Kóz kórgen

О́mirdiń biraz belesinen ótken soń, árıne, biraz nárseni kóresiń, biraz adamdardy tanyp-bilesiń. Árqıly oqıǵalar oı-sanańa tizbektelip, adamdar sulbalary jadyńda jattala beredi. Áıtkenmen, ýaqyt óte kele sonyń deni kómeski tartyp, umytyla beretini de shyndyq. Sony jadyńda qaıta jańǵyrtyp otyrýdyń bir tásili – qaǵazǵa túsirý. Qazir keıbir adamdardyń jazǵan estelikterinde ishinara óziń de kórip, kýá bolǵan jáıtter múldem burmalanyp, bolmaǵandy boldy deıtin ádetter shyqty. Menińshe, sol kórgenińdi meılinshe dálme-dál, aınytpaı qaǵazǵa túsirgen lázim. Jazǵanyńmen bireýlerdi tuqyrtý nemese asyra maqtap, danyshpan qylyp jiberý de durys emes dep oılaımyn. Myna qysqasha estelikterimde sol qaǵıdatty saqtaýǵa tyrystym. Kózben kórip, qulaǵymmen estigenderimdi ǵana aq qaǵaz betine órnektep otyrmyn, aǵaıyn! Zamanbek ÁBDEShEV, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Zaısan aýdanynyń qurmetti azamaty.

* * *

................SÁBEŃ О́z basym Sábıt Muqanov­ty bir-eki-aq ret kórippin. S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq ýnıversıtetinde oqyp júr­gen­de Úkimet úıi men Bas posh­ta­nyń arasyndaǵy saıabaqtyń ishindegi otyrǵyshta tynyǵyp otyrǵan jerinen syrtynan bir kórdim. Sol kisi ekenin kitapqa basylǵan sýretterinen, teledı­darda sózin tyńdaǵan sátterinen aına-qatesiz jazbaı tanyp tursam da, qasyna jaqyndaýǵa batylym barmady. Aýyldaǵy súıekke sińgen jasqanshaqtyq oǵan yryq bermedi. Taǵy birde Almaty medısınalyq ınstıtýty­nyń úlken akt zalynda aqyn-jazýshylarmen kezdesý bolady degendi estip, dostarymmen sonda bardyq. Atshaptyrym úlken zalda ıne shanshar oryn joq. Kópshiligi Almatydaǵy túrli oqý oryndarynyń stýdentteri. Ol kezdegi jurttyń ádebıetke, aqyn-jazýshylarǵa degen iltıpaty qandaı edi! Tórdegi ústel basynda Sábıt Muqanov bastaǵan qazaqtyń nebir dúldúl qalamgerleri. Solardyń ishinde marqum Qasym Toǵyzaqov, Tumanbaı Moldaǵalıevterdiń otyrǵany esimde. Ol kezde birshama jastaý sanalatyn Tumaǵań shetke jaıǵasypty. Alǵashqy sózdi Sábeń aldy. Asyqpaı ornynan turyp, minberge keldi. Basynda taqııasy bar. Qolyna taıaq ustaǵan. Qarlyǵyńqy daýysymen biraz sóıledi. Sodan esimde qalǵany... – Vladımır Maıakovskıı bir sózinde meniń tvorchestvomdy tolyq ıgerýge Gosplannyń shamasy kelmeıdi degen eken. Sol aıtqandaı, meniń jazǵan-syzǵan júz tomǵa jetetin shyǵarmalarymnan “Jazýshy” baspasy shúmıtip, on alty-aq tom etip, zorǵa shyǵardy, – dep demin bir aldy. – Al endi ne jazyp júrsiń degen suraqtary­ńa kelsek, sońǵy ýaqyttarda qartaıdyq, densaýlyq syr bere bastady, sondyqtan óleńniń de qysqalaý formasyna kóshtim. Baǵzy zamandarda parsy-ıran ádebıetiniń klassıgi Omar Haııam degen aqyn bolǵan. Sol kóbine rýbaıattar jazyp, álem ádebıetinde aty qalǵan shaıyr. Men de keıingi ýaqyttarda sondaı rýbaıat janryna birshama qalam tartyp júrmin. Qazir senderge sol jazyp júrgenderimnen birer óleńder oqyp bereıin. Zalda kileń jastar otyrǵandyqtan, senderdiń júrekterińe jaqyn mahabbat taqyrybyna jazǵandarymdy oqımyn, – dep jymıǵan Sábeń aldymen jurtty bir kúldirip aldy. Sonsyn álgi jazǵandaryn oqydy. Sol rýbaıattarynan esimde qalǵany: “Men daǵy jas bop kórdim ózge jurttaı, Ańsadym mahabbatty ózge juptaı. Túsindim shóldegen jan qanbaıtynyn, Úlbirek qyz erniniń balyn jutpaı”, – degen shýmaǵy ǵana. Zal dúrkirete qol soǵyp, aqyn ataǵa rızashylyǵyn bildirdi. Budan soń Sábeńniń aıaýly júzin teatrda sońǵy saparǵa shyǵaryp salǵanda bir-aq kórdik. *** ǴABEŃ............... Al Ǵabıt Músirepovti kóbirek kórdim. О́ıtkeni, ol kisi men ýnıversıtet bitirip, “Jazýshy” baspasynda qyzmet istep júrgen kezimde kózi tiri edi. Biraq ol kezde zeınetker bolǵandyqtan, Jazýshylar odaǵyna sırek keletin. Ýnıversıtettiń joǵary kýrsynda júrgende Áýezov atyndaǵy ádebıet ınstıtýtynyń janynda ǵalym Rahmanqul Berdibaev basqaratyn keshki ýnıversıtet jumys istep, apta saıyn belgili ǵalymdar, aqyn-jazýshylar sonda kelip, túrli taqyryptarǵa dáris oqıtyn. Bir kúni sonda Ǵabıt Músirepov keledi eken degendi estip, sonda bardyq. Ǵabeń keldi. Túr-kelbeti ózimiz onynshy synyptyń ádebıet oqýlyǵynan kórip júrgen etene tanys sýretinen aýmaıdy. Ústinde qyry synbaǵan qarakók kostıým-shalbar. Kózinde kózildirigi bar. Qolyma qaǵaz-qalam alyp, bárin jazyp otyrmaǵanyma áli kúnge qatty ókinemin. Esimde qalǵany tek bir kúldirgi áńgimesi ǵana. “Birde Sábıt bir shetelge barypty, – dep bastady áńgimesin asyqpaı bıpazdaı sóılep. – Sodan qaıda barǵysy kelgenin qaıdam, bir tramvaıǵa minedi. Úlken shaharda álgi tramvaı Sábıtti ózi nysanaǵa alǵan tusynan basqa jerge alyp ketse kerek. Kólik ishinde kele jatyr, bireýden birdeńe suraıyn dese, tili qurǵyr jetpeıdi. Sodan áı, endi adasqan degen osy ǵoı dep, ne isterin bilmeı sharasy taýsylǵan Sábıt qazaqtyń bir boǵaýyz sózin jurtqa estirte aıtyp jiberse kerek. Sonda jaqyn mańda otyrǵan qaratory bireý ornynan atyp turyp: – Oı, siz qazaqpysyz?! – dep muny qushaqtaı alady. “Bul qazaqtyń júrmeıtin jeri joq, áne, kórgen shyǵarsyzdar”,– dep bir jymıyp qoıyp edi qaıran Ǵabeń. * * * BAÝKEŃ......... Baýyrjan Momysh­ulyn alǵash Jazýshylar odaǵynyń aldyńǵy jaǵyndaǵy saıabaqtan kórdim. Qasymda inim Baqytbek kele jatqan. Kenet sol Lenın es­kert­kishi turǵan tusty kórsetip, “aǵa, ana kisi Baýyrjan Momyshuly emes pe?” – dep surady. Qarasam, shynynda da, sol kisi. Jazǵyturymǵy kez edi. Kún ájeptáýir jyly. Biraq Baýkeńniń ústinde kúzdik palto, basynda dóńgelek bórik. Qolyna taıaq ustaǵan. О́zi Lenın eskertkishin aınalyp júr. Anda-sanda tura qalyp, eskertkishke uzaq-uzaq tesilip qaraıdy. Biz syrttaı sál qarap turdyq ta, jónimizge kettik. Nege sonsha uzaq qarady eken dep oılap qoıdyq. “Jazýshy” baspasynyń aýdarma redak­sııa­synda istep júrgen kezim. Baspamyz Jazýshylar odaǵy ǵımaratynyń birinshi qabatyna orna­lasqan. Ǵımarattyń kire berisinde kitap satatyn dúken bolýshy edi. Satýshysy Valıa deıtin orys áıeli. Bir kúni redaksııa bólmesinen shyǵyp, sol dúken mańyna kelsem, sóreniń aldynda tórt-bes kisi tur eken. Bireýi Baýyrjan Momyshuly. Qasyndaǵylar Ábdilda Tájibaev pen Juban Mol­daǵalıev. Aldynda ǵana baspadan Baýkeńniń eki tomdyq jınaǵy jaryq kórgen. Bul kisiler sony qyzyqtap tur eken. Jalma-jan Valıadan sol eki tomdyqty satyp ala qoıdym. Oıym Baýkeńe qoltańba jazdyryp alý. Qolymda álgi kitaptar, aǵalardyń qasyna jaqyndap: – Aǵa, myna kitabyńyzǵa qoltańba jazyp berińizshi? – dedim. – Sen toqta, – dedi Baýkeń maǵan qarap. – Aldymen myna kókeńe jazyp berem. Bul kisi bárimizden úlken, – dedi Ábdilda Tájibaevty nusqap. – Toqtaı turyńdar. Kitapty da ózim áperem. Mynadan da aqsha alma, – dedi Valıaǵa meni kórsetip. – Bul aqshasyn tólep te qoıǵan, – dedi Valıa. Baýkeń qaltasyna qolyn salyp, bir ýys aqsha shyǵardy. “Áı, senderge kitap áperem dep, úıdegi sulýyma beretin aqsham qalmaı júrmesin”, – dep jurtty bir kúldirip qoıdy. Maǵan jazǵan qoltańbasyn badanadaı iri áriptermen “Zamanbekke” dep jazyp, ári qaraı arab áripterimen órnektep, aıaǵyna kırıllısamen “Baýyrjan Momyshuly” dep qolyn qoıdy. Arabshasy “Zamanbekke. Estelik úshin” dep jazylǵanyn Jubaqań maǵan dereý aýdaryp berdi. Baýkeńniń sol qoltańbasy bar kitaby óz kózindeı bop, kitap shkafymda tur. *** JEKE PIKIR....................... Jazýshylar odaǵynda jyl qorytyndysy júrip jatqan. Bul jıynǵa Baýkeń de qatysyp otyr edi. Bir jyldyq poezııa jınaqtary jónindegi baıandama jasaý Táken Álimqulovqa tapsyrylypty. Tákeń marqumnyń bul iske muqııat daıarlanbaǵany kórinip-aq turdy. Tórt-bes óleńder kitabyn ǵana ústirt atap ótti. Onsha taldaǵan da joq. Sol jyly jaryq kórgen jyr jınaqtarynyń kópshiligi atalmaı da qaldy. Qysqasha ǵana sóılep, minberden túsip ketti. Jaryssózge shyqqan Jarasqan Ábdirashev muny durys kórsetti. “Bıylǵy jyr jınaqtary jónindegi baıandama bolǵan joq dep eseptelip, baıandamany basqa bireýge berip, jıyn qaıta ótkizilsin”, – degen usynys jasady ol. Jyl qorytyndysynyń sońyna qaraı sóz alǵan sol kezdegi Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy Ánýar Álimjanov bıylǵy jylǵy óleń jınaqtaryna baıandamanyń shynynda da durys jasalmaǵanyn aıtyp kele jatyr edi, kenet zaldyń orta tusynda otyrǵan Baýkeń: “Eto Vashe lıchnoe mnenıe. A mnenıe aýdıtorıı ınoe!” – dep sózin bóldi. “O kom govorıte?” – dedi Ánekeń de orysshalap. “O tom, o chem tolko chto Vy govorılı”, – dedi Baýkeń otyrǵan ornynan. “Togda eto toje Vashe lıchnoe mnenıe”, – dedi de, Ánýar sózin ári qaraı jalǵastyryp áketti. * * * Jetim qyzdyń toıyndaı....... Ákem marqum Baýkeńdi bir kórýdi armandap júrýshi edi. Birde Lermontov atyndaǵy orys drama teatrynda Baýyrjan Momyshulynyń jetpis jyldyq mereıtoıy atalyp ótetin boldy. Ákemdi sol teatrǵa ertip keldim. Toı keshi basta­lar qarsańynda teatr aldynda turǵanbyz. Bir kezde sol jerge bir aq “Volga” kelip toqtady. Qarasaq, júrgizýshiniń qasynda Baýkeń otyr eken. Áınektiń syrtynan kórip turmyz, ol kisi qolyn shekesine qoıyp, júrgizýshige birdeńeler aıtyp jatty. Bir kezde mashınadan tústi. Basynda qarakól seńseń bórki bar. Qarsy alyp amandasqandar arasynan sol kezdegi syrtqy ister mınıstri Mıhaıl Esenálıev pen “Jetisý” gazetiniń redaktory Pernebek Beısenovti tanydym. Biraq, nege ekeni belgisiz, Ortalyq partııa komıtetinen de, úkimetten de, qala basshylarynan da laýazymdy eshkim kórinbedi. Jalpy, Baýkeńniń jetpis jyldyǵy jetim qyzdyń toıyndaı ótkenin aıta ketý kerek. Bes-alty adam sóıledi, úsh-tórt shapan, quttyqtaý jazylǵan papkelerden basqa kórnekti syı-sııapat ta jasalǵan joq. Aqyrynda toı ıesine sóz berildi. Bul keshke Baýkeńniń shashyn qyryqtyryp, murtyn basyp, táýir kostıým kıgizip, moınyna lenta-galstýk salyp ákelgen eken.  Sondaǵy sóılegen sózinde de, qımyl-qozǵalysynda osy keshke kóńili tolmaǵany, qońyltaqsyǵany bilinip-aq turdy. * * * Aspan jylaǵan kún............ ...Baýkeń qaıtys bolǵan kúnder “Qazaq­stannyń Reseıge óz erkimen qosylǵanynyń” eki júz elý jyldyǵymen tuspa-tus keldi. Aldymen sol uly toıdy ótkizip alaıyq degen shyǵar, áıteýir, Baýkeńniń jerleýi sodan keıin bolǵany, máıitti úsh kúndeı ustaǵany, esimde. Ol kezdegi Qazaqtyń M. Áýezov atyndaǵy drama teatry (qazirgi Ǵ. Músirepov atyndaǵy jasóspirimder men balalar teatry) aldy qaraqurym adam. Qoshtasý eki-úsh saǵatqa sozylsa da, adam aıaǵy tolastar emes. Jáne sol kúni aspan da jylap turǵandaı aǵyl-tegil nóser toqtamaı jaýdy. “Baýkeńniń qazasyna búgin Qudaıdyń kúni de aǵyl-tegil jylap tur ǵoı” dedi bireý. Bir kezde katafalk mashına kelip toqtady. Baýkeńniń súıegi sol mashınaǵa salyndy. Bir qarasam, bizdiń naǵashymyz Qadylbek mashına­nyń ústine shyǵyp, Baýkeńniń basyn jóndep jatqyzyp jatyr eken. Nóser áli quıyp tur. Qaraly kerýen Keńsaıǵa bet aldy. Sondaǵy bıik tóbeniń bir shetinde qabiri qazylypty. О́kimet basshylarynan Qazaqstan Ortalyq partııa ko­mıtetiniń hatshysy Kákimjan Qazybaev, Alma­ty oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshy­sy Keńes Aýhadıevter júrdi. Nóser áli tolastar emes. Kákimjan Qazybaev marqum qolynda sha­tyr, tas músin sekildi qatyp qalǵan. Selt etpeı­di. Qaraly jıynda sóz alǵan jazýshy Tahaýı Ahtanov keıin jurt aýzynda qalǵan sózin sonda aıtqan edi. “On byl nestandartnym chelovekom svoego standartnogo vremenı”, – dep edi. Qazir “noqtaǵa basy syımaǵan” dep aýdaryp júr ǵoı. Tabytty qabirge túsirerde bir top soldattar avtomattan aspanǵa oq atyp, salıýt berdi. Jurt japa-tarmaǵaı topyraq saldy. Qaladaǵy qanshama uıym-mekemelerden kelgen azagúlder qoıylyp jatyr. Zırattan uzaı berip qarasam, Baýkeńniń jas topyraǵy qyzyldy-jasyldy gúlderge oranyp qalǵan eken. * * * QASYM AǴA....... Qasym aǵa Qaısenov men “Jazýshy” baspasynda redaktorlyq qyzmette júr­gende, Odaqta keńesshi bo­lyp jumys istedi. “Jazý­shy” baspasy Gagarın men Abaı dańǵylynyń qıyly­syndaǵy “Baspalar úıine” kóshkenshe bir jyldaı kúnde derlik kezdesip júr­dik. Keıin ol kisi zeınetke shyqty. Sonsyn Jazý­shylar odaǵynda arakidik jolyǵatyn boldyq. Ol kisiniń bir ádeti ózinen jasy kishilerge “eneńdi uraıyn” dep ázildeıtin. Árıne, “uraıyn” degen sóz ol kisiniń aýzynan basqasha, qyshqyldaý shyǵatyn edi. Birde Jazýshylar odaǵynyń ekinshi qaba­tyndaǵy tereze aldyna qoıylǵan otyrǵyshtarda bir top kisi áńgimelesip otyr eken. Ortasynda Qasym aǵa. Bir kezde birinshi qabattan kóterilip kele jatqan bir jigit otyrǵandarǵa sálem berip, úshinshi qabatqa qaraı ketti. – Áı, ana jigit álgi N. ǵoı, – dedi Qasekeń. – Osy meni bir qatyrdy. Senderge sony aıtyp be­reıin. Birde úırenshikti ádetimmen muny da “eneńdi uraıyn” dep jibergem. Ol bir jymıdy da, kete bardy. О́zim baspa dırektorynyń orynbasarymyn. Birde kabınetimde otyrsam, esik ashylyp, Má­rııam Hakimjanova apaı kirdi. Sońynan álgi N. ile­sip keledi. Oıymda túk te joq, “oı, apaı, keli­ńiz, tórletińiz” – dep jigijappar bop jatyrmyn. “Aınalaıyn, Qasym, amanbysyń? Haliń qalaı?” – deıdi apaı. – Sende túk jumysym joq, Odaqtyń bir qyzmetkerine kelip edim, mynaý (N-di kórsetip) osy jerde Qasym inińiz otyrady. Aqyry kep qalǵan ekenbiz, kirip, sálemdesip shyǵaıyq dep bolmady. Aıtpaqshy, sen, bálkim, bilmessiń, bul meniń kúıeý balam ǵoı”, – deıdi. Al ana pále apaıdyń tý syrtynan sol kisini nusqap, “enem osy” degendeı jymyń-jymyń etedi. Mańdaıymnan sýyq terim shyǵyp ketti. Sasqanymnan: “Apaı, kelgenińiz durys bopty. Bul baspadan alatyn qalamaqyńyz bar ma edi, dereý aldyryp bereıin”, – deı berippin. Áıtpese aqyn apamyz “Qaınar” baspasynan, qalamaqy alýshy ma edi? N. meni osylaı bir qatyrǵany bar, – dep qarq-qarq kúlip edi Qasym aǵa. *  *  * Taǵy birde sol ekinshi qabattaǵy otyrǵyshtarǵa Qasym men Syrbaı (Máýlenov) aǵalar jaıǵasypty. Ekeýiniń de shaý tartqan kezi. Syraǵań aldynda ǵana qatty syrqattanyp, aýrýhanada jatyp, endi aıyǵyp kelgen beti eken. Ekeýi uzynsonar áńgimege kiristi. Ony-munyny ilip-qaǵyp, shalyp biraz otyrdy. – Anada osynda jyl qorytyndysy bolyp­ty, – dep áńgimesin bastady Qasekeń. – Maǵan qatysqan jigitter aıtyp keldi. Sonda Sáken (Júnisov) meni jaqsy jazýshy dep aıtypty. Sáken de ottaıdy eken, dedim men. Men qaıdaǵy jazýshymyn... Men tek álgi qyrǵyn soǵysta kórgen-bilgenderimdi qaǵazǵa túsirgenim bolmasa... – dep bir toqtady Qasym aǵa. – Qalaı bolǵanda da maqtapty ǵoı, endi jýmaımysyń? – dedi Syraǵań. – Jýaıyn, júr, ishemisiń? – dep Syraǵańnyń qoltyǵyna jabysa ketti Qasekeń. Aqyn Jarasqan aıtqandaı, “aqyrǵan ashy sý túgili, syradan da tatpaı” júrgen Syraǵań keńkildep kúlip, zorǵa qutyldy. * * * ǴALEKEŃ.......... Bul áńgimeni “Jazýshy” baspasynda júrgen kezimde bastyǵym aqyn Jappar О́mirbekov aıtyp edi. – Marqum Ǵalı Orma­nov bizde redaksııa meń­ge­rýshisi bolyp jumys iste­di, – dep bastady Japekeń. – Men ol kezde jap-jas redaktor jigitpin. Bir kúni meni Ortalyq partııa komıtetine shaqyrdy dep Ǵalekeń ketip qaldy. Et pisirim ýaqyttan keıin tútigip Ǵalekeń jetti jumysqa. Áliptiń artyn baǵyp biz otyrmyz. – Áı, bular qandaı adamdar eı, qandaı adamdar?! – dep keııdi Ǵalekeń áldekimge. – Jaıshylyq pa, áıteýir? – deımiz. – Qaıdan jaıshylyq bolsyn. Ana Ǵabıden Mustafınniń “Mıllıoner” shyǵarmasyn áńgime ǵyp jatyr SK-da. – Sen nege antısovettik povesti baspadan shyǵarǵaly jatyrsyń? – deıdi hatshy. – Oıbaı-aý, onyń qaı jeri antısovettik ekenin aıtyńyzshy? – deımin men. – Ana egis dalasynda arbanyń ústindegi eki-úsheý nege alysyp oınaıdy? Egin jınaý naýqanynda ol qandaı daraqylyq? Sovettik sana degen qaıda? – dep burqyldaıdy hatshy. Men óz dálelderimdi aıtyp baǵamyn. Oǵan kóne­tin hatshy joq. Shyǵarmanyń qorǵasynmen teri­lip qoıǵan naboryn tarqatasyń deıdi. Aqyrynda men: – Joldas hatshy, olaı bolsa, meni par­tııa­dan shyǵaryńyz, qyzmetimnen alyńyz, ornyma basqa bireýdi otyrǵyzyńyz, nabordy sol tarqat­syn, – dep, shyǵyp júre berdim, – deıdi Ǵale­keń. – Áı, degenmen ózin de bir boqtadym-aý! – deıdi Ǵalekeń áldenege qaradaı aıyzy qanyp. Bizdiń kózimiz sharadaı bop, baqyraıyp ketken. – Oıbaı, Ǵaleke, sonda hatshyny sol jerde boqtadyńyz ba? – deımiz qaradaı shoshynyp. – Áı, balamysyń degen! SK-da kisini kisi boqtaı ma eken? Bylaı shyǵa bere boqtadym ǵoı, – deıdi Ǵalekeń jaryqtyq myrs-myrs kúlip. * * * MUQAǴALI...... Osyndaı jyl qory­tyndysy ádette eki-úsh kúnge sozylyp, áde­bıet­tiń barlyq janr­lary jóninde áńgime qozǵalyp, osy syltaý­men bastary qosylǵan aqyn-jazý­shylar da bir jyrǵap qalatyn. Onyń ústine Jazýshylar oda­ǵyndaǵy “Qalamger” dám­hana-bardyń da jumysy qyzyp jatatyn kez. Bul jolǵy jıyndy da Ilııas Esenberlın júrgizip otyrǵan. Ol jyldary Muqaǵalı marqum jumsartyp aıt­qanda birshama jaısyzdaý júrdi. Biraq osy jıynǵa sap-saý kelipti. Ústinde qa­raqońyr kostıými bar. Aq kóılegine galstýk sal­ǵan. Sózin jaılap bastady. Birkelki únmen asyq­paı jaılap sóıledi. О́leń oqyǵanda mań­daıy býsa­nyp, úni shyǵyńqyrap ketetini bolýshy edi. Bul joly óıtken joq. Jáne qaǵazǵa qarap tu­ryp sóı­ledi. Aıtaryn aldyn ala jazyp ákelgen sııaqty. – Bizde talanty taýdaı bolǵanmen, baǵy janbaı júrgen aqyndar bar. Solardyń biri – Toqash Berdııarov, – dep bir toqtady. – Ras,– dep basyn ızep qoıdy tórdegi ústel basynda otyrǵan Qalıjan Bekhojın. Budan keıin Muqań Toqash aqynnyń aqyndyq daryny jaıynda birer pikirin túıindep tastap, onyń áli kúnge úı-kúısiz júrgenine qynjylys bildirdi. – Muqaǵalı, – dedi sol kezde Ilekeń basyn kóterip, – toqtaı turshy. Aıtqanyńnyń bári durys bolsyn-aq. Biraq ózderińniń osy istep júrgen qylyqtaryń jón be? Toqash ta, sen de iship alyp, jurtqa tıisesińder. Boqtaısyńdar. Myna otyrǵan jurt ta ádebıetke hal-qaderinshe azdy-kópti eńbek etip júrgender. Mysaly, men qazaq halqynyń úsh júz jyldyq tarıhyn jazǵan adammyn. Biraq sonymdy eshkimge buldap júrgen joqpyn. Al sender birer jaqsy óleń jazǵan ekenbiz dep, araqqa salynyp, jurtty balaǵattaǵandaryńdy qoımaısyńdar. Ilııas aǵa osy qarqynnan tanbaı baıyppen biraz nárseni aıtyp tastady. Muqaǵalıda ún joq. Munyńyz teris, ne durys demedi. Minberde sol kúıi melshıip, bir sátke únsiz turyp qaldy. Sonsyn qaǵazyn jınastyryp, jaıymen zalǵa túsip ketti. Sózge toqtaıtyn, aǵa syılaıtyn minezge sonda bir súısingenim este. * * * QALEKEŃNIŃ AShÝY............. Tórt-bes jigit Jazý­shylar odaǵynyń ekinshi qabatynda ony-munyny áńgime ǵyp turǵanbyz. Qa­rasaq, baspaldaqpen Qalı­jan Bekhojın kóterilip keledi eken. “Assalaýmaǵaleıkým!” dep qolymyzdy ala júgirdik. – Áleıkýmsalam! – dep qolymyzdy alǵan soń qart aqyn: “Áı, anaý ketip bara jatqan Q. pa”? – dedi baspaldaqtyń arǵy betinen ekinshi qabattan túsip bara jatqan bireýlerdi nusqap. Áıteýir, birer kisiniń túsip bara jatqany ras edi, biraq olardyń arasynda aıtqan adamy bar ma, joq pa, onysyn bile almadyq. – Sovmınniń aýrýhanasynan keshe shyqtym. Aldyńǵy kúni Q. bireýdiń kóńilin surap, sonda barypty. Kórshi palatada jatqan meniń halimdi suraýǵa jaramady. Itke talaı jaqsylyq jasap edim! – dep keıistik bildirdi, murty jybyrlap ketken Qalekeń. – Qaleke-aý, áneýgúni “Qazaq ádebıetine” Q-nyń óleńderin maqtap kóldeı maqala jazǵan ózińiz ǵoı, – dedi bireý qarap turmaı. – Iá, onyń ras, – dedi Qalekeń, – jazýyn jazyp jiberippin, biraq Q-nyń poemalary nashar, solaryn synap maqala jazamyn áli, – dedi de kete bardy. Áı, aýzyn ashsa júregi kórinetin aqkóılek aǵalarym-aı! * * * SARYAǴAShTYŃ SÝY............. Teginde Ǵafý Qaıyrbekov jaı­ynda jurt aýzynda áńgime kóp. Ol kisi tý­ra­ly talaı qy­zyq­ty hıkaıa­lar­dy tipti baıa­ǵyda aýylda júrgen kezimizde de estıtinbiz. Ádebıettiń aıtýly maıtalmandary jónindegi ondaı ańyzǵa bergisiz hıkaıalardy aýzymyzdyń sýy quryp tyńdaıtyn edik. Keıinnen taǵdyrdyń jazýymen “Jazýshy” baspasynda redaktor bolyp istegen kezderimde ol kisimen bir ǵımarat ishinde jumys isteý baqytyna da ıe boldyq. Sóıtip, Ǵafekeńniń óz aýzynan da san alýan áńgimeler estigenbiz. Qazir men “Jazýshy” baspasynyń poezııa redaksııasynda qyzmet istep júrgen kezimde tamasha aqyn, marqum Toqash Berdııarov bizge bir kelgende aıtqan Ǵafekeń jaıyndaǵy bir hıkaıany qaǵazǵa túsirip otyrmyn. Aıtpaqshy, bul meniń Toqańdy eń sońǵy kórýim eken. Artynsha ol kisi aıaq astynan dúnıe saldy. – Alpys jyldyq toıyma Keles aýdanynyń bas­shylary elge shaqyrdy, – dedi Toqań. – Ja­nyma joldas retinde Ǵafýdy báıbishesimen ert­tim. Obaly ne kerek, aýdan basshylary jigi-japar bolyp qarsy aldy. Aýyldyń bir jaǵynda aýdan­dyq partııa komıtetiniń qonaq kútetin me­ken-jaıy bar eken. Aınalasynyń bári qalyń aǵash, qyzyldy-jasyldy gúlder, shalǵyn kók shóp. Sodan keshkisin aýdan basshylarymen, so­lar­dyń iriktep shaqyrǵan adamdarymen basqos­tyq. Gorbachevtiń araqqa qarsy kúresiniń naǵyz qyzyp turǵan kezi. Dúken bitkennen ishimdikti emge tappaısyń. Biraq, bizdiń otty sýdy asa jek kórmeıtinimizdi estigen nemese bilgen basshylar ony da tapqyzyp qoıypty. Sháınektiń ishine quıyp berip otyrdy. Qysqasy, ol joly eshte­ńe­den kende bolǵan joqpyz. Sodan tań ata tar­qa­dyq. “Erteń aýdan ortalyǵyndaǵy mádenıet sa­raıynda sizdermen aýdan jurtshylyǵynyń ókilderi kezdesedi, oǵan deıin tynyǵyp aly­ńyz­dar” dep basshylar úılerine qaıtyp ketti. Álbette, ertesin oıatqan kezde jaısyzdaý edik. Keshegi taý jyqqandaı ekpinniń biri joq. Tula boıymyz aýyrlap, eshteńege zaýqymyz bolmaı otyr. Basshylar tarapynan qatań tap­syrma alǵan bolar kútýshilik mindet atqaryp júrgen jigitter shaı-sýdan basqa mándi eshteńe usyn­bady. Áne-mine degenshe jetip kelgen je­ńil mashına bizdi tıep alyp, aýdan ortalyǵyna qaraı aǵyza jóneldi. Mádenıet saraıyna za­matta kelip jettik. Sodan áı-shaıǵa qaratpaı, birden ishke alyp kirdi. Halyq zalǵa jınalyp qalypty. Baıqaımyn, Ǵafekeńniń eki shekesi tyrysyp otyr. Árıne, meniń de jaǵdaıym máz emes. Biraq Ǵafý myna jınalǵandardyń al­dyn­da meniń shyǵarmashylyǵym jaıynda sóz sóıleýi kerek. Shyn shabytyna mingende Ǵafe­keńniń eshkimnen sóz suramaıtyny ózime málim. Áıtkenmen, keshegi otyrystan keıingi qy­sylyp turǵan tamyrlaryn sál jibitip alma­sa, sóz shirkin oıdaǵydaı aǵytylmaıyn dep turǵan sııaqty. Qarasam, sahnadaǵy ústelde eki-úsh kárlen qumyra tur eken. Qasynda tos­taǵan. Álekedeı jalanyp júrgen aýdandyq par­tııa komıteti qyzmetkerleriniń jastaý birinen: “Mynaý ne?” – dep suradym. “Shubat qoı, aǵa” dedi ol. “Endeshe, myna shubatyń­nyń  ornyna toltyryp araq quıyp ákel”, – dedim álgige túsimdi sýy­tyńqyrap. Betime tańdana bir qaraǵanmen sózge kelgen joq, álgi kárlen qumyranyń birin alyp shyǵa jóneldi. Álden ýaqytta alyp kelip, qaqpaǵy jabyq qumyrany meniń aldyma qaraı jyljytty.  Ashyp qarasam, shúpildep tur eken. Qasymda qabaǵy kelispeı Ǵafý otyr. Jalma-jan tostaǵannyń birine álgiden laqyldata quıdym da, Ǵafýdyń aldyna jyljyttym. “Bul ne?” – dep surady ol. “Saryaǵashtyń sýy ǵoı, iship jiber, tamaǵyń jibıdi” – dedim. Ol senimsizdeý keıippen tostaǵandy ózine qaraı umsyna berdi. Sonsyn munyń ne ekenin ishi sezdi-aý deımin, dem almastan tartyp jiberdi. Baıqap otyrmyn, mańdaıynan teri burq etti. Qurystanyp otyrǵan bet-júzi tegistelip, júzine qan júgirdi. “Túý, Toqa, kózim shyradaı jandy ǵoı”, – dedi sonsyn. Istiń ońǵa basqanyn ishim sezip otyr. Jınalys ta bastaldy. Basqarýshy jıyndy ashyp, alǵashqy sózdi Ǵafýǵa berdi. Sonsyn Ǵafekeń bir sóılep bersin. Taýdan aqqan bulaqtaı tasqyndatsyn sóz legin. Zal toly halyq siltideı tynyp, qos qulaqtaryn tolyǵynan Ǵafýdyń bıligine bergen. Sóılegen saıyn órlegen Ǵafýdyń tipten arqasy qozdy. Arqasy qozdy degenshe sózdiń nebir máıegi aqtaryldy deı ber. Meni Abaıdan keıin de qoıdy. Abaıdyń týǵan inisi de etti. Abaıǵa jeteǵabyl ǵyp jibergen jeri de boldy. Pýshkınder jetken bıikti de bir jaǵalap qaıttyq. Rasynda da tap sondaı daryn ekenime ózge túgil ózimniń kózimdi de jetkizgendeı kúı keshtim. – Myna Saryaǵash qasıetti meken, qazaqtyń áýlıe tutqan jeri, bul jerden shyqqan aqyn Toqashtaı bolmaǵanda, qandaı bolýshy edi? Mynadaı shıpaly sýly jerde kindigi kesilgen Toqashtyń osyndaı aqyn bolmaýǵa qaqysy da joq qoı. Aınalaıyn, qasıetińnen aınaldym, Saryaǵash! Toqa, álgi Saryaǵashyńnyń sýynan taǵy bir quıyp jibershi! – dedi sonsyn. Jurt japatarmaǵaı qol soǵyp, ólip-talyp jatyr. Bul kezde “Saryaǵashtyń” taǵy bir tostaǵanyn tartyp jibergen Ǵafekeńniń de upaıy túgel edi. *  *  * Ǵafý Qaıyrbekovti sońǵy ret kórgenimde Odaqta bir jıyn bolyp jatqan. Sahnaǵa Ǵafekeń kóterildi. Aldynda ǵana monshada qulap mertigip, biraz ýaqyt aýrýhanada jatyp shyqqan. Qolyna taıaq ustap júr eken. “Baıaǵyda bizdiń eldegi bireý: “eger men kúlsem, senderdiń jyndanǵandaryń dalada qalady”, – degen eken. Sol aıtqandaıyn, men sóılesem, birazǵa ketip qalarmyn, odan da senderge bir óleń oqyp bereıin”, – dep jip­sigen mańdaıynyń terin súrtti. Shy­nynda qara sózge kelgende de asqan júırik edi ǵoı, jaryqtyq. Syrbaı Máýlenovti eske alýǵa arnalǵan maqalasynyń bir jerinde: “Men saǵan arqamdy tirep qoıyp sóılegende, aýzymmen qus tisteýshi edim”, – dep jazypty. Munysy taza shyndyq.