Muraǵat muzbalaǵy

Arhıv derekteri arqyly el tarıhynyń aqtańdaq betterin ashýǵa aıtarlyqtaı úles qosqan ǵalym Marat Hasanaevtyń ónegeli ómiri týraly ne bilemiz? Almatyda Abaı dańǵyly boıynda ornalasqan elimizdiń Bas arhıvi – Orta­lyq memlekettik muraǵatqa men 1980 jyldardyń sońynda jumysqa turdym. Bul mekeme elimizdiń XVIII ǵasyrdan bú­gingi kúnge deıingi tarıhyn saqtap otyr­ǵan eń iri muraǵat qory bolyp sanalady. Onda negizinen arhıv salasyn óte jetik biletin, óz isiniń naǵyz ıeleri – Q.Qojamuratov, E.Kosharnaıa, T.Mıtropolskaıa, B.Baı­ǵa­lıev, L.Kýshnareva, O.Jubandyqov, G.San­dybekova sııaqty kópshiligi Máskeý­degi memlekettik-tarıh ınstıtýtyn bitir­gen, bilikti mamandar jumys istedi. Alǵash­qy eńbek jolymnyń osyndaı orta­dan bastaý alýy men úshin úlken qýanysh edi. Bas muraǵat dırektory Marat Jaqsy­baıulynyń eren eńbegin sol ýaqyttan bastap jaqsy bilemin. Al abzal aǵamyzdyń ómirbaıany týraly qysqasha toqtala ketetin bolsaq, ol kisi 1946 jyly mamyr aıynda Almaty oblysynyń Jambyl aýdanynda dúnıege kelgen. Degeres orta mektebin altyn medalmen bitirgen. Máskeý memle­kettik tarıh ınstıtýtyn (qazirgi Reseı gýma­nıtarlyq ýnıversıteti) úzdik bitirip, 1974 jyly eńbek jolyn Qazaq KSR Orta­lyq memlekettik muraǵatynda ǵylymı qyzmetker bolyp bastaǵan. Keıin Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Bas arhıv basqarmasynyń ınspektory, aǵa ıns­pektory, 1979-1994 jyldary Orta­lyq memlekettik muraǵattyń dırektory, 1994-1996 jyldary Arhıvter men qu­jattama basqarmasynyń basshysy sııaqty birtalaı laýazymdy qyzmetter atqarǵan. Kisilik kelbetin aıtsańyzshy! Júzinen qashanda jylylyq lebi esip turatyn, bilikti ári ádil basshy bolatyn. Jumysqa jurt­ty jumyldyryp alyp ketetin, qyzmet­kerlerdiń turmystyq jeke másele­lerin sheshýge ýaqyt tabatyn. Onyń adam­gershiligi men azamattyǵy týraly áriptes­teriniń áli kúnge deıin jyr ǵyp aıtyp júrýi osy sózimizge aıqyn dálel bolmaq. Arhıv birde Mınıstrler Keńesine, birde Ishki ister mınıstrligine, endi birde Bilim, Mádenıet, Baılanys mınıstrlikteri qaramaǵyna berilýiniń, tipti, Ǵanı Mu­ratbaev, Ilııas Jansúgirov, Qanysh Sát­baev, Baýyrjan Momyshuly, Sergeı Kal­mykov, О́zbekáli Jánibekov sııaqty, t.b. tarıhı tulǵalardyń árqaısysynyń jeke arhıvterin memlekettik saqtaýǵa qabyldaýdyń óz aldyna qyzyq tarıhy men syry bar. 80-jyldardyń sońy, 90-jyldardyń basy úlken ózgerister kezeńi ekenin jaqsy bilemiz. Ásirese, Alash arystarynyń jaǵalaı aqtalyp, ult qaıratkerleriniń eńbekteri men zert­teýleriniń jaryq kórip jatqan kezi. 62 jyl tyıym salynyp kelgen Naý­ryz merekesi zańdy túrde toılana basta­ǵan mereıli shaq. Jer-jerde «Qazaq tili» qoǵamy qurylyp, halyqtyń rýhy kóterilgen kez. Soǵan oraı Marat Jaqsybaıulynyń telearnalar arqyly, radıodan óz oılaryn ashyq bildire alǵandyǵy, baspa­sóz betterinde pýblısıstıkalyq maqala­larymen, arhıvtiń ashylmaǵan syry men arhıv derekteri týraly tolassyz jarııalanymdarymen jarqyraı kóringeni jadymyzda jańǵyryp tur. Muraǵat muzbalaǵy 90-jyldardyń basynda Qazaqstan «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamyn qurýǵa atsalysyp, sonymen qatar, «Jappaı saıa­sı qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zańdy iske asyrý maqsatynda jappaı qýǵyn-súrginderdi qoldanýǵa jáne adam quqyǵyna qol suǵýǵa negiz bolǵan zań aktilerin, úkimet, partııa jáne basqa organdardyń sheshimderin, son­daı-aq quramynda M.Qozybaev, O.Súleı­menov, Sh.Ýálıhanov, S.Baıjanov, S.Jan­dosov bar vedomstvolyq aktiler­di qupııasyz­dan­dyrý jónindegi vedom­stvo­aralyq komıssııanyń múshesi retinde talaı ıgi isterdiń qozǵaýshysy, qoldaýshysy boldy. «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamynyń atqarǵan júıeli jumysynyń arqasynda 1937-1946 jyldar aralyǵynda saıa­sı aıyppen atylǵan 4 myńnan asa otan­da­sy­myzdyń súıegi jatqan jer tabyldy. Almaty oblysyndaǵy Jańalyq aýyly mańynda jerlengenderdiń tizimi «Azaly kitapqa» engizildi. Marat Jaqsybaıuly «Alash» ulttyq demokratııalyq partııasy músheleriniń, «Alashorda» memlekettik mekemeleriniń qarýly kúshterinde belsendi qyzmet atqarǵan azamattardyń tizimin, XX ǵasyrdyń 50-80-jyldary tirkelmegen qoǵamdyq jáne saıası uıymdar, partııa­lar men toptar bolǵanyn aıtyp berdi. Ol ózi basqaryp otyrǵan arhıv qoryn jaqsy biletin jáne óz múmkindigin oryndy paıdalana alatyn. Arhıvıster arasynda ensıklopedııalyq bilimimen, tarıhı taqyrypty zertteýdegi tereńdigimen, adaldyǵymen erekshelenetin, zamannyń aıqyn aıǵaǵyn qujattarmen jaıyp salatyn. Onyń izdenisteriniń de aýqymy keń: Shyǵys Túrkistan tarıhy, 1916 jylǵy kóterilis, saıası qýǵyn-súrgin, ashtyq máselesi, til saıasaty, Jeltoqsan oqıǵasy týraly, Shoqan Ýálıhanov, Isataı Taı­manov, Abaı, Álıhan Bókeıhanov, Mus­tafa Shoqaı, Qajymuqan, Baýyrjan Momysh­uly, Mánshúk Mámetova jáne t.b. on­daǵan tulǵalardyń ómirbaıanyna, qyz­metine qatysty sony derekterdi sóıletti. Tarıhshy-ǵalym Ázimbaı Ǵalıev «Marat Hasanaev ǵalym edi. Sol mu­raǵatqa kelgende, ózi biz bilmeıtin, estimegen qanshama derekterdi aıtyp, baǵyt berip, ǵylymı jetekshi rólin atqaratyn. Sondaı bir kóńili myrza jan edi. Keıbir derekterdi zertteýshiler ózderine jeke taqyrypqa qaldyryp qoıatyn. Marat bolsa kez kelgen adamǵa, zertteýshige ózi derekterdi berip otyratyn. Keńes dáýirinen qalǵan ádet, muraǵat monopolııalyq mekeme bol­ǵandyqtan muraǵat qoryndaǵy tarıhı qujattardy meılinshe oqshaýlaýǵa tyrysyp, mynaǵan bolmaıdy dep, mynaǵan ruqsat joq dep barlyǵyn shektep, tarıhı úrdistiń júıesin joǵaltatyndaı jaǵdaı jasaıtyn, ıaǵnı ǵylymı jumysqa kedergi jasaý maqsatyn qoıatyn. Al Marat tarapynan, kerisinshe, qoldaý bolatyn. Ekinshi jaǵy, ol Marattyń jeke basy­nyń qaıratkerligi. Marat ózi memle­kettik qyzmette bolsa da, qoǵamdy demo­kratııalandyrýǵa atsalysty. Bizdiń eń alǵashqy nazar aýdarǵanymyz – óziniń jeke izdenisterimen, pýblısıstıkasymen kózge tústi. Sondaı jazǵysh, zerttegish úlken qabileti bar edi. Alǵashqy taqyryptarynyń biri, ol – asharshylyq jyldaryndaǵy adam shyǵyny boldy. Nevadovskaıanyń dápterin, adamdardyń óleńderin, sýretterin jarııalaǵan, taǵy-taǵy sol sııaqty eńbegi kóp. Ásirese, Alash qaıratkerleriniń dúnıelerin shyǵarýǵa kóp eńbek sińirdi, qandaı bir tarıhı, keleli problemalaryńmen kelseń, ózińniń oıyńdy keńeıtip, aldyńa tógip tastap, ózi sony saralap, júıelep beretin», deıdi (B. Qusanbek. «Bir sát jáne búkil ǵumyr» kitabynan. Almaty, 2012). 2000 jyly qarasha aıynda 1983-1994 jyldary Bas muraǵat basqarmasynyń basshysy bolǵan Sapar Baıjanov aǵamyzdyń 70 jyldyǵyn atap ótý keshinde aıtylatyn sóz jobasyn daıyndaý barysynda Marat Jaqsybaıulyna: «Siz Sapar aǵamen biraz jyldar birge jumys istedińiz, este qalǵan arhıv ómirine qatysty bir estelik aıtyp beresiz be?» – dep ótinish jasadym. Sonda M.Jaqsybaıuly Sapar aǵa jóninde mynadaı estelik aıtyp edi: «Sapar aǵanyń arhıvke basshylyqqa kelgen kezi áli esimde. Ol kisiniń aldynda birneshe jyl burynǵy bastyǵymyz Bıjamal Ramazanovaǵa ábden úırenip qalǵanbyz. «Jańa sypyrǵysh jańasha sypyrady» degen maqal esimizde. «Jańa bastyq keldi» dep arhıv dúr ete qaldy. Sol kezdegi Ortalyq Komıtettiń ıdeologııa jónindegi hatshysy Qazybaev ótkir kózdi, taqyr basty alasalaý kisimen bizdi tanystyrdy. О́z sózinde Sapar aǵa: «Men partııanyń jaýyngerimin, qaıda jiberse, sonda qyzmet isteımin», dedi. Biraq kelgen bastyq «partokrat» bolyp shyqpady. Jumysqa birden qulshyna kirise ketip, bizdiń kópten kózimiz úırengen kemshilikterimizdi birden ańǵardy. Onyń eńbekqorlyǵy, izdengishtigi bárimizge úlgi boldy. Eshqashan jazbaı otyrmaıtyn. «Arhıv degen qandaı taýsylmas qazyna, ony jańǵyrtý kerek», – dep qaıta-qaıta aıtatyn. 1986 jyldyń jeltoqsany. Saǵat 16-da úlken ashyq partııa jınalysy boldy. Sákeńniń shyryldap, jastardy qoldap aıtqan sózi áli esimde. «Olar bizdiń balalarymyz ǵoı. Alystan kelgen jaý emes olar», deı kele Sapar aǵa sol jylǵy 1916 jyl kóterilisiniń 70 jyldyǵyn esine alyp, «Bul jastardyń ulttyq sanasynyń oıanǵanynyń kórsetkishi ǵoı», degen batyl tujyrym jasady. Qazaqtyń uly zııalylarynyń tárbıe­sin kórgen ol, sol kezdegi bizge de aǵalyq meıirimmen, keshirimmen qaraıtyn. Máskeýde jol saparynda júrmiz. Keshke «Metropol» meıramhanasynda otyrmyz. MGÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetinde oqıtyn uly da keldi. Jaıýly baı dastarqan, jasyl mármár kolonnalar. «Mine, biz de terezemiz teń, basqa ulttardan kem emespiz, munyń ózin baǵalaýymyz kerek», – dep shattana aıtqan sózderi qulaǵymyzdan ketpeıdi. Aldymyzda ne kútip turǵanyn qaı­dan bilemiz. Biraq ómir ózgere bastady. «Qaıta qurý», «tamyz aıyndaǵy pýtch», «Keńes Odaǵynyń ydyraýy» bizdiń muraǵat isine de sýyq yqpalyn tıgizbeı qoıǵan joq. «Arhıv jónindegi zańdy qabyldap úlgerýimiz kerek», – dep Sapar aǵa zańnyń alǵashqy jobasyn Joǵarǵy Keńespen de birinshi oqylymda qabyldatyp úlgerdi. Biraq, amal qansha, Joǵarǵy Keńestiń ózi de tarap ketti. Bul jaıdyń bári ol kisiniń janyna qatty batatyn. Kóp nárse iske aspaı qaldy. Ádet­te­gideı, qasyńdaǵy adamnyń qadirin ketkende ǵana bilesiń. О́kinish lebi áli júrekten, biraq bári de este». О́ziniń aldyndaǵy áz aǵa týraly osyndaı áserli áńgime aıtqan M.Hasanaev arhıvti basqara júrip, Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde arhıv isi páninen dáris berdi, bolashaq arhıv mamandaryn daıarlaýǵa atsalysty. 1997-1999 jyldary Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnıversıtetinde aǵa oqytýshy boldy. 1999-2001 jyldarda «Qazaqstan – Soros» qorynyń sarapshysy retinde, sondaı-aq Almaty qalalyq «Qazaq tili» qoǵamynda mańyzdy qyzmetter atqardy. Arhıv isiniń mamany «KSRO muraǵat isiniń úzdigi» (1982 j.) belgisimen, KSRO halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesiniń «Altyn medalimen» marapattalǵan. Ol 20-dan astam arhıv qujattary jınaǵynyń, 200-ge jýyq tarıhı, qujattyq ǵylymı maqalalardyń avtory. Al 2002 jyly zaıyby J.Nurmanbetqyzynan syı retinde qabyldanǵan aǵanyń jeke arhıvi búginde Ortalyq memlekettik arhıvte saqtaýly. «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamynyń ázir­leýimen M.Hasanaevtyń «Paryz» atty suh­battar men maqalalar jınaǵy 2013 jyly «Arys» baspasynan Beıbit Qoı­shy­baevtyń qurastyrýymen jaryq kórdi. Bıyl sáýir aıynda Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Prezıdenti arhıvi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq Ýnıversıtetimen birlesip, el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qurmetine stýdentter arasynda arhıvtaný olımpıadasyn ótkizdi. Olımpıada «Ult Jospary – bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý jónindegi 100 naqty qadam» baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde, stýdentterdiń shyǵarmashylyq belsen­diligin damytý jáne olarǵa bolashaqta arhıv mamandyǵy boıynsha jumys ja­saýǵa yqpal etý maqsatynda ótkizildi. Olım­pıada júldegerlerine Marat Jaqsy­baıuly Hasanaevtyń atynan aqshalaı shákirtaqy taǵaıyndaldy. Bul elimizdiń arhıv isi salasyndaǵy aıtýly sharalardyń biri bolyp sanalady. «Abaı dańǵyly bo­ıynda arhıv ǵıma­ratynyń turǵanyna, mine, 40 jyldan (bul sóz 2000 j. shamasynda aıtylǵan) asty. Men munda tańerteń kúnde kelemin, oǵan da shırek ǵasyrdan asyp barady, ol maǵan únemi solaı bas ızep sálem berip turǵandaı elesteıdi... Keıde demalys kúnderi janynan ótkende ǵımarattyń terezeleri meni kózimen shyǵaryp salatyndaı sezimde bolamyn. Bul ǵımaratta 20 arhıv qoımasy bar, árqaısysynyń aýrasy ártúrli... Arhıv biz boılaı almaıtyn óz tereńdiginde ómir súredi. Arhıvtiń jandy tegeýrinin, ulylyǵyn, danalyǵyn sezinemin. Men birde osy arhıvtegi qujattardy túgel qarap shyǵýǵa qansha ýaqyt ketedi dep matematıkalyq esepteýler júrgizdim. О́mir jetpeıdi, ol anyq. Bizdiń arhıv bar bolǵany 4 paıyzǵa ǵana paıdalanylady eken», depti qaıran aǵamyz birde. О́ziniń jeke ómirin eshqashan arhıvten bóle-jaryp qaramaǵan, ǵumyrynyń sońyna deıin kásibine adaldyǵy men ta­zalyǵyn saqtaı bilgen Marat Jaqsy­baıulynyń ónegeli bolmysy eshqashan umytylmasa, keıingi jastar úlgi alyp júrse degen nıetpen ótken kúnderge osylaı oı júgirtip, zerdeleýge týra kelgen... О́ıtkeni, biz ol kisiniń eńbegi arqyly arhıvpen qalaı jumys isteý kerektigin bilip qana qoıǵan joqpyz, arhıvti qalaı súıý kerektigin úırendik. Ǵazıza ISAHAN, Janar SATAEVA, muraǵattanýshy ALMATY