Nege

Kásiptik oqýdyń kúngeıi men kóleńkesi Elbasy «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasynda 2017 jyldan bastap «Barsha úshin tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim» jobasyn júzege asyrý týraly mindet qoıdy. Ýaqyt talabynan týǵan óte ózekti másele. Sońǵy jyldary elimizde qarqyndy júrgizilip jatqan ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń tájirıbesi anyq kórsetkendeı, ekonomıkamyz kásibı jumysshylar men bilikti ınjener ­kadr­larynan múlde jutap qalypty. Elimizdiń eńbek rynogynda ın­jener-tehnıkter men kásibı ju­mysshy mamandarynyń tapshy bolyp kele jatqanyna biraz jyl­dyń júzi boldy. Onyń esesine ar­naıy orta bilim nysandary­nyń dıp­lomdaryn alǵan zańgerler, eko­nomıster jáne basqa gýmanı­tar­lyq sala «mamandary» qap­tap ketti. Qaraǵaıdaı dıplomy bar jańaǵy «mamandar» eńbek ry­­­nogynyń suranysynan syrt qa­lyp, elimizdiń esepte bar jáne esepte joq jumyssyzdar otrıa­­dyn tolyqtyryp júr. Jasy­ratyny joq, osy «dıplomdy jumys­syz­dardyń» 100 paıyzy derlik qazaqtar. Bir ǵana mysal, osydan birer jyl buryn jolymyz tú­sip Rýdnyı qalasynda boldyq. Sonda SSKО́B qurylymdaryna jumysshy mamandaryn daıarlaı­tyn tamasha jabdyqtalǵan ká­sip­tik-tehnıkalyq oqý orny bar eken. Onyń elektrmen dáne­ker­leýshiler, slesarlar men tokarlar daıarlaıtyn bólimderinen bir­de-bir qazaq jastaryn taba almaı qaıran qaldyq. Árıne, bul máselede tehnıkalyq bilim berý júıesiniń qazaq tiline kóshýiniń kenjelep qalýy, osyǵan baıla­nysty aýyl jastaryn oqýǵa tar­týdyń qıyndyǵy, qazaqtar kóp qo­nystanǵan óńirlerde óndiris oshaqtarynyń tapshylyǵy sııaqty tolyp jatqan obektıvti jáne sýbektıvti sebepteri bolýy múm­kin. Alaıda, eń bastysy, qazaq jas­tarynyń arasynda jumysshy mamandyǵynyń bedeli tómen eken­digi ashy shyndyq. Sońǵy shırek ǵasyr ýaqyt ishin­de biz kásiptik-tehnıkalyq bilim berý júıesiniń bazasyna bal­­ta shaptyq. Jekeshelendirýdiń jóni osy eken dep, kezinde keı­bir óńirlerdiń maqtanyshyna aı­­­­nal­ǵan, bazasy iri óndiristik ke­shenderge bergisiz kásiptik ýchı­lıshelerdi talan-tarajǵa saldyq. «Batpan quıryq» tegin qolyna tıgen «kóldeneń kók attylar» oqý sheberhanalarynyń ozyq teh­­no­logııalary men qural-jab­dyqtaryn kúresinge tastap, tek syńǵyrlaǵan ǵımarattardy ǵana alypsatarlyq quralyna aınaldyrdy. Aqıqatyn aıtsaq, sońǵy jyldary búkil bilim berý salasy synaq alańyna aınaldy. Eki-úsh jylda bir aýysatyn Bilim jáne ǵylym mınıstrleri qyzmetke taǵaıyndalǵanda ózderiniń «reformalaryn» ala keledi. Jańa «re­forma» jartylaı júzege asar-aspastan mınıstr qyzmetten ketedi. Onyń ornyna kelgen kelesi mınıstr taǵy bir «jańa reformany» qolǵa alady. Búkil bilim salasynyń qyzmetkerleri de, oqý­shylary da bir reformanyń baıybyna barmaı jatyp ekinshi bir «jańalyqqa» kóshýge májbúr bolyp, eshteńege túsinbeı dal. Al qazaqstandyq JOO-lar bolsa, áldeqashan dıplom satatyn «bıznes sýbektilerine» aınalǵan. Údemeli ındýstrııalandy­rý baǵ­­darlamasy boıynsha eli­miz­­de óskeleń tehnologııalarǵa negiz­delgen jańa óndiris oryndary ashylyp, burynǵy zaýyt-fabrıkalar jańǵyrtylýda. Mine, osyǵan baılanysty elimizde jumysshy kadrlarynyń tapshylyǵy aı­qyn kórine bastady. Burynǵy jumysshylar basqa jaqqa qonys aýdarǵan nemese zeınet jasyna jetken. Al jergilikti jastar qatarynan zaýyt-fabrıkalarǵa kelip, aǵa býynnyń isin jal­ǵas­ty­­rar jumysshy kadrlary joq­­­­tyń qasy. «Bizdiń metall óńdeý zaýyty jańa tehnologııa boıyn­sha qaıta jańǵyrtyldy. Qural-jabdyqtardyń bári bar, tek tehnıkalyq kadrlarǵa degen tapshylyq qolbaılaý bolyp otyr. Elektrmen dánekerleýshiler de, bilikti tokarlar da joq. Tipti, qa­ra­paıym slesarlardyń ózi je­­tispeıdi», deıdi jaqynda iske qosylǵan zaýyt basshysynyń biri. Eńbekpen qamtý ortalyqtarynyń derekteri boıynsha, búginde biz­diń elimizde kásiptik-tehnıkalyq oqý oryndaryn bitirgen maman ju­­mysshylardy qajet etetin 20 myń jumys orny bos turǵan kó­rinedi. Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstri Tamara Dúısenova elimizdiń eńbek naryǵynda bilikti ınjener-tehnıkter men maman jumysshy kadr­larynyń jetispeýshiligi erekshe sezilip otyrǵandyǵyn, barǵan saıyn olarǵa degen suranystyń arta beretindigin atap kórsetti. Adamı qundylyqtar arzan­dap ketken «jabaıy kapıta­lızm» kezeńinde jumysshy ma­man­­dyǵynyń bedeline de erek­­­­­she nuq­­san keldi. Keńes dáýi­rinde mektep bitirgen jastar ju­mysshy áýletteriniń qa­ta­­­­ryn tolyqtyrýǵa asyǵatyn. Zaýyttar men ekpindi qurylys alańdaryndaǵy jumysshylardyń jalaqysy da joǵary bolatyn. Iri zaýyttardyń aldyńǵy qatarly maman jumysshylary oblystyq partııa komıtetiniń hatshylarynan artyq jalaqy alatyn. Endi oblys ákimderi men bilikti degen jumysshynyń jalaqysyn salys­tyryp kórińiz. Aıyrmashylyq jer men kókteı. Jaqynda «HeadHunter Qazaqstan» saraptama jáne zertteý ortalyǵy Qazaqstandaǵy ortasha jalaqy deńgeıiniń kestesin jasady. Zertteý nátıjesi bo­ıynsha, Qazaqstandaǵy ınjener-qurylysshylardyń ortasha jala­qysy 55 myń teńgeden 120 myń teńge aralyǵy deńgeıinde bolsa, bilikti traktorshy-mashı­nıs­terdiń aılyq jalaqysy 79-90 myń teńgeden aınalady eken. Onyń esesine «Eýrazııalyq bank» AQ dırektory aıyna 15,1 mıllıon teńge, «Halyq banki» AQ dırektory aıyna 11,4 mıllıon teńge jalaqy alatyn kórinedi. Osydan-aq bul bankterdiń qojasy kim ekenin, jumysshy bedeliniń dárejesin, áleýmettik ádilettilik deńgeıin topshylaı berińiz. Elimizdegi kásiptik-tehnıkalyq bilim salasynyń ekonomıkalyq ómirden syrt qalaýy eńbek rynogy men kásiptik oqý júıesi ara­syndaǵy baılanystyń úzi­lýin­de jatyr. Kásibı jumysshy mamandaryn daıarlaýshylar men jumys berýshiler arasynda ortaq maqsatqa jumylǵan kelisim joq. Keshegi keńester kezeńinde árbir kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe belgili bir zaýytqa nemese iri óndiris ortalyǵyna bekitiletin. Ol óndiris ortalyǵy ýchılısheni qajetti stanoktarmen, tehnıkalyq quraldarmen qamtamasyz etetin. Ýchılıshe oqýshylary sol zaýytta eńbek tájirıbesinen óte­tin. Árbir shákirtke sol zaýyt ju­mysshylary qatarynan tá­limgerler taǵaıyndalatyn. Ýchı­­­­­­­­­lı­she túlekteri oqýdan ke­ıin mindetti túrde sol ón­di­ris ortalyǵynda jumysqa qa­byl­danatyn. Qazir munyń biri joq. О́ndiris ortalyqtarynyń bári je­kemenshik, kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshelerdiń jartysynan as­tamy jekeshelendirilgen. «О́z kóı­­­legim, ózime jaqyn» qaǵıdasyn ustanǵan jekemenshik sýbektiler shyǵyny shash-etekten keletin kásiptik oqý oryndaryna qarjy shyǵyndap qaıtedi. Odan da qajet ete­tin bilikti jumysshylardy kvo­­ta­men keletin sheteldik daıyn ma­man­­darmen tolyqtyra bermeı me?! Qazirgi kezde elimizde ju­mys isteıtin 807 kásiptik-teh­nı­­­­­­kalyq kolledjderdiń tek 20-ǵa jýyǵynda ǵana maman jumysshylar daıarlanady eken. Osy kolledjderdiń 462-si mem­lekettik bolsa, 345-si jekemenshik oqý oryndary kó­rinedi. Kásiptik bilim beretin mem­lekettik oqý oryndarynda ýaqyt talabyna saı sheberhanalar men zerthanalar jumys isteıdi. Eńbek naryǵy úshin bilikti kadrlardy daıarlaý, olarǵa sapaly bilim be­rý maqsatynda respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjet esebinen kolledjderdiń sheberhanalary men zerthanalarynyń ma­te­­rıal­dyq-tehnıkalyq baza­la­ryn jańǵyrtýǵa qarjy bó­linedi. Sońǵy bes jyl ishinde res­­pýblıkalyq bıýdjet esebinen – 388, jergilikti bıýdjet esebinen – 209, Dúnıejúzilik bank esebinen 207 sheberhana jaraqtaldy. Kerisinshe, jekemenshik ká­siptik-tehnıkalyq kolledj­der­diń basym kópshiligi álde­qa­shan eskirgen tehnıkalyq qu­raldarmen jumys isteıdi. Keı­bir kolledjderdiń sheber­hana­laryndaǵy jabdyqtar tipti, keńes dáýirinen beri jańar­tylmaǵan. Al qazirgi qazaqstandyq óndiris ortalyqtary búgingi zaman­nyń ozyq tehnıkalyq qural­daryna kóshirilgen. Osyǵan baılanysty keıbir kásiptik kol­ledjderdi bitirip kelgen maman jumysshylar óndiristegi jańa tehnıkalyq quraldarmen jumys isteı almaıdy. О́ndiris oryndary amalsyz mundaı mamandardy qaıta daıarlaýǵa májbúr bolady. Aýyl jastarynyń kásiptik-tehnıkalyq kolledjderde oqý­ǵa qulshynys tanytpaýynyń ta­ǵy bir sebebi, kolledjderdiń kóp­shiliginde jataqhanalar joq. Burynǵy jataqhanalardyń kóp­­­­­­shiligi derlik satylyp ketken. Al páter jaldap kásiptik bilim alý, aýyl jastary úshin qıyn­dyq týǵyzatyndyǵy daýsyz. Sonymen birge, kásiptik-tehnıkalyq bilim beretin kol­ledjderdiń oqytýshylar qura­mynyń sapasy da, sypaıylap aıtqanda, birshama jaqsartýdy qajet etedi. Tehnıkalyq kásipti jete meńgergen burynǵy maman oqytýshylar jalaqynyń tó­mendigine baılanysty óndiris oryndaryna aýysqan. Al qazirgi oqytýshylardyń kópshiliginiń teorııalyq bilimi men tájirıbesi sáıkes kelmeı jatady. Elbasynyń jalpyǵa birdeı tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý tapsyrmasyna sáıkes búgingi kezde elimizdegi oqý júıesiniń bul salasynda birshama nátıjeli sharalar is júzine asyrylýda. Tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý máselesine daıyndyq barysyn bilý maqsatynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligine habar­lasqanymyzda mynandaı aqparat aldyq. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdarynyń bas­ty maqsaty ol eńbek naryǵyna qa­jetti mamandardy daıarlaý, olar­dyń biliktiligin shyńdaýǵa baǵyttalǵan sharalardy is jú­zine asyrý bolyp tabylady. Qazirgi ýaqytta elimizde tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý sharasyn engizý aıasynda eńbek rynogyna qajetti jumysshy kadrlardy daıar­laýdyń úlesin arttyrýǵa bet­­burys jasalady. Jergilikti at­qarýshy organdarmen birlesip ótkizgen zertteý jumystary qa­zir­gi kezde maman jumysshylar daıar­­laý suranystyń 19 paıyzyn ǵana qanaǵattandyratyndyǵyn anyqtady. Osyǵan oraı kásiptik-tehnıkalyq bilim salasynyń al­­dyna qoıylǵan basty mindet – jumysshy mamandyqtar boıynsha daıarlyqty 40 paıyzǵa deıin ósirý. 2016-2017 oqý jylynan bas­tap «Bilim týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańyna sáıkes jastar jumysshy biliktiliginiń belgilengen jáne joǵarylatylǵan deńgeıin tegin alatyn bolady. Mektep oqýshylaryn ju­mys­­­­shy mamandyǵyna baýlý maq­satynda erte kásiptik baǵdar be­rý jumystary júıelendi. Res­pýblıka boıynsha kásiptik baǵ­dar berýdiń qaǵıdalary ázir­le­­nedi. Sonymen birge, kol­ledj­­­­derdegi kadrlar daıarlaýdy beıimdeýde bilim alý ýaqytyn qys­qartatyn nesıelik-modeldik tehnologııa engiziletin bolady. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim baǵdarlamalarynyń mazmuny jań­ǵyrtylady. Qazirgi ýaqytta kásiptik standarttar negizinde 147 modýldik oqý baǵdarlamalary eksperımentti túrde kezeń-kezeń­men oqý úrdisine engiziledi. Maman jumysshy kadrlaryn daıarlaýdy júıege keltirý maq­satynda 2015-2017 jyldarǵa ar­nalǵan jol kartasy ázirlenip, júzege asyrylýda. Jol kartasyna sáıkes óńirlerdegi eńbek ry­nogynyń suranysyna ıe ma­mandyqtar, suranysy joq ma­mandyqtar boıynsha kadr­lar­­­­dy daıarlaýǵa taldaý jasalyn­dy. Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­ligi oblystardyń bilim basqar­malarymen birlesip, teh­nıkalyq jáne kásiptik bilimi bar kadrlar daıarlaýǵa arnalǵan mem­lekettik bilim berý tap­sy­rysynyń eńbek naryǵyna qajetti mamandardy daıarlaýǵa baǵyttalýyna qajet sharalar qa­byldady. Máselen, osy jumystyń nátıjesinde sońǵy jyldary zań mamandyqtary bo­ıynsha daıarlyq 25 myń (44,4 paıyz) adamǵa azaıtylsa, ekonomıka mamandyqtary boıynsha daıarlyq 66 myń (34,6 paıyz) adamǵa azaıdy. Bilim berý tap­­syrysyn ornalastyrýdyń qaǵıdalaryna sáıkes kolledj­derge tapsyrys óńirlik jumys­pen qamtý, kásipkerler palatalary suranystaryna sáıkes jáne olar­dyń tikeleı qatysýymen or­nalastyrylatyn bolady. Mem­lekettik bilim berý tapsyrysy jáne jumys berýshilerdiń suranystary jan-jaqty zert­telip, jańa mamandyqtar kestesi belgilendi. Kolledjderdi beıim­deý jumysynyń nátıjesinde Aqmola, Jambyl, Qaraǵandy, Qyzylorda, Batys Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda jan-jaqty jumystar júrgizilip, 20-dan astam kolledjdiń naq­ty beıini belgilendi, eńbek nary­ǵynyń suranysyna sáıkes jańa mamandyqtar ashylady. Jyl saıyn bilim salasyna bólinetin bıýdjet qarjysy artyp otyrǵandyǵyna qaramastan, bul salany qarjylandyrý IJО́ paıyzyna shaqqanda damyǵan eldermen salystyrǵanda tómen deńgeıde qalyp otyr. Elimizde bilim salasyna IJО́-niń 3,8 paıyzy kóleminde qarjy bólinetin bolsa, damyǵan elderde bul kórsetkish 5-7 paıyz kóleminde. Osy retten kelgende, elimizde kásiptik bilim berý salasyna bólinetin qarjy IJО́-niń 0,2 paıyzyn ǵana quraıdy. Sondyqtan, Memleket basshysynyń jalpyǵa birdeı tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý bastamasyna baılanysty bul salany memleket tarapynan qarjylandyrý deńgeıin arttyrý máselesi de ózekti bolyp qalýda. Densaýlyq saqtaý jáne áleý­mettik damý mınıstrliginiń derek­teri boıynsha, aldaǵy ýaqytta eńbek naryǵynda elimizdegi de­mografııalyq ahýal­ǵa baılanys­ty jumysshy kadrlarynyń tap­­shylyǵy qalyptasatyn bo­lady. Máselen, 2014-2018 jyldar aralyǵynda jumys kúshine degen suranys 700 myń adamdy quraıtyn bolsa, bul kezeńde ekonomıkalyq belsendi turǵyndar sanynyń ósimi 400 myń ǵana adamdy quraıdy eken. Iаǵnı, 90-jyldary oryn alǵan bala týý deńgeıiniń kúrt tómendeýi naq osy kezeńde eńbek rynogyndaǵy ahýalǵa keri áserin tıgizedi. Osy­ǵan baılanysty mınıstrlik eńbek rynogynda qalyptasqan jumys kúshi jetispeýshiligin búginde ózin-ózi jumyspen qamtyp júr­gen turǵyndardy qajetti ma­mandyqtarǵa daıarlaý arqyly tolyqtyrýdy usynady. Iаǵnı, endi tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý jobasy sheberinde qazirgi kezde óz betimen kúnin kórip júrgen aýyl jastary men qara bazarda jaldamaly jumyspen nápaqa taýyp júrgen jastardy bilikti jumysshy ma­mandyǵyna baýlýǵa túbegeıli betburys jasalýy qajet. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»