Isi ulyq, ózi kishik Qalaǵań

nemese jazýshy Qalmuqan Isabaıdyń beıbit kúndegi bes erligi haqynda Kezdesip qalǵan saıyn Qalaǵańnyń sóz bısmillásin: “Men saǵan bir qyzyq aıtaıyn” dep bastaıtyn ádeti bar. Alda-jalda ol “qyzyǵyn” tyńdaýǵa asyǵystyǵyńdy ańǵarsa, dereý “Áı, osy sen óziń bir jaqsy jigitsiń” dep kópshik tastaıdy. “Jaqsy jigit ekenimdi qaıdan bilesiz?” dep qyjyrtsań, “E-e, ony biletinim sol, Zerendideı jerde týǵan adamnyń jaman bolýy múmkin emes” dep qýaqylana kúledi. Jaltarýǵa jol qaldyrmas osyndaı tabandy da tapqyr dıplomatııa 18-degi qyrshyn jasynan sonaý soǵysty da ótkergen, odan qanshama jyl nemis qalasynyń komendanty bolǵan aǵanyń beıbit ýaqyttaǵy besaspap qarýy bop kele jatqanyn bilsemshi. Jáne bul qarýdy ol árdaıym óziniń el múddesine oraılasqan izgilikti oılaryn iske asyrý úshin paıdalanady eken-aý. Tapqyrlyq demekshi, Ánýar Álim­janovtyń 50 jyldyǵy Máskeýde, Ortalyq ádebıetshiler úıi SDL-de atalyp ótiledi. Sahna syrtynda úlken ústelde dastarhan jaıylǵan eken, Áne­keńniń ymdap shaqyrýy­men sol jerge asyqpaı Qalaǵań da jetedi. Ústel basynda óńsheń orys­tyń úlken jazýshylary, KSRO Jazýshylar odaǵynyń basshylary. Osy kezde Oljas Súleımenov kele qalyp, jolynda turǵan Qalaǵańmen amandasady da, ony sol boıynda qaýsyra qushaqtap: “Drýzıa-tovarıshı, skajıte, na chto pohojı seıchas my s moım bratom Kal­mýhanom?” dep suraıdy, sóıtedi de óz suraǵyna ózi jaýap qaıtaryp: “My pohojı na dıagrammý rosta kazahskoı sovetskoı lıtera­týry za 50 let” deıdi. Jurt dý kúledi. О́ıt­keni, Oljas uzyn boıly, Qalaǵań tapal. Sonda Qalaǵań suq saýsaǵyn shoshaıtyp joǵary kóteredi. Kúlki tyıylady. Endi sol suq saý­saqpen ózin kór­setedi de: “Kachestvo!” dep bir qoıady, izinshe Oljasty nusqap: “Kolıchestvo!” deıdi. Endigi kúlki áýelgiden de basymyraq shyǵady. Qalaǵańnyń aıtatyn qyzyqtaryn bilmek bolsańyz, “Bul dúnıeniń bir ǵajaby arhıv qoı” dep bastaıdy ol kisi. Oljekeńdi nuqy­ǵan álgi suq saýsaq baıaǵysha tynymsyz jumys istep turady. “Men shovınısterge qazaqtyń burynǵy biraz jaǵdaıyn dáleldemekshi bop arhıvterde kóp otyrǵan adammyn. “Shoń bı” degen úlken romanymdy bilesiń ǵoı. Soǵan negiz bolǵan materıal­darǵa arhıvte ushyras­tym. Qaradan han shyǵyp, qazaqtan alǵash aǵa sultan saılanǵan Shoń osy. Shońnyń kúzet-qyz­metinde kazak-orys jasaǵy bolady. Bular bir jaǵynan bıdiń ózin de baqylaıtyn jansyz qyzyl kózder. Solar Shońnyń ne istep, ne qoı­ǵa­­nyn, kúndelikti tirshiligin jipke tizip do­nos esebinde baıandap, general-gýberna­tor­lary­na jibere bergen. Sol kezdegi bizdiń tarıh, qazaq ómiriniń shejiresi! Myna bir qyzyqty qarańyz. Sol zamanda Baıanaýyl-Qarqaraly óńirinde bir qoja-molda shyqqan deıdi. Ol ózin rahman shapaǵatyna bólengen erekshe jan, asyl uryqtyń juraǵaty dep jarııalapty. Endi budan qazaq ishinde jańa paıǵambar týady-mys. Ol úshin jurt úıge túser kelinniń, oń jaqta otyrǵan qyzdyń alǵashqy túnin álgi arýaq qonǵan qoja-moldaǵa syılaýy kerek. Allanyń túsirgen ámiri osylaı. Bul ámirden qııa bas­qan­dardyń barar jeri – jahannam. El dúr­be­leńge túsedi. Ańqaý jurttyń bir­sypyrasy aramza moldanyń toryna shyrmalyp ta qala­dy. Aqyry bul jaǵdaı aǵa sultan Shońnyń qulaǵyna tıedi. Qara halyqty bulaı qor­la­ǵanǵa qatty namystanyp qaharlanǵany son­sha, Shoń alaıaq moldany at qylyp tart­qyz­dyryp, elden mas­qaralap qýady. Osy jaı­lardyń bári jańa­ǵy kazak-orystardyń tyń­shylyq baıan­daryn­da jazylyp, patsha úki­meti­niń arhıvinde saqtal­ǵan. Mine, arhıvtiń ǵajaby. Shoń bıdiń za­ma­nyn­da seniń Kók­shetaýyń jaǵynda da talaı ataqty adamdar shyqqan. Anaý Zilǵara Baı­toqın, Kenesary kóterilisine qosylǵan batagóı Bógenbaı bı, Bala Baýbek batyr. Ar­hıv­ten izdep qarap, sol tarıhtardy sen jazýyń kerek” dep Qalaǵań endi maǵan mindet júkteıdi. Teginde, arhıvke qumarttyrǵan osyndaı qushtar izdengishtik Qalaǵańnyń qanynda. 1954 jyly ásker qyzmetinen bosaı sala Almatyǵa kelip, ádebı-jýrnalıstik qyzmetke qulaı berilip kirisedi. Osy kezderde alty-jeti jyl “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetinde qalam­gerlikke tóseledi. Qazaqtyń jazýshy-jýrnalıst qaýymynda buryn-sońdy bolma­ǵan jaǵdaı sol, 1951 jyly Qalmuqan Isa­baev bolashaq Ertis-Qaraǵandy kanaly júre­tin jerlermen 500 shaqyrym jaıaý sapar shegip, “Arman arnasymen” atty kúndelik kitabyn shyǵarady. 12 jyl boıy taban aýdarmastan osy qury­lystyń basy-qasynda bolady. “Po rýslý mech­ty”, “Pod­vıg v ste­pı”, “Na styke sýdeb”, “Suńqar samǵaýy” atty kitaptar, júzden astam problemalyq ocherkter men maqalalar jazy­lady. Bir taqyrypty ıgerýdegi osynshalyqty izerli tabandylyqty qazaq jýrnalıstıkasy áli kúnge deıin bilmese kerek. Jaıshylyqta qarapaıym Qalaǵańnyń jany romantık, arman-qııaly jer-jıhandy sharlap júredi. Osy aıtqanymyzdy aıǵaqtap kóreıik. Berlınniń Treptov parkinde bir qolymen kishkentaı qyz balany keýdesine basa kóterip, ekinshi qolyndaǵy semsermen tabany­nyń astyna taptalǵan fashızm svastıkasyn qaqyrata shapqan sovet soldaty erliginiń beıneli músini bizdiń urpaqqa mektep oqýlyǵynan tanys. Eskertkishtiń elge keńinen áıgili avtory, músinshi E.Výchetıch. Bilmekke qushtar tynym­syz Qalaǵańdy 60-shy jyldardyń basynda atalmysh eskertkishtiń prototıpi kim, qaharmandyq beıneniń negizine nendeı oqıǵa alyndy degen suraq mazalaıdy. Aqyry qoımastan izdep júrip anyqtaıdy. Eskertkish negizine bolǵan oqıǵa alynǵan. Pro­totıpi 1945 jyldyń sáýirinde Reıhstag úshin bolǵan qııan-keski urys kezinde kishkentaı nemis qyzyn ajal aranynan alyp shyqqan 220-shy Zaporojes polkiniń serjanty Nıko­laı Masalov eken. Berlın kóshesindegi shaıqastarda batalon komandıri bolǵan músinshi E.Výchetıch bul oqı­ǵany jaqsy bilgen de, keıinnen erlik pen izgilikti somdaǵan óz týyn­dysy­nyń arqaýy etip alǵan. Mine, ózi zert­tep anyqtaǵan osy jaılardy aıtyp Qalmuqan Isabaev “Sosıalıstik Qa­zaq­­stan” gazetiniń 1964 jylǵy 22 qarasha kún­gi sanyna “Músinge aınal­ǵan erlik” atty shaǵyn maqala, soǵan qosa eskert­kish pen serjant N.Ma­salovtyń sýretterin jarııalaıdy. Bir qyzyǵy, músindegi beıne men Masalovtyń uqsastyǵy bir qaraǵannan-aq baıqalady. Eń ǵajaby, naq osy kúni “Pravda” gazetinde de serjant Masalovtyń músinge aınalǵan erligi jaıly derekterdi alǵash jarııaǵa shyǵarǵan materıal beriledi. Qaıtkende de bizdiń Qalaǵańnyń jýrnalıstik zertteý júrgizýdegi jedeldigi máskeýlik áriptesterinen ozyq bolmasa, kem túspepti. Qoltoqpaqtaı ǵana Qalaǵańnyń shovınıs­ter­men dabyrasyz kúresi bastalǵan ýaqyt ta osy alpysynshy jyldar. Bul kezde Baıanaýyl óńirine de tyń ıgerýshiler kelgen. Burynǵy 16 kolhoz irilenip, olardyń ornyna tórt sovhoz ornaǵan. Ataýlarynyń bári oryssha. Qazaqtyń asa úlken aqyny Sultanmahmuttyń týǵan jerinde ornaǵan sovhozǵa saıda sany, qumda izi joq, osynaý qasıetti óńirge úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn Aleksandrov degen áldekimniń aty beriledi. Buǵan narazy bolǵan Dıhan Ábilev pen Qalıjan Bekhojın Pavlodardyń oblystyq partııa komıtetine: “Bul durys emes, sovhoz Sultanmahmut Toraıǵyrov atynda bolý kerek” dep hat jazady. Biraq ol hatqa obkomnyń aıyl jııatyn túri kórinbeıdi. Endi bul iske ózi qoltoqpaqtaı bolsa da, boıyna qarǵa boıly Qaztýǵannyń qaısarlyǵy daryǵan Qalmuqan kirisedi. Qansha aıtqanmen 10 jyl Eýropa tálimin kórgen ol dálelsiz doq kórsetýden túk ónbeıtinin biledi. Sóıtedi de arhıvke, zańǵa júginedi, solardan sózin ótkizerlik sańylaý tabady. Obkomda otyrǵan áripshil shovınısterdi ózi usynǵan ıdeıaǵa kóndirý úshin áýeli sol Aleksandrovtyń atyn sovhozǵa berýge laıyqsyz, ondaı qurmetke tatymaıtyn adam ekenin dáleldeý kerek edi. Qysylshańda kómekke kelgen, eshkimniń bet-júzine qaramaıtyn aınalaıyn aqıqatshyl arhıv álgi Aleksandrovtyń qandaı alaıaq bolǵandyǵyn jarqyratyp jaıdy da saldy. Ol jurtty aldap, 4 mıllıon rýbl qaryz­ǵa batyp, aqyry masqarashylyqpen aty­lyp ólgen sabaz bolyp shyqty. Osy aıǵaq­tardy bultartpastan qolǵa ustaǵan sol tustaǵy “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetiniń qyzmetkeri, jas talap jazýshy Isabaev obkomnyń shovınıst hatshysyna: “Sovet sovhozyna kimniń atyn berip otyrsyz?” dep suraqty tótesinen qoıdy. Qısyny kelisken osyndaılyq Qalmuqan tegeýrininen keıin týǵan jerine ornaǵan sovhozǵa Sultanmahmut aqynnyń atyn bermeske shovınısterdiń sharalary da qalmap edi. Bul – 1962 jyl. Osy jaǵdaıdy bizdiń qyzmetkerimiz sóıtken dep qazirgi táýelsiz elimizdiń aǵa gazeti “Egemen Qazaqstannyń” da maqtan etýge qaqysy bar dep oılaımyz. Iá, beıbit kúnniń bir erligine barabar bul isi úshin, Qabdolovshylap aıtqanda, “egemendikter” Qalaǵańmen maqtanady. Baıanaýyldyń týmasy Qalaǵań Ekibas­tuz­dyń kómirin ashqan adam Qosym Pishenbaev degen kisi dep el aýzyndaǵy áńgimelerden bala kúninde-aq estip júretin. Endi osy en baılyq­ty alǵash ashýshy retinde qaıdan sap ete túskeni beımálim Borodın degen belgisiz bireýdiń áspettelip, sonyń atyna kóshe berilip jatqanyna tań qaldy. Ekibastuzdyń kómirin tapqan ol emes, Pishenbaev dep obkom hatshysy Barıkovqa barsa, tipti jolatar emes. “Kómirdi Pishenbaev tapty degen qaǵaz ákel” deıdi beti búlk etpeı. Jarty Reseı, jarty Sibirge jylý berip otyrǵan Ekibastuzdy ashý qurmetin qazaqqa qımaıdy. Ondaı baılyqty tabýǵa tek orys qana laıyqty! Sodan shovınısterdiń esirgeni sonsha, kómirdi ashty dep dúnıede bolmaǵan Borodındi ataı salǵan. Qalaǵań taǵy arhıvke júgindi. Sátin salǵanda, kerek qaǵaz Kıevtiń arhıvinen tabyldy. Sebebi, Ekibastuzdan alǵash Artem Derev degen kópes kómir ala bastaıdy. Sibir qalalaryna satady. Biraq kásipshilikti keńeıtýge aqshasy jetpeı, Kıevtiń bir kópesin kómekke shaqyrady. Ol jaqtan kómirdiń kólemi men sapasyn bilýge ókil keledi. Osy jaılardy aıtqan qaǵazben birge kómirdi Pishenbaev tapty degen qaǵaz da ketken bolar dep oılaıdy bizdiń Qalaǵań. Sóıtip, júrgende Máskeýde Sýgonıako degen ýkraın jýrnalısi­men jolyǵyp qalady. Onyń armany Qazaq­standaǵy Taras Shevchenko bolǵan jerlerdi kórý eken. “Jaraıdy. Kómekteseıin. Tek sen de bir sharýaǵa qol ushyn ber. Kópes Lazarevtiń Ekibastuzǵa baılanysty qujattary Kıevtiń arhıvinde bolýy múmkin. Maǵan sol kerek” dedi. Úmiti aldamady. Sol qaǵazdy Sýgonıako taýyp, fotokóshirmesin salyp jiberdi. Qyzyq bolǵanda, Qosym Pishenbaev ta sonyń ishinde júr. Qarabıdaıyq degen jerden kómir tabylǵandyǵy, tórt qazaqtyń shýrp qazǵandyǵy, bári taıǵa tańba basqandaı aıtylǵan. Tórteýdiń mańdaı aldynda Qosym Pishenbaev tur! “Ýa, jasa arhıv!” dedi Qala­ǵań. “Mynadaı aıǵaq turǵanda Pishenbaevty jolatpaı, dúnıede bolmaǵan Borodınge kómir ashty dep ataq bergen ótirigińdi “Krokodılge” jazyp bersem ne bolasyz?” dep obkom hatshysy Barıkovqa qıǵylyq salyp, endi Qalaǵań kúsheıdi. Ekibastuzdy alǵash tabýshy qurmetiniń aq-adal ıesi Qosym Pishenbaev babamyz tarıhtan resmı túrde ózine tıesili oryndy sóıtip aldy. Atyna kóshe berildi. Keıin, 1994 jyly, týǵanyna 150 jyl tolýyna oraı Ekibastuz qalasynda eskertkishi ornatyldy. Qalmuqan Isabaevtyń jáne ... arhıvtiń arqasynda. Basqynshy ataman Ermak atyn qazaq jerinen alastaý jónindegi aıtys-tartystar kezinde de Qalaǵań qazaq úshin kókeıtesti bul máseleden syrt qala almady. Biraq bos daýry­ǵýshylardyń, qurdan-qur óńesh jyrtýshy­lardyń qataryna qosylmady. Ol ónbeıtin bos aıtysty qoıa turyp, máseleni sheshýdiń naqty kiltin tapty, ár qadamyn baıyppen jasady. Shekaraǵa jaqyn Reseı qalalarynyń basshylarymen mámilege keldi. “Ermaktyń aıaǵy qazirgi Qazaqstan aýmaǵyn múldem baspaǵan eken. Ataman Omby­nyń, Tomby men Túmenniń tarıhynan oryn alsa, ádili de sol. Biz atamannyń eskertkishin sizderge tegin bereıik” dep dıplomatııaǵa júgindi. Munysy tabylǵan aqyl boldy. Reseılikterdi aıtqanyna kóndirdi. Aıtys-tartystyń qyzýyn basyp, shıelenisti báseńsitti. Sóıtip, aqyryn júrip, anyq basqan, men sóıttim dep keıbireýlershe keýdesin qaqpaǵan Qalaǵań Ermak qalasyna qoıylǵan basqynshy atamannyń eskertkishin alýǵa, qala atyn Aqsý dep ózgertýge atsalysty. Sátbek batyr babamyz jaıratqan Ermakty aqyry túpkilikti jeńip shyqqan qazaq jazýshysy Qalmuqan Isabaev boldy. Bizdiń zamanda qazaq atynyń shet jurttarda tanylýyna, qazaq rýhynyń álemdik keńistikte asqaqtaýyna áýel bastan muryndyq bolýshylardyń aldyńǵy qatarynda taǵy da Qalaǵań turady eken. Ulttyń keýdesinen basqan keńestik saıasat bel alyp turǵan sonaý 1979 jyly Abaıdyń Geteden aýdarǵan “Qarańǵy túnde taý qalǵyp” óleńin mármár tasqa qashatyp, ony sol óleńniń nemisshe nusqasy týǵan, ózi komendant bolǵan Ilmenaý qalasynyń Gete mýzeıine qoıǵyzý jáne osy sózge jazylǵan Abaı ániniń magnıtofon taspasyn tabys etý Qalaǵańdaı qaısardyń ǵana qolynan keler izgilikti is bolatyn. Sol kezderde GDR gazetteri Tıýrıngııada shyr­qalǵan Abaı ánin jyl saıyn 60 myńdaı adam tyńdaı­tynyn jazdy. Bul da Qalaǵańnyń arqasynda. Al endi osy Qalaǵań Berlınde Abaı atyna kóshe bergizý úshin ne istedi deńiz? Ol áýeli ózimizdiń sheneý­niktermen arpalysyp júrip Astana, Almaty, Semeı jáne Qaraǵandy qalalarynyń bir-bir kóshesine nemistiń uly aqyny Geteniń atyn qoıǵyzdy. Sosyn sol týraly qala ákimderi she­shim­­deriniń kóshirmesin alyp baryp, Berlınniń merine kór­setti. Qazaq aıtpaı ma: “Almaq­tyń da salmaǵy bar” dep. Osy kámil qaǵıdany ustanǵan, qyldan taımas nemistik dáldikke súıengen qazaqtyń qart jazý­shysy Qalmuqan Isabaev, sóı­tip, 2000 jyly búkil halqy­myzǵa Berlınde Abaı kóshesiniń ashylý qýanyshyn syılap edi. Bıylǵy sáýirdiń 25 jul­dyzynda Italııanyń Trıest qala­synda 1943-1945 jyldary osy qalany jáne Gorısııa oblysyn azat etý kezinde qaza tapqan 104 keńestik jaýynger­diń rýhyna arnalǵan eskertkish ashyldy. Onyń tómengi jaǵyna mynadaı sózder ıtalıan, orys jáne qazaq tilderinde bederlep jazylǵan: “Eskertkish Qazaqstan Respýblı­kasynyń Úkimeti jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Italııadaǵy Elshiligimen, soǵys ardageri Qalmuqan Isabaevtyń bastamasymen, Trıest qalasy­nyń jurtshylyǵy jáne Merııasynyń qol­daýymen ornatylǵan. 2010 jyl 9 mamyr”. Osylaısha alys Italııada Qalaǵań esimi taǵy da aldymyzdan shyqty. Onyń syry mynadaı. О́zi de ot keshken, soǵystan keıin Germanııada kóp jyl áskerı qyzmet atqarǵan aǵamyzdy Eýropany fashızmnen azat etýge qatysqan qazaq jaýyngerleri jaıly oı jıi mazalaıtyn. Solardy izdep tapsam, Eýropany azat etýde qazaqtyń da qany tógilgenin, úlesi baryn álemge jar salyp aıtyp, tanytsam deıtin. Sóıtip, Qalaǵań otyz jyldyq izdenistiń arqasynda Iýgo­slavııa halyq-azattyq armııasynyń qura­mynda 1943 jyldyń kúzinde fashıstik konslagerlerden qashyp baryp qosylǵan keńes jaýyngerlerinen erekshe batalon jasaqtalǵanyn, batalon komandıri bolyp 23 jasar qazaq jigiti serjant Beısen Raıysovtyń taǵaıyndalǵanyn anyqtaıdy. Bul quramany “orys batalony” dep te ataǵan. Jetpisinshi jyldary Beısenmen kezdesip, Vıpava kópiri úshin teń emes shaıqasta 150 fashısti jer jastandyrǵan, ózderi de sheıit bolǵan 10 qazaq partı­zanynyń esimderin jazyp alady. Qalaǵań Jeńistiń 60 jyldyǵy tusynda: “Eger respýblıka Úkimeti maǵan jol ashsa, Italııa­daǵy ózimizdiń elshilikke baryp, ózen men kópirdi jáne osy mańǵa jerlengen jerles­terimizdiń zıratyn taýyp, olardyń aty-jónderi jazylǵan kesene turǵyzý daıyndy­ǵyn bastar edik” degen tilek-ótinishin aıtyp, sol kezdegi Memlekettik hatshy Oralbaı Ábdikárimovke hat tapsyrǵan bolatyn. Qazaqy uǵymǵa salyp aıtqanda, aqkóılek aqsaqaldyń osynaý aq tilegi perishteniń qulaǵyna shalyndy. Qalaǵańnyń Trıest mańynda qurban bolǵan 10 qazaq jaýyn­geriniń máńgilik jaı tapqan jerlerin taýyp, kesene ornatýǵa kómektesýdi suraǵan ótinishi bizdiń Syrtqy ister mınıstrliginde de, Italııadaǵy Almaz Hamzaev basqaryp otyr­ǵan elshiligimizde de oń qabaqpen qabyl alyn­dy. Izdeý jumystarynyń nátıjesinde sol tóńirekte 104 keńes jaýyngeri qurban bol­ǵan­dyǵy anyqtaldy. Onyń 36-sy qazaq bolyp shyqty. Endi, mine, Qalaǵań kótergen bastama, dittegen is jerine jetip, alys Italııada adamzattyń azattyǵy úshin qyrshyn ketken bozdaqtary­myzdyń rýhyn asqaqtatqan kesene turǵyzyl­dy. Qazaq eli, qazaq jeri óz uldaryn umytpa­dy. Arýaqtaryn rıza etti. Qazaqtyń aqsaqal jazýshysy Qalmuqan Isabaıdyń arqasynda. Sóz sońyna qaraı Qalaǵańnyń taǵy bir qyzyǵyn aıtaıyqshy. Bul kisińiz akademık Ebineı Bóketovpen dosjar bolǵan ǵoı. Birde Ebekeńniń úıinde otyryp, Qalaǵań keler jyly 50 jasqa tolatynyn aıtypty. Sóıtse keler jyly Ebekeń de 50-ge tolady eken. – Apyraý, sen de elýge kelip qaldyń ba? – depti Qalaǵań. Sonda onyń batyr tulǵaly qurdasy: – Kip-kishkentaı Qalmuqan elýge kelgende, úp-úlken meniń elýge kelmegenim uıat emes pe?– dep keńk-keńk kúlgen eken. Sol aıtpaqshy, qarshyǵadaı Qalaǵań elý, alpystaryńyzdy alys jyldarda shań qaptyryp qaldyryp, mine, seksen bestiń seńgirine shyqty. Qazaq múddesi turǵysynan kelgende bir ózi ataǵy dardaı pálenbaı deıtin ınstıtýt, uıym, partııalardyń júgin kóterip, solar atqarýǵa tıisti jumystardy aıqaı-shýsyz bir ózi tyndyryp júr. Onysyn jáne mindet etpeıdi. Isi ulyq, ózi kishik Qalaǵańnyń bul da bir ǵıbraty bolar. Qorǵanbek AMANJOL.