Úrdis jáne úde

Kezekten tys saılaý ótkizý jáne Ult Jospary aıasyndaǵy ıgi qadamǵa saı atqarylyp jatqan jumystar týraly I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Ábdimanap Bekturǵanovpen jolyǵyp, birneshe suraq qoıǵan edik. – Ábdimanap Elikbaıuly, Májilis depýtattarynyń kezekten tys saılaý ótkizý týraly úndeýin kalaı qa­byl­dadyńyz, onyń qandaı tıimdiligi bar dep oılaısyz? – Qazaqstan Parlamenti Májilisi bes jylda bir ret saılanady degen qaǵıdaǵa qatyp qalý búgingideı jaǵdaıda qısynsyz da shyǵar. Parlament Májilisi men barlyq deńgeıdegi máslıhattar depýtattarynyń kezekten tys saılaýlaryn ótkizý týraly bastamasyn oryndy dep esepteımin. Prezıdentimiz «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastar jol» atty baǵdarynda kórsetkendeı, aǵymdaǵy jyldyń qańtar aıynyń basynan Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrýdyń alǵashqy kezeńi bastaldy. Osy reformalardyń árqaısysyn júzege asyrýdyń «Jol kartasy» jasaldy. Belgilengen 100 qadamǵa baılanysty ekonomıkalyq, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵytta túbegeıli betburys jasap, jahandyq daǵdarysqa qarsy eńbektiń jańa tásiline kóshýdiń kezi keldi. Qazir árbir sát, árbir ýaqyt qymbat. Parlament bes reformadan týyndaıtyn 80-ge jýyq zańdy qabyldap, óz mıssııasyn tolyq oryndap shyqty. Aldaǵy ýaqytta osy zańdardyń oryndalýy tolyq qamtamasyz etilýi tıis. Ol úshin partııalardyń saılaýshylardyń jańa senim mandatyn alýy aıryqsha mańyzǵa ıe. Depýtattardyń jańa ekonomıkalyq soqqylarǵa tótep berýge, osynaý jaýapty sátte daǵdarysqa qarsy sharalardy tıimdi júzege asyrý úshin keń aýqymdy qoǵamdyq birigýge, tek birlik pen úılesimge shaqyrýyn oryndy is-qımylǵa sanaımyn. Ekinshi jaǵynan, rasynda da Parlament saılaýyn jergilikti máslıhattar saılaýymen qosa ótkizý óte tıimdi. Bul daǵdarys jaǵdaıynda saılaý naýqanyn uzaqqa sozbaýǵa jáne saılaýdy uıymdastyrý men ótkizýge jumsalatyn bıýdjet shyǵystaryn birshama qysqartýǵa múmkindik beredi. Qazirgi tańda dúnıejúzindegi memleketter óte aýyr kezeńdi basynan ótkerýde. Munaı barreliniń baǵasy kún sanap quldyrap, dollardyń baǵasy asqyndap barady. Sırııa, Irak, Aýǵanstan, Ýkraınadaǵy terrorıstik jáne oppozısııalyq qaqtyǵystar ýshyǵyp, sonyń saldarynan Eýropada bosqyndar qaptap ketti. Elbasy Ult Josparyna baılanysty baǵdarynda jahandyq daǵdarystan eshbir memleket qutyla almaıtynyn aıta kelip, syn saǵatta árbir qazaqstandyq azamat eldegi uly ózgeristerden tys qalmaýyn naqtylaǵany málim. Jahandyq daǵdarysqa tótep berýdiń birden-bir joly bes reformany júzege asyrý baǵytynda qabyldanǵan zańdardy qoldanysqa engizip, onyń minsiz oryndalýyn qamtamasyz etý kerek. – Munaı barreliniń baǵasy 28 dollardan da tómendep ketti. Budan da arzandaýy yqtımal. Sondyqtan saılaýdy kóp sozbaı ótkizý tıimdi degen pikirler de estilip qalýda. Siz ne deısiz? – Álbette. Jaǵdaı budan da qıyndaýy múmkin. Sondyqtan, qazirgi qalaı bolǵanda da qolaıly ýaqytty saılaý ótkizý úshin paıdalanyp qalǵanymyz óte oryndy bolmaq. Al kezekten tys saı­lanǵan jańa da jigerli kásibı Parlament elimizdi ekonomıkalyq-qarjylyq qıyndyqtardan Elbasy basshylyǵymen alyp shyǵady dep senemin. – Ekonomıka men qoǵamdy damytý úshin qaǵıdatty jańa quqyqtyq orta qalyptastyratyn 59 zań kúshine endi. Jumys berýshi retinde osy zańdardyń ishindegi Eńbek kodeksi týraly ne aıtar edińiz? – Jańa Eńbek kodeksi jańa jyldan bastap kúshine enip otyr. Osyǵan deıin qyzý talqylaýdan ótken zańda kóptegen ózgerister men tolyqtyrýlar bar. Elbasynyń Bes ınstıtýttyq reformasyn júzege asyrý jónindegi «100 naqty qadam» tapsyrmasy, Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirip, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly kelisimshartqa sáıkes mindettemeler qabyldaǵany osy Eńbek kodeksiniń kúshine enýine negizgi alǵysharttar bolǵany belgili. Bul mindettemeler respýb­lıkamyzdan ishki zańnamamyzdy tıisti halyqaralyq uıymdarda qoldanylatyn normalarmen jáne standarttarmen úılestirýdi talap etedi. Sondyqtan da, Eńbek kodeksine qazaqstandyqtar úshin jańa bolǵanymen, álemdik is-tájirıbede keńinen qoldanylatyn quqyqtyq ınstıtýttar engizildi. Eńbek qatynastaryn quqyqtyq jaǵynan retteý isi zor ıkemdilikti, úılesimdilikti talap etedi, ujymdyq kelisimsharttyq qatynastarǵa úlken mán beriledi. Qyzmetkerlerdiń eńbektegi jáne áleýmettik múddelerin qorǵaý jóninde jumys berýshilermen ózara bolatyn kelissózderde kásipodaqtardyń róli joǵarylaıdy. Alaıda, bul máse­lede memlekettiń zańnamalyq jáne qada­ǵa­laýshylyq qyzmeti saqtalyp otyrady. Jańadan engizilgen sony sátterge toqtalsaq, Kodekske tuńǵysh ret básekeles bolmaý sharty engizilip otyr. Basqasha aıtqanda, jumys berýshi men qyzmetker arasynda básekeles bolmaý týraly kelisimshartty jasaý múmkindigi bar. Mundaı kelisimshartta qyzmetkerlerdiń jumys berýshige zalal tıgizetindeı is-áreketti júrgizbeýge mindettenýi qarastyrylǵan. Sondaı-aq, alǵash ret «qyzmetkerdi basqa zańdyq tulǵa qaraýyna issaparlyq tártipte aýystyrý» uǵymy engizildi. Eńbek kelisimsharty qashanda eńbektik quqyqtyń negizgi ınstıtýty bolyp sanalǵan. Bul Kodekste eńbek kelisimshartynyń merzimi túbegeıli qaıta qaralǵan, atap aıtqanda, kelisimshart merzimi aıaqtalǵanda taraptar ony bir jyldan kem emes naqty merzimge nemese belgilenbegen ýaqytqa uzartýǵa quqyly. Eńbek kelisimshartynyń mazmunynan ótemaqylyq jáne kepildi tólemder, qamsyzdandyrý týraly sharttar jaıly mindetti túrdegi tarmaqtar alynyp tastaldy. Árıne, tize bersem, Kodekstiń jańashyldyǵy kóp. Negizinen alǵanda, bul Kodeks qazirgi zaman talaptaryna, óndiris, ekonomıka qajettilikterine, qyzmetkerlerdiń áleýettik múmkindikterin eskerýge baǵyttalǵan. Sondaı-aq, jumys berýshilerge kóp quqyqtyq múmkindikter bergen. Alaıda, adam faktory qashanda joǵary. Sondyqtan, árbir jumys berýshi bul zańdy asyra paıdalanbaı, saýatty túrde basshylyqqa alýy kerek. Jumys berýshi retinde jańa Eńbek kodeksi bo­ıynsha eńbek tártibin jańasha qurýǵa árekettenip jatyrmyz. – Elbasynyń Bes ınstıtýttyq re­formasy – Ult Josparyn siz basqa­ryp otyr­ǵan memlekettik ýnıversıtet ujy­my qalaı júzege asyra bas­tady? – Memleket basshysy «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty baǵdarynda «bilim berý qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde júrgiziletin bolady» dep naqtylady. Kóp tilde oqytý maqsatynda sheteldik áriptes joǵary oqý oryndarymen birlesken oqý baǵdarlamasyn quryp, matematıka, bıologııa, tarıh, aqparattyq júıeler, pedagogıka jáne psıhologııa pánderinen bilim berý júzege asyp jatyr. Til meńgerý máselesin sheshýde syrtqy akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasyn tıimdi qoldanýdamyz. Jyl saıyn bizdiń ýnıversıtetten jetekshi sheteldik oqý oryndarynda 50-den astam stýdentterimiz bilim alyp keledi. Sheteldik bilim mekemelerinde bilim alsam, shet memleketti kórsem degen arman ár bilimgerdiń oıynda bar. Osy armandaryn júzege asyrý úshin olar aǵylshyn tilin jetik meńgerýge talpyna túsýde. Al magıstranttar Eýropa men Azııanyń bedeldi oqý mekemelerinde ǵylymı taǵylymdamadan ótip, til ustartyp keledi. Sondaı-aq, ár oqý jylynda sheteldik professorlardy dáris oqýǵa shaqyryp, til meńgerý máselesin sheship otyramyz. Eger úsh tilde oqytý balabaqshadan bastaý alyp, mektepterde jalǵasyn tapsa, biz daıarlaıtyn joǵary bilimdi mamandar básekege tótep berip, eńbek naryǵynda suranysqa ıe bolar edi. Úsh tildi jetik meńgergen jastarymyzdyń arqasynda damyǵan 30 eldiń qataryna meılinshe jyldam kiremiz. Bilim berý sapasyn kóterý, halyq­aralyq standarttarǵa sáıkestendirý maqsatynda da birqatar sharalardy qolǵa alyp, júzege asyryp jatyrmyz. Elimizdiń jetekshi ýnıversıtetteriniń qatarynda bilim berý baǵdarlamalaryn, atap aıtqanda pedagogıka jáne psıhologııa fakýltetiniń 6 mamandyǵyn, qarjy-ekonomıka fakýltetiniń 8 mamandyǵyn, zań fakýltetiniń 2 mamandyǵyn AKVIN halyqaralyq akkredıtteý ortalyǵynda akkredıtteýden ótkizdik. Jalpy, 52 bilim berý baǵdarlamasy halyqaralyq, ulttyq akkredıtteý agenttiginde akkredıttelip otyr. Jeltoqsan aıynyń basynda ýnıversıtet memlekettik attestattaýdan ótti. Bakalavrıattyń 40 mamandyǵynda bilim alyp jatqan bitirýshi kýrs stýdentteri test synaǵynan 96 paıyzdyq úlgerimmen respýblıka boıynsha eń joǵary kórsetkishke qol jetkizdi. Mine, munyń ózi bilim salasyna qoıylyp otyrǵan talap údesinen shyǵa bilýdiń kórsetkishi. Árıne, biz munymen shektelmeımiz. Ult Josparynda kórsetilgen talaptar boıynsha sapaly qyzmet etýge kúsh-jigerimizdi, bilim-biligimizdi sarp etetin bolamyz. Búkil álemde jańa jaǵdaı qalyptasyp jatqanyn kórip otyrmyz. Biraq, bizdiń memleketimiz bul qıyndyqty turaqtylyq pen birliktiń arqasynda jeńip shyǵatynyna senimimiz mol. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan». Almaty oblysy.