Juldyzdar arasynan jol izdegen

Aqyn Shahızada Ábdikárimovtiń poezııasy týraly oı-tolǵaý Arly da adal adam balasyna ne jet­peıdi? Jetpeıtin negizgi nárselerdiń biri ǵana emes, bastysy – aqyn Shahızada Ábdi­kárimovtiń týyndylaryndaı shyn­dyq  pen ózektes jumyr da jalyndy jyrlar. Onyń jyrlary – qaı kezde jazsa da, kóbine-kóp eskirmegen, aldaǵy ýaqytta da eskirmes esti de erekshe óleńder. Sha­masy, Shahızada asa az jazatyn bolýy tıis. Onda da jaz­baýǵa shamasy jetpeı qalǵanda ǵana qaǵazǵa quıatyn bolýy tıis. О́ıtkeni, men onyń óleńder toptamalaryn merzimdi baspasóz betterinen tym sırek kórippin. Sondyqtan da onyń «Gladıator» atty kitaby shyqqanyn estigende, kádimgideı qýandym. Munda aqynnyń maǵynaly ǵumyr bel-belesteri, tek ózi tapqan, jarqyratyp ashqan ónerlik shyndyqtary, ol shaıqasyp jeńgen nebir ómir sumdyqtary jatyr. Bul lepes-lebizimizge bultartpas my­­sal, aıshyqty aıǵaq kerek pe?! Onda kitaptaǵy «Meniń uly dástúrim» atty alǵashqy óleńdi-aq alǵa tartalyq: Daýnıng-strıt, shamdaldardyń shash nuryn, Keıin serpil, Hattamalar tas myǵym. Memleketter mámilelesken keń zalǵa Kirip keldi meniń Uly dástúrim!   Kirip keldi gúl tógilip jolynda, Qoshemetshil kileń lordtar – sońynda. Elbasyna tájim etti donnańyz, Premerdiń sábıi bar qolynda!   Jebegende áýlıem men ánbıem, Nárestege nur sińirer bar Kıem. Jaqsylardyń sharapaty tıetin Yrymymdy qaıdan bildiń, Albıon?!   Kóńil shirkin – kógin tókken saıa baq, Elbasymyz sózin juptap, aıalap, Tebirendi bir sát, Tonı Blerdiń Jas sábıin qushaǵyna ap aıalap. Ege bolmaı bir ákeniń taǵyna, «Erjetsin, – dep. – Adamzattyń baǵyna» – Azııanyń dıdarynan tamǵan nur Eýropanyń tarap jatty qanyna!.. Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev týraly erekshe jyr, esti óleń bul. Erekshe ári esti bolatyny, bul – qa­zaq­tyń kemel de kemeńger ulynyń qaı­ratkerlik qyryna arnalǵan naǵyz tógilip túsken tosyn da tamasha jyr. Mynaý – neni jazsa jazatyndaı-aq, maq­tansaq – maq­ta­natyndaı-aq tarıhı sát, jańa da jasampaz shyndyq emes pe?! Shahızada bul sátte halqymyzdyń uly dástúrin aınala álemge pash etip, maqtan tutyp otyr. Bizdiń halqymyzdyń osynaý uly dástúri – en jatqan, basqa ulttarmen te­re­­­zesi teń jatqan, keıingi kezderi bóten­der túgili ózi de baǵalap tanyp, tó­be­sine kótere almaǵandyqtan baǵy kem jatqan – qııapat ta qat-qat qazyna emes pe?! Jal­­­­ǵas­­tyrmasaq – tolyqpaı, joǵalady; jastarymyzǵa bildirip, egemen elimiz ómirinde qoldanyp, qanymyzǵa sińirmesek – omalady ol. Aıtpaqshy, bul adal da ar­ly alash jaǵasyna ǵana emes, qalyń da qaımana qazaq balasyna túgel qajet qasıetti shyndyq bul. Ýa, Táńirim, qyzyǵyńa jolyqtyr Adamzattyń balasyn. Eki ǵasyr bólip tur Besigim men beıitimniń arasyn...   Shúkir, ázir bútinmin, «Sol baıaǵy... qońyrtóbel tirshilik...». Jalǵan baqqa túkirdim, Orman-baqqa shanshyp kettim bir shybyq... Tonykókteı «basy bardy ıemin», Biraq bılik qura alsaq... Men de ózimshe Otanymdy súıemin, Minberlerde turmasam da uran sap...   Janyma, arym, qutpan bol! Jaza bassam – kirkeýkemdi oq buzsyn! Besigimnen shyqqan jol Beıitime aman-esen jetkizsin! Aqyn Shahızada Ábdikárimov bul óleńinde de adýyn. О́z ustanymynan da, qazaqtyń qasıetti bolmys-bitiminen de bir qarys bólingisi joq. Alashyna aıtar aq sózi – serti. Biraq onyń da jyr jazǵanda ot, qalǵan kezderde et júregine myna jańa naryqtyq ómir, jabaıy kapıtalıstik júıe qatty salmaq túsirip, alańdatqan, ýaıymdatqan kúıi bar. Táńir buıyrtsa «eki ǵasyr ólip turǵan» besigi men beıiti arasynda áli talaı arpalys ómir bar. Aqyn Shahızada Ábdikárimovtiń álemi – tórt qubylasy teń jalpaq jazıra (bul – birinshi ólshemi), aǵyp jatqan darııa syry, qolat-qolat qumy qyry bar, jaıqalyp turǵan baýy men asqar ala taýy bar (bıiktik – ekinshi ólshemi), tereń kóli (oıy) men tartylmaǵan Aral teńizi (sezimi) bar (tereńdik – úshinshi ólshemi), baı da baıtaq, Jıdelibaısyn álem. Mu­nyń bárin aralaýǵa, eń bastysy – jaı saıahattap kórip, «Jıgýlımen» jelip ótpeı, saralaýǵa, bar qazynasyn berekeli bazar ǵyp, sulýlyǵyn sińirip ajar ǵyp, Táńir taýyna shyǵyp túlep, aq jaýyn Aralyna túsip tazaryp, ıaǵnı, Shahızada Ábdikárimov álemi naq mynadaı-mynadaı dep daralaýǵa kóp ýaqyt qana qajet emes, bastan keshken zerdeli zertteý, talmaı tanyr talant-tulparyńdy ertteý kerek. Alla qalasa, amandyq bolsa, aldaǵy ýaqytta buǵan da jetermiz. Bul – adam-azamat Ábdikárimov úshin emes, uly mártebeli ádebıetimiz úshin kerek. Oǵan qosa, keıingi ýaqytta darý ýyzben de emes, bal tatyǵan sary qymyzben de emes, qoregi az kók sýmen aýyzdanyp, shelek-shelek shalappen qanaǵattanyp qalǵan qalyń oqyrman – áleýmet túzelýi úshin de kerek. Al ázirshe osy joly aqyn Ábdikárimov álemin kókteı ótip, bazbir bıik, tereń­dikterine ǵana jetip, Mahambettiń qamshysyndaı jyr-jebesin birer atýmen, teńizdiń dámin tamshysynan tatýmen qanaǵattanaıyq. Mine, aqynnyń «Taqyrkólde» degen óleńi. Úzindi keltireıin: Janarymda – alpar aımaq, Janarymda – abat kól. Kekilimnen tartady oınap, Saıdan soqqan sabat jel... Áldenege súıinemin, Shattyq shirep júrekti. Kindiginen dúnıeniń Qos qýanysh shyr etti.   Tyńda, kóktem, sabyr et te, (Kózime jas irkildi). Talǵat ushty taǵy kókke!.. Jeńeshem aman ul týdy. Qos qýanysh qutty bolsyn, halaıyq. Aqynnyń árbir jyry – qutty qaıran bel, bir saıran kól, jazy jaınap, qa­zanda qurt-irimshik qaınap jatqan jaırań el... Mysalǵa, men aqynnyń osy jınaqtaǵy arnaý óleńderine túgel derlik kóńilim tolyp, qatty súısindim. «Pındar aqynǵa» qatty qyzyǵyp, «Pýshkındi oqyǵanda» ishine enip ketip, «qolyńdy qal­tyratpa, baýyrym, mýshketti at» degim kelip turdy da, aqynǵa da, alashqa da ortaq «Abaı eskertkishine» kelip taǵzym ettim. Aqyn Shahızada balasynyń abyz atasymen tildesýine qulaq saldym. Saýmysyń, qazaǵyna qutpan shalym, Taý-músin Almatynyń jutqan shańyn. Dalasyn Jıdebaıdyń kórsetpeı me, Qarasyn Qaraýyldyń tutqan saǵym.   Tómende Saryarqanyń sazy qaldy, Tóbeńde – Jetisýdyń jazy máńgi. Baılaýsyz Baıqońyrdan keldim saǵan, Alǵaýsyz aıtqym kelip bazynamdy. Asyly, Abaı jeke basy jalqy da jalǵyz bolǵan­men, ol – «qalyń eli – qa­zaǵy, qaıran jurtynyń» Abaıy. Jumyr jer betindegiler qazynasyna qol jetkize alsa, uǵyp-túsine alsa, Ol – Adamzat­tyń da Abaıy. Aıtpaqshy, mundaǵy bir erek­­shelik – Abaı adamzatqa – basqa ulttarǵa ózi barmaıdy, olar Abaıǵa kerek emes, al olarǵa Abaı óte kerek; óıtkeni, Abaıdy bilmese – bulardyń bir aqyly, bir sybaǵasy, bir quty kem. Endeshe, bular – qaı-qaısysy da esti el, tolyq adam bolý úshin Abaıdy taýyp-tanyp, qazaqtyń uly aqynymen tabysýǵa muqtaj da múddeli. Jıdelibaısyn da jumbaq qubylys bol­ǵandyqtan, barsha adamǵa ortaq etene Aqyn bolǵandyqtan tanı alsa, túsine alsa, shýaq-sharapatyna bólene alsa, árkimniń óz Abaıy bar. О́leńdegi ómirbaıan degennen shyǵady, prozada avtor «Madam Bovarıdan» (Flo­ber) bólek ózgeler – bandıt pen bas­keser de bola alar; dramatýrg te solaı, synshy da ózinen alystap, aqıqat aýylyna kóship alyp, týra bı bolý qolynan kelmese, tý­ǵandy bı bolyp kórer. Al aqyn kimdi jazsa da, nendeı kendi qazsa da – aldymen de, keıin de, aqyrynda da ózin jazady. Jan syryn ashyp, júrek otyn tógip salady. Jyldarym-aı... Mahabbatqa mas bolǵan, Láılip shyǵyp «Láıli-Májnún» dastannan! Qosobada Bekejandy baılap ap, Qyz Jibektiń aq bilegin jastanǵan! Jyldarym-aı... Zamanamen úndesken, Allańyzben anadaıdan tildesken! Aıdahardyń arqasynda myzǵyp ap, Jolbarystyń jotasyna mingesken! Atalmysh jyr tolqyn atyp jalǵasa túsedi. Qalǵan shýmaqtary da olqy emes. Ol Alashtyń anasy – Syrdarııaǵa arnal­ǵan jyrynda serpilip, «ólgendi tiriltip, óshkendi jandyrǵandaı» kúı tanytady. Altyn basyń daýǵa qalyp, Aǵaıynnyń arasynda; Aı astynda aýnap aǵyp, Alysqa uzap barasyń ba?!   ...Ákimııattyń tuǵyrynan Kózdi aldaıdy qaıym shaǵyń: Jardaı atan jumyryńnan Juqpaı ótken jaıyn shahyń.   Quryǵan soń nar qamysy, Yryldaıdy yńyranyp, Syrdyń sońǵy jolbarysy Kókiregime kirip alyp. Meniń bul jyrdy oqyǵanda kýá bolǵan oqıǵam – Syrdyń sońǵy jolbarysynyń tiri ekendigi, Shahızadanyń myna óleńin­de ómir súrip jatqandyǵy. Al bul – «aıdahardyń arqasynda» myzǵyp alýdan da asqan, «jolbarystyń jotasyna mingesýden» de mańyzdy jańalyq. Endigi másele – osy jolbarysty óltirip almaýda, kerek deseńiz, ony ósirip-kóbeıtýde. Bul qasterli mindetti oryndap, júzege asyrýǵa jaǵdaı bar ma? Árıne. Ol – aqyn Shahızada Ábdikárimovtiń óz jyr arnasyn sýaldyrmaı, jyrdyń nar qamysyn jaıqalta berýi. Men aqıyq aqynymyz, Shahızada Ábdikárimovtiń bul bıikten de kórinerine kámil senemin. Maqalamnyń sońynda núkte retinde onyń «Alyptarmen tildesý» atty jyrynyń sońǵy shýmaqtaryna júginsem, buǵan jáne kóz jetedi: Juldyzdarmen talassam, nazym ǵoı ol bildirgen, Arasynan solardyń ózimdi izdep júrmin men. Bolmaǵan soń birdeńe... «uqsap baǵyp» ne kerek, Abaılamaı Abaıyń aıtqan shyǵar... kim bilgen? O, myqtylar, myqtylar – ulylyqtyń úrdisi, «Myqty bolmaı nemene, myqty bolsa turmysy?» – Dep em nalyp... fragy shuryq-tesik Pýshkınniń Maǵan qaraı buryldy mýshketiniń uńǵysy. Já, ǵafý et... aqyndyq – aıbar emes zaty ýaq, Dáýir turar syrtyńda qarymyńdy baqylap. Aleksandr Sergeıch múlt jibermes bul joly, Qaltyramaı qolyńa qalamyńdy al, aqymaq! Abaıymyzdy aıtpaǵanda adamzattyń uly aqyny Aleksandr Pýshkınniń bizdiń aqynymyzdyń qadamyn quptap, qalamyn qorǵap jatsa, endi ne kerek! Syrdyń sońǵy jolbarysy Shahızada Ábdikárimovtiń jyr-qamysynda tirilip qana qoımaı, quty taımaǵan, qazynasy ortaımaǵan Qyzylordanyń nur-namysynda da, bálkim, balp-balp basyp júretin bolar aldaǵy ýaqytta... Baqyt SARBALAULY