qoly­nan bala demeı, shaǵa demeı baqandaı... – degen ha­bardy estidi. Ol qanqaqsatar úndi estigisi kelmeı, jaımashýaq án-áýez tyńdamaq bolyp edi, munysy da: – Alyp kópir jarylyp... – dep syńsyp bergeni... ...Sońǵysy: “Bul juqpaly aýrýdan myńdaǵan adam kóz jumdy” degeninde Kýkýshkınniń derti qozyp, yza-shýdyń ekpinimen teledıdaryn balkonnan laqtyrdy da jiberdi... Balkonnan bólmesine engeni sol, jerge túsken teledıdary jarylyp, jalyn ata shartylǵa ulasty. Kýkýshkın sál otyryp, esin jınap edi, qulaǵyna kórshiniń teledıdarynyń daýysy estildi: “Belgili bıznesmenniń kóligi jarylyp...” dep kelte qaıyrdy da: “Jańa ázirde bolǵan oqıǵa” dep dıktor sózin Petr Petrovıch Kýkýshkın turatyn úıdiń meken-jaıyn aıtýdan bastady. Anton MAKÝNI. * * * Maǵynasy maıysqan maqaldar Laýazym ıesi ornynan tússe de, Bılik aıtýyn qoımaıdy. * * * “Ákim biledi” degen ósedi, “О́zim bilemin” degen óshedi. *** Demeýshi bol­ma­ǵan fırmadan, Qańyrap turǵan fer­ma artyq. *** Ul ósirme, qyz ósir, Qalyńmaly kól-kósir. * * * Reketten qo­ryq­qan – Saýda jasamas. * * * Qonaq esikten, Ury tesikten kiredi. * * * MAI ınspek­to­ry­­nyń azyǵy – jolda. * * * Ury men satýshy buıyrmaǵanyn jeıdi. Ermahan  ShAIHYULY. Almaty. * * * QARYMTA Toıǵa bardym, án salyp jyrlap qaıttym, Toı bastap, shapan kıip jyrǵap qaıttym. Shashýy dep óz qaltamnan 500 berip, Konıagin bes juldyzdy urlap qaıttym. TÁRKILENDI О́zi bı, ózi qoja árkim endi, Úlken syılaý oralmas qaıtyp endi. Ejireı men bezireı tolyp ketti, O, toba tárbıe de tárkilendi. UMYTPAŃDAR Japon, koreı, nemister, aǵylshyndar, Erikteriń meıli ǵoı neǵylsańdar. Biraq ta jyldamdyqqa qunyqpańdar, Máshıneni eskirtip qurtpańdar. Sizderden keıin maqtanyp, Bizder minetinimizdi umytpańdar. Shaıhan HAMZAULY. Taraz. * * * Shopyrdyń shoshalańy Eri men áıeli buzylyp qalǵan kólikterin jóndeý sheberhanasyna myqshyńdap ıterip ákele jatyp kúıeýi: – Buny bizge satqan kisi shynyn aıtqan eken, – dep qalady. Sonda áıeli: – Ne dep edi? – degende: – Bul kólik ja­nar maıdy óte kóp únemdeıdi dep edi... – depti kúıeýi kúıine. * * * Eki erkektiń áńgimesi. – Áıelim rólge otyrǵanda naızaǵaıyń aıdalada qalsyn! – Ne, quıyndaı usha ma? – Joq-a, aıdasa boldy terekke baryp tireledi... * * * – Shopyrlyq kýálik alǵa­nyńyzǵa kóp bolǵan sııaqty edi, kóligińizdi júrgizbeı júrsiz ǵoı? – Áke-kúke dep ázer alǵan kýálikten aıyrylyp qalsyn deısiń be!.. * * * Bir kelinshektiń jolda kóligi buzy­lyp, bir taksıdi toq­tatyp, júrgizýshisine kómektesýin ótinedi. Taksıst onyń kóliginiń asty-ústin qarap jatqanda kelinshek: – Kóp jeri búlinip pe? – dep suraıdy. Sonda biraz jerin nuqyp kórgen taksıst: Eger bunyńyz tehnıka bolmaı, minis at bolǵanda – buny ne baılap soǵymǵa soıy­ńyz, ne birden atyp tastańyz der edim, – degen eken. * * * Áripter men tynys belgiler taıtalasy Birde, áripter men tynys belgileri “Bizdiń qaǵaz betindegi rólimiz” atty birikken májilis ótkizip, bas qosýdy úlkendigin paıdalanyp bas árip ashypty. “Men barlyǵyńnyń da bastyǵyńmyn. Sebebi, qaǵaz betinde eń birinshi bolyp men jazylamyn”, – dep ol sózin aıaqtaı bergende kóp núkte: “Eger, seniń aldyńda jazylmaǵan sóz bolsa áýeli men turmaımyn ba?!” – dep renjı bastaǵanda, tyrnaqsha: “Aǵaıyndar, bosqa qyzyl keńirdek bolmańdar, kóp núkteniń aldynda áýeli myna kókeń turady”, – depti. Jınalǵandar: “E, solaı eken-aý-á”, – dep tyrnaqshanyń astyna kópshik qoıa bergende, útir sóz alyp: “Qur­metti myrzalar men hanymdar, qaǵaz be­tinde myna bizdiń ró­limiz joǵary, son­dyq­tan biz senderden bir saty joǵary tu­ramyz”, – degen ǵoı. Sonda núkte: “Toqta-eı, osy turǵan je­rińde “qalpaǵyńdy qaıyryp jibereıin be? Biz bolmasaq, senderde voobshe tormoz joq qoı”, – degen eken. Myna sózge útir shydamaı: “Sózim dáleldi bolý úshin sizderge dálel keltireıin. Baıaǵyda túrmege aıdalǵan bireýdiń qolyna qaǵaz berip jiberip, onda “Atýǵa bolmaıdy bosatýǵa” dep jazylǵan eken. Al sonda, myna bizderdi durys paıdalanbaýdyń kesirinen bir adam atylyp ketipti. Eger, biz “bolmaıdydan” keıin turǵanymyzda ol adam tiri qalatyn edi. Jazym bolǵanda, bizdi “atýǵadan” keıin qoıyp, ol adam sheıit bolyp ketipti”, – deıdi ókinishpen. Jınalǵandar munyń aıtqany shynynda da dur-r-ys eken-aý, sondyqtan útekeńdi syılaý kerek desip otyrǵanda núkte: “Áı, sender ne dep myjyp otyrsyńdar, eger biz bolmasaq, sender saǵyzsha so-zy-lyp, ıa áńgime bitpeıdi, ıa qaǵazdyń betine de syımaı ketesińder ǵoı. Sondyqtan, qaǵaz betindegi bizdiń rólimiz joǵary, ony bilip qoıyńdar, biz áńgimeniń túıinimiz”, – dep ekilengen kórinedi. Sol kezde suraý belgisi ornynan atyp turyp: “Tak, sender bizdiń rólimizdi túsinbeı “dyryldap” ketip barasyńdar. Eger biz bolmasaq, sóılemniń de, sózdiń de maǵynasy keter edi. Mysaly, bastyq jumysshyǵa bizdi paıdalanbasa qalaı ǵana ursady? Árıne, suraý belgisin qoıyp ursady. Máselen: “Sen nege jumysqa keshigesiń?” Bolmasa áıeli kúıeýine: “Áı, sen ne súmireıip tań atqanda kelip tursyń? Oı, qaıyrshy, túnimen qaıda júrsiń?” – demeı me?! Biz taqyryptan keıin kelsek te, ne bolmasa sózdiń eń artynan kelsek te jurttyń bárine úreı týǵyzyp turmaımyz ba?” – dep ójektep bara jatqanda syzyqsha: “Sen sureke, nege qoqańdaısyń osy? Áı, osy eki adam sóıleskende sóz basynda biz turamyz ǵoı! Al bizdi qoımaı eki myqtyńdy sóıletip kór!” – dep aqılana bastapty. Osy sát lep belgisi: – Aǵaıyndar, qur bosqa kerildespesek. Qaǵaz betinde de, basqa jerde de sózdiń sońynda biz turmasaq, senderdiń kók tıyn qundaryń joq. Atoılasa da, bastyqtar aıqaılasa da, birdeme isteýge shaqyrsa da, buıyrsa da bizsiz senderdiń kúnderiń joq! – dep kergıdi. Bulardy tyńdap jaıylyp jatqan aq qaǵaz: “Iá, bul aıtqandaryń da jón shyǵar, biraq kúńkildespeı-aq, ujym bolyp, bir-birimizben “úıelmeli-súıelmeli” bolyp, kemshiligimizdi kórsek te kórmegen bolyp júre bereıik”, – degeninde, bári osy bir turlaýly sózge toqtaǵan eken deıdi. Muqanbetýlla KEMER. Aqtóbe oblysy. ______________________________ Múıisti júrgizgen Berik SADYR.