Beket ata jáne biz

El aýzynda “Medınede – Muhammed, Túrkistanda – Qoja Ahmet, Mańǵystaýda – Pir Beket” degen sózdiń aıtylǵanyna az ýaqyt bolmaǵandyǵy anyq. Osy bir sózdegi Pir Beket atanyń basyna baryp, táý etý búginde ıisi qazaqtyń ıgi dástúrine aınalǵandyǵy shyndyq. Mańǵystaý oblysynyń ortalyǵy Aqtaý qalasynan 300 shaqyrymǵa jýyq jerdegi Oǵylandy taýynyń baýraıyndaǵy Beket ata keshenine kún qurǵatpaı elimizdiń túkpir-túkpirinen zııarat etip kelýshilerdiń kóp bolýy osynyń aıqyn bir dáleli ispetti. Bıyl týǵanyna 260 jyl tolatyn qasıetti áýlıeniń qonystanǵan jerin Allanyń aıryqsha nazary men nıeti túsken jeri demeske bolmas. Árıne, Otanymyzdyń qaı qıyryndaǵy qandaı da bir tarıhı-mádenı eskertkishteri men kıeli oryndaryn aralaǵanda sol jerler jaıyndaǵy jazba derekter óz aldyna, óńirdiń abyz qarttary men ólketanýshy mamandarynyń óz janyńnan tabylǵanyn qatty qalap turasyń. Qudaıǵa shúkir, mundaı azamattar el arasynda kezdesip jatady. Solardyń biri – mańǵaz Mańǵystaý mańaıy men onyń qatpar-qatparyn jete zerttep, kelgen qonaqtarǵa óńir kere­metterin asqan yjdaǵatty­lyqpen túsindirip júrgen ólketanýshy Otyn­shy Kósh­baıuly. O.Kósh­baıulynyń resmı qyzmeti Mańǵystaý oblystyq tarı­hı-ólketaný murajaıynyń bólim meńge­rýshisi eken. Paıǵambar ja­syndaǵy aqsaqaldyń Beket ata basyna bizben birge júrip, jolaı jer-sý attarymen tanystyra otyrýǵa kelisim bergeni bizdi erekshe qýantyp tastady. О́ńirdiń mı qaınatar aptap ystyǵynda bizge jol bastaýshy bolǵan onyń azamattyǵyna tek alǵystan basqa aıtarymyz joq. Otynshy aqsaqal Beket ataǵa baratyn bizdiń arnaıy kólikke minisimen-aq san taqyryptaǵy áńgimeniń tıegin aǵyta berdi. Kóringen qyrat pen saı-sala tańsyq bolǵan bizder aqsaqaldy ústin-ústin suraqtyń astyna ala berdik. Mańǵystaý – elge oralǵandar eń kóp qonystanǵan aımaq ekeni belgili. Sol sebepti de bizdi eń aldymen osynda qonys aýdaryp jatqan qarakóz qandastarymyzdyń jaı-kúıi, tynys-tirshiligi qyzyqtyrǵan edi. Otynshy aqsaqaldyń aıtýynsha, búginde elge oralǵandar Mańǵystaýǵa kóbine О́zbekstannan, Qaraqalpaqstannan keledi eken. Olardyń ishinde Irannan keletinderi de bar kórinedi. Alaıda, sońǵy ýaqytta ol jaqtan qonys aýdaratyndar qatary sıreı túsken. Oǵan bir sebep, alǵashqy jyldary “ata jurtym” dep kelgen qandastarǵa turatyn baspana berilse, qazir ondaı múmkindik azaıa túsken. Búginde adam basyna birneshe myń dollar qarajat ustatady. Alaıda, bul qarjy báribir de baspanaǵa jetpeıdi eken. Otbasynyń meıli 5-6 múshesi bolsa da baspana satyp alýǵa ol qarjy azdyq etetin kórinedi. Sonyń ózinde Mańǵystaý topyraǵyna taban tireýshiler legi esh tolastamapty. Buǵan Iran men Mańǵystaý arasyna salynyp jatqan temir joldyń da demeý bolyp otyrǵanyn aıtqan lázim. “Men Iran jerinde eki ret boldym. Bir atap óterligi, Mańǵystaý qazaqtarynyń kóbisi baıaǵy alasapyran jyldary osy Iranǵa ketip qalǵan ǵoı. Búginde olar Irannyń úsh qalasynda turady. Iаǵnı, Bender Túrikpen, Gúmbethaýys jáne Gorgan deıtin qalalarda qazaqtar kóptep shoǵyr­lanǵan. Bul jerlerge alǵashynda azyp-tozyp barǵan azamattardyń ishinde Mańǵystaýǵa belgili azamattar da bolǵan”, deıdi Otynshy aqsaqal. Osylaı deı kele, ol kezinde bul qalalar jan-jaqqa bytyryp ketýge shaq qalǵan qazaqtardyń basyn biriktirgen meken bolǵanyn atap ótti. “Al búginde ózderińiz biletindeı, Mańǵystaý óńiri jalpy Qazaqstan boıynsha elge oralǵandardyń eń kóp qonystanatyn aımaǵy sanalady. Jaqynda bul óńirde qandastarǵa arnalǵan, olardy aldyn ala daǵdylan­dyratyn beıimdeý ortalyǵy ashylǵan bolatyn. О́tken joly Elbasynyń ózi sol ortalyqty arnaıy kelip ashyp, kórip ketken edi”, – deıdi jolbastaýshy aǵamyz. Kıeli óńirdiń topyraǵyn basyp, qadir-qasıetin bar túısigimen sezinip júrgen aqsaqaldyń aýzynan budan keıin Beket ata týraly ańyzǵa bergisiz maǵynaly áńgimelerdi estip, qasıetti mekenniń keremetine ishteı qanyǵa túskendeı boldyq. Beket atanyń 1750-1813 jyldary ómir súrgeni belgili. Ol Buqara jaqqa oqýǵa attanar aldynda áke­sinen ruqsat alǵan kezde, ol kisi “Aldymen Shopan atanyń basyna bar, qaraǵym. Sonyń ruqsatyn al”, degen eken. Al Shopan ata XII-XIII ǵasyrlarda ómir súrgen osy óńirdegi kıeli áýlıelerdiń biri. Qoja Ahmet Iаsaýıdiń shákirti. Ony Mańǵystaýǵa kelip, ıslam dinin taratqan jandardyń biri dese de bolady. Bizge jetken ańyzdarda: Beket ata sol Shopan atanyń basyna baryp, bir kún túneıdi, eki kún túneıdi, túsinde únemi Shopan atany kóredi. Úshinshi kúni túnegende ǵana Shopan ata aıan beredi. Sodan keıin baryp Hıýaǵa oqýǵa attanǵan eken dep aıtady. Mańǵystaý jerinde Beket atanyń óziniń múrdesi jatyr. Jalpy, Atanyń salǵan 4 meshiti bar. Biri osy Oǵylandyda. Ekinshisi, Eski Beıneýde, taǵy biri Bozashy túbegindegi Mástek jerine taıaý Tobyqty deıtin oıda oryn tepken. Sosyn Ústirttiń ústinde, О́zbekstanǵa jaqyn Baıaly deıtin jerde de onyń salǵan jerasty meshiti bar deıdi. Kezinde Beket ata sol meshitterdiń bar­lyǵynda óz shákirtterine dáris bergen desedi. “Osydan-aq onyń qandaılyq qasıet qonǵan daryn ıesi bolǵanyn ańǵarý qıyn emes”, – deıdi Otynshy aqsaqal tarıhtyń san qatparynan syr sherte otyryp. Tarıhı ólketaný murajaıynda jemisti eńbek etip júrgen Otynshy Kóshbaıuly óziniń áserli áńgimesin Beket atanyń basynda da úzbeı jalǵastyra berdi. Árıne, Pirdiń dinı qaıratker de bolǵandyǵy, jaýlary taısalǵan batyrlyǵy da ámbege aıan ekendigi basy ashyq shyndyq. Bul jerge basy aýyryp, baltyry syzdaǵan, qandaı da dertine shıpa izdep, áýeli Alladan, sosyn Pirden demeý tilegen jandardyń kóptep aǵylyp jatqanyn kózben kórip, biz de Beket atanyń qudiretine taǵy bir bas ıgendeı boldyq. “Eger onyń jaýdan jasqanbaǵan batyrlyǵyn alatyn bolsaq, qandaı ańyzda da, qaı óńirde de Beket atanyń orynsyz qantógiske barmaǵandyǵy týraly kóp aıtylady. Qaıta eldi aýyzbirshilikke, birlikke jumyldyryp otyrǵan eken. Muny onyń qadir-qasıetin, qaıyrymyn kórgen jandar kóp aıtady desedi ańyzdarda. Mine, búgin de ózderińiz kýá bolyp otyrǵandaı, Allanyń meıirimi túsken bul jerge halyq tek Mańǵystaýdan ǵana emes, Qazaqstannyń búkil óńirlerinen arnaıy kelip, zııarat etip jatady. Atanyń basyna túnep, dertine shıpa izdeýshiler kóp”, – deıdi O.Kóshbaıuly taǵy bir sózinde. Osyndaıda Beket atanyń basyna kelý­shiler ol týraly, júrgizgen ilimi jóninde, ómirinde aınymaǵan ustanymdary haqynda bile me eken degen oı keledi. Eger bilse – ǵanıbet, eger bilmekke qushtarlyq tanytsa – bul da jaqsylyq deı otyryp, jýyrda jaryq kórgen “Beket ata” kitabyna jón siltegimiz keledi. Bar-joǵy 4 myń dana taralymmen shyqqan kitap búginde tipti taptyrmaıdy. Onyń 4 danasyn oblys ákimdigi bizge áreń taýyp bergenin aıta ketken jón. Beket ata erekshe daryn ıesi bolǵan­dyqtan, onyń jerasty meshitinde ǵylymı turǵydan alǵanda eki-úsh zańdylyq baıqa­latyn kórinedi. Máselen, sondaı zańdy­lyqtardyń biri – ondaǵy akýstıkalyq erek­shelik. Ol – jerasty meshitiniń bir ból­mesindegi duǵa oqýshynyń ıa bolmasa azanshy­nyń daýysynyń barlyq bólmelerge birdeı, anyq estilip otyrýynda. Taǵy bir atap óterligi, Beket ata meshitteriniń barlyǵynyń kıiz úı pishindes etip salynǵandyǵy. Bul týrasynda ǵalymdar “buryshta shaıtan uıalaıdy” degen ıslamdyq uǵymdy, musylman dininiń túsinigin alǵa tartady eken. “Jerasty meshitteriniń ishinde qýma jeldiń bolmaýy da olardyń bir keremetin baıqatady emes pe?” – deıdi Otynshy aqsaqal bizben áńgimesinde. Árıne, bulardyń barlyǵy kıeli jerdiń tylsym qudiretiniń aıǵaǵy ǵana emes, jerasty meshitteriniń tunyp turǵan tarıhynan az da bolsa syr shertkendeı áser qaldyrary sózsiz. Al biz Oǵylandynyń basynda júrip, kıeli de qasıetti óńirdiń keremetin ár basqan qadam saıyn jaqyn sezine tústik. “Atanyń arýaǵy” atalatyn arqarlardy Ústirttiń ústinen kózben kórýimiz – bizdiń bul áse­rimizdi tipti de kúsheıte tústi. “Balalarym, senderdiń joldaryń bolyp turǵan sekildi. Arqar – osy bir jerdiń kıesi ispetti. Ol kózge kóp kórine bermeıdi. Sondyqtan muny jaqsylyqqa balaǵandaryń jón”, – degen Otynshy aqsaqaldyń sózi bizdi de qanattandyra túskendeı boldy. Onyń: “Men Mańǵystaý jerin kóp aralap júrgen ýaqytta bir nársege kózim anyq jetti. Ol – mundaǵy Beket ata, Shopan ata, Qaraman ata sekildi qasıetti áýlıeleri bar jerlerdiń eshqaısysynan da munaıdyń shyqpaǵan­dyǵy. Máselen, Qaraman atanyń basynda bir kompanııa qondyrǵysyn qoıyp, qazba jumystaryn júrgizgen eken. Biraq, qon­dyrǵy syna beripti, sóıtip, kompanııa ju­mysyn toqtatýǵa májbúr bolǵan. Osyǵan qarap, sol atalardyń erekshe bir qasıetine kóz jetkizýge bolatyn sekildi”, – degen sózi de kóp jáıtti ańǵartatyndaı. Beket Myrzaǵululynyń týǵanyna 250 jyl tolýyna arnalǵan mereke osydan tup-týra on jyl buryn Shopan ataǵa jaqyn tustaǵy Senek-Sumsa degen jerde respýblı­ka kóleminde keńinen atalyp ótkeni belgili. Sol jyly 400-diń aınalasynda úı tigilgen eken. Al bıylǵy jyldyń qyrkúıek aıynda Mańǵystaý aýdanyndaǵy Otpantaýdyń eteginde Pirdiń 260 jyldyǵy atalyp ótpek. Osyǵan oraı 260 úlken kıiz úı tigý kózdelip otyr eken. Olardyń arasynda kıiz úılerdi ózderi ákelip, ózderi tigetin azamattar da bar bolatyn kórinedi. Biz toıǵa daıyndyq jumystarynyń qyzý qarqynda júrip jatqanyn kórdik. Máselen, Beket atanyń basyna aparatyn jaıaý júrginshilerge arnalǵan joldy qalpyna keltirý jumystarynyń basy-qasynda kóp azamat júr. Jetibaıdan tasymaldanatyn tastardy belgili bir qalypqa keltirip, kesetin olardyń eńbekteriniń birshama ekendigi kózge kórinip tur. Árqaısysy 60-70 kılo tartatyn tastardy 600 metr bıiktikten túsirip, kúnniń shyjyǵan ystyǵyna qaramaı jumysty sońyna deıin jetkizýge óńirdegi túrli mekemelerdiń qyzmetkerleri jappaı jumylypty. Bul jumystar Beket atanyń 260 jyldyq toıyna deıin tolyq aıaqtalmaq. Beket atanyń Oǵylandydaǵy meshitinde bolǵannan keıin onyń aldyndaǵy oryn­dyqtarda otyryp, Ústirttiń qııa betkeıine áý basta Pir Bekettiń ózi salǵan soqpaqqa kóz tastadyq. Ata meshitinde shákirtter dáris alǵan, juma namaz ótkizilgenin eskersek, sol adamdardyń osy Ata jolymen túsip shyqqany oıǵa oralady. Bálkim, úlken shaharlardaǵy úlken meshitterge barmastan buryn biz meshitke ne úshin kele jatyrmyz, onan ne tabamyz, biz meshitke ne ákelemiz degen suraqtarǵa ózimizden jaýap alǵanymyz jón bolar. Sonda baryp qana biz din jolyna qandaılyq adaldyq tanytyp júrgenimiz, Pir Beket syndy áýlıelerdiń amanatyn oryndaı alǵan-almaǵanymyz anyqtalatyn bolar. Beket ata amanatyna adaldyǵyńyzdy tekserip kórgińiz kelse, Pirdiń ózi kózi tirisinde kóp aıtatyn “Tek júrseń toq júresiń”, “Beınetine sabyrlyq qylsyn, al rahatyna shúkirlik qylsyn”, “Jaqsyny óziń úshin, al jamandy men úshin syıla”, “Nıetiń joldasyń bolsyn” degen sóz tirkesteriniń mánine boılap baıqańyzshy. Eger úlken maǵynada alsaq, osy sóz tirkesteriniń árqaısysy búgingi kúngi ómirimizdi aıqyndap turatyn uǵymdar ekenine kúmán keltirmessiz. Úshinshi tirkesti oqı otyryp, bar qazaq meniń jalǵyzym degenniń qaıdan shyqqanyn túıindeýge bolatyndaı. Al nıetiń joldas bolýy úshin oǵan adal bolýdy, oıǵa alǵan jaqsy nıetti qalaıda oryndaýǵa umtylýdy, úlken turǵydan alǵanda búgingi elimiz jumylǵan ortaq ıdeıaǵa qalaıda úles qosýdy túsingen abzal bolar. Beket ata beıitinen qaıtarda júrgizýshi jigit Nurlan bizge alǵysyn aıtyp jatty. Nege dep surasaq: “О́zim Aqtaý mańynda týyp-óssem de, sizder sebepshi bolyp, Ata basyna tuńǵysh ret at basyn tiredim”, – dep aǵynan jaryldy ol. Sosyn taǵy da: “Nege ekenin qaıdam, Mańǵystaýdan ketýge qansha ret oqtalyp, ózge qalalarǵa baryp jumys istedim. Alaıda, eshqaısysy da maǵan Aqtaýdaı áser ete almady. Qaı jerde júrsem de týǵan topyraq tartty da turdy. Aqyry kıeli mekenge birjola taban tireýge bel býdym”, – dedi. Iá, Nurlan dos aıtsa, aıtqandaı-aq bolar. Áýlıeler jelep-jebegen qasıetti qonys Mańǵystaý jeri taza nıetti jandardy qashan da óz shýaǵyna bóleı beretinine, ımanı isterge jetelep, rýhanı álemimizdi baıyta túserine kúmán týmasa kerek. Beket ata arýaǵy oǵan zııarat etken barsha jurtqa jar bolady desek te jańylyspaspyz. Úsh júz alpys eki áýlıe meken etip, máńgilik oryn tepken kıeli Mańǵystaý jeri onyń tarıhynan birshama habardar bolǵysy bar kez kelgen jandy qyzyqtyrmaı qoımaıtyny haq. Ańyzǵa aınalǵan aqıqat pen aqıqatqa bergisiz ańyz astasyp jatqan tylsym dúnıelerge toly kıeli aımaqty kózben kórý bizdiń de armanymyz edi. Jýyrda “Egemen Qazaqstan” aksıonerlik qoǵamynyń vıse-prezıdenti Erjuman Smaıyl bastap osy joldardyń avtorlary qostaǵan tilshiler tobyna kıeli mekenge taban tıgizýdiń sáti de tústi. Eńbek demalysynda júrgen operator Aınur Raıymqulova qosylǵanda kádimgideı delegasııa bolyp shyǵa keldik. Aqtaýdan Oǵylandyǵa deıingi jol qashyqtyǵyn aıtpaǵannyń ózinde sońǵy 30 shaqyrymdaı jerdegi joldyń jóndelip jatqandyǵyn eskersek, “djıp” sekildi myqty júristi kólikterdiń ǵana shydas beretindigi bul saparymyzǵa marqasqa mańǵystaýlyqtardyń qamqor bolýyn qajet etkendigi sózsiz. Osy oraıda saparymyzdyń uıytqysy bolǵan oblystyq “Mańǵystaý” gazetiniń bas redaktory Mańdaıly apaı Qosymbaevaǵa jáne qamqorshylyq tanytqan oblys ákimdiginiń qyzmetkerlerine aıtar alǵy­symyz sheksiz. Kezinde jastaı dúnıeden ótken Qy­dyrbaı Turmaǵambetuly degen mańǵystaý­lyq daryndy aqynnyń Pirdiń qudiretin jyrlap, qasıetine tabynǵan myna bir óleń joldary da osynyń aıǵaǵyndaı kórindi: Basyńa keldim jaǵaıynshy dep jasyl ot, Tóbemnen meniń tirliktiń dánin tasyp ót. Jurtyńdy jebep, halqyńdy demep jatyrsyń, Úsh ǵasyr boıy úsh júz alpystyń basy bop... San ǵasyr boıy halqyna bergen keregin, Solmasyn seniń syndarly seńgir teregiń, Qus joly jaqtan qabyl alsa eger tilekti Qudiretińe qylaý túspesin der edim. Ata basynan Astanaǵa bet alǵanda bizdi de osyndaı oı alǵa jeteledi... Mańǵystaý oblysy. Láıla EDILQYZY, Ábdirahman QYDYRBEK.