Davos forýmy: tórtinshi ındýstrııalyq revolıýsııaǵa daıyndyq

Eki ǵasyrdan astam ýaqyt buryn Batys Eýropa elderinen bastaý alǵan ındýstrııalandyrý adamzatqa tehnıkanyń klassıkalyq úlgisin, sonyń ishinde otarba sekildi ıgilikterdi ala keldi. Bul adamzat tarıhyndaǵy ekinshi ındýstrııalyq revolıýsııa bolatyn. Toqsanynshy jyldary kompıýtermen alǵashqy robotty tehnıkalardyń shyǵýy órkenıetter arasyn alshaqtata tústi. Úshinshi ındýstrııalandyrý kezeńinde endi ǵana qalyptasa bastaǵan bizdiń memleket sol zamannyń týyndylaryna kesheýildep qol jetkizdi. Al sońǵy birneshe jyl buryn ǵana avtomattandyrý, kıber-fızıkalyq júıe men bultty kompıýterlerdiń paıda bolýy dúnıe júzine tórtinshi ındýstrııalandyrýdyń esigin ashty. Jyl saıynǵy dúnıejúzilik dástúrli Davos forýmynyń bıyl­ǵy taqyryby da osy tór­tinshi ındýstrııalandyrý ke­zindegi damyǵan jáne damýshy el­derdiń ǵylymı-tehnıkalyq pro­­gresi men soǵan saı eko­no­mı­ka­lyq áleýeti boldy. Tórtinshi ındýstrııalyq re­volıýsııanyń burynǵy ǵy­ly­mı-tehnıkalyq damýdan bir erek­sheligi – ǵylym men eko­no­mıkanyń áleýmettik min­det­teriniń artýy. Iаǵnı, óner­ká­sip salasynyń qorsha­ǵan orta­ǵa zııanyn azaıtý, shama kel­genshe joıý. Ekonomıkany mon­o­polııadan ajyratý. Mem­le­kettiń halyq aldyndaǵy keı jaýapkershilikterin iri trans­ult­tyq korporasııalardyń moın­y­na júkteý.  

Jahandaný úrdisi keıin ketip bara jatyr

Dúnıejúzilik saýda uıy­my­­nyń málimetinshe, 2016 jy­ly álemdik ekonomıkalyq jahan­da­ný úrdisteri báseńdegen kórinedi. 2012 jyly sharyqtaý shegine jetken jahandaný úrdisteri sol kezdegi daǵdarysta quldyraı bas­taǵan. О́ıtkeni, daǵdarys ke­zin­­de ár memlekettiń óz ekonomı­ka­syn kúıttep, iri kompanııalardy aldymen ishki naryqqa jumys isteý­ge májbúrleýi halyqaralyq saý­daǵa keri áserin tıgizgen. Jahan­danýdyń bastamashysy sana­latyn AQSh bul turǵyda bıyl kerisinshe tuıyqtala túsetin sekildi. Taqqa kelgen Donald Tramp AQSh-tyń bir kezderdegi ındýstrııalyq qýatyn qalpyna keltirý úshin eldegi iri kompanııalardyń zaýyttaryn AQSh-tyń ishine kóshirýge májbúrlep, syrttan keletin taýar­larǵa baj salyǵyn qazirden bastap kóbeıtip jatyr. Dúnıejúzilik forýmnyń paneldik sessııasynda jahan­da­nýdyń keri ketip bara jatqanyna taǵy bir sebep retinde sharaǵa qatysýshylar Eýropadaǵy ahýal­dy atady. О́tken jyldyń jazynda Brıtanııada ótken referendým nátıjesinde azamattardyń basym kópshiligi Brıtanııanyń Eýroodaqtan shyǵýyn qoldap daýys bergen. O bastan buǵan qarsy bolǵan Devıd Kemeron aqyry óz ornynan ketip tyndy. Al onyń ornyna kelgen Tereza Meı Birikken koroldikti Eýroodaqtyń ortaq naryǵynan bólek shyǵaramyn dep otyr. Nátıjesinde, ondaǵy iri kompanııalar men qarjy uıymdary da «Brıtanııa odaqtan shyqsa, biz de bul jaqta qalmaımyz» degendi aıtty. Brıtanııanyń munysynan keıin sarapshylar odaqtyń bo­la­shaǵyna senimsizdikpen qa­raı bastady. Onyń ústine Ita­lııa­­daǵy prezıdenttik saılaý men Eýroodaqtaǵy birneshe el­degi saıası naýqandar EO-nyń eko­nomıkalyq ósim qarqynyn bá­seńdetýi múmkin ekenin aıtyp da­byl qaǵýda. Esesine Azııadaǵy eko­no­mıkalyq ıntegrasııa kóńilge qo­­nymdy. О́tken jyly Ja­ponııa úkimetiniń basshysy Sındzo Abeniń Mońǵolııa men Orta­lyq Azııa elderine jasaǵan memlekettik sapary aldaǵy birer jylda óz jemisin beredi deýshiler bar. Sol sapardan keıin Japonııanyń Qazaqstan bas­taǵan óńir elderine salatyn ınvestısııasy az bolsa da óse bastady. Degenmen, muny Japonııanyń aımaqtaǵy Qytaı yq­palynyń kúsheıip ketýinen qaý­iptenip ádeıi istep otyrǵanyn jo­ramaldaýshylar da joq emes. Al Qytaı bolsa, bıyldan bas­­tap syrtqy ekonomıkaǵa erek­­she nazar aýdara bastady. Syr­t­qy ekonomıkaǵa yqpal etý jolynda shyǵystaǵy kór­shimizdiń bıyl ishki eko­no­mıkalyq ósim qarqynyn azaı­­typ alǵany da jasyryn emes. О́t­ken jyly qurylǵan Azııa­lyq ınfraqurylymdyq ınves­tısııalar bankiniń bas salymshysy sanalatyn Qytaı aldymen Ońtústik-Shyǵys Azııa, keı­in Ortalyq Azııa elderiniń ınfra­­qurylymdyq jobasyna qarjy salmaqshy. Atalǵan bank­­tiń negizgi salymshylary Qytaı, Úndistan, Reseı bolsa, Qazaqstannyń da azdaǵan úlesi aldaǵy ýaqytta Dúnıejúzilik bank­pen básekelese alatyn iri qar­jy uıymynyń aýqymdy jo­bala­rynyń bizde de iske asyry­latynynan úmit kúttiredi.  

Progreske Qazaqstan qandaı úles qosady?

Jyldyń basty ekonomıkalyq jıynyna Qazaqstan atynan bar­ǵan Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek ha­lyq­aralyq qarjy uıymdary men sarapshylar aldynda Qa­zaq­stannyń kólik-tranzıttik áleý­e­ti men ınvestısııalyq múm­kin­dik­terin tanystyrdy. «Tórtinshi ındýstrııalyq r­e­vo­lıýsııaǵa daıyndyq» ta­qy­ry­byndaǵy paneldik sessııa­syn­da sóz alǵan mınıstr, shy­ny kerek, tórtinshi emes, ekin­shi ındýstrııalyq revolıýsııa kezinde ınvestorlardyń qy­zyǵýshylyǵyn týdyratyn ıgilikterdi atady. Árıne, tústi metall men shı­­ki­zattyq qazba baılyqtar su­ra­nystan shyǵyp qalatyn zaman ázirge kele qoımas, degenmen «Nurly jol» baǵdarlamasynda kórsetilgen ındýstrııalandyrý isin óńdeýshi ónerkásippen birik­ti­re otyryp, ınnovasııalyq tur­ǵy­da damytqanda mem­le­kettiń al­dyńǵy qatarly eko­no­mık­a­lardyń qataryna kire alatyny sol forýmda aıtylǵan edi. Degenmen, jyl saıyn bá­seń­­dep bara jatqan jahan­da­ný­dyń qutqarýshysy sanala­tyn Qytaıdyń Eýropaǵa ashqan esi­gi­niń ıesi bolyp otyrǵan Qa­zaq­stan úshin kólik-tranzıttik sala­sy álemdik naryqtaǵy «kózir» is­pet­tes. О́tken aptada ǵana Lon­donǵa jetkizgen Qytaıdyń alǵashqy júk poıyzy apta sa­ıyn turaqty qatynap, aldaǵy ýaqytta Eýropa qalalaryna tar­tylǵan Qytaı kólikteriniń sany arta túsedi dep boljaıdy sarapshylar.

Iri bıznestiń bolashaǵy

Sharada mamandardyń tal­qyǵa salǵan taqyryptarynyń biri iri bıznestiń bolashaǵy týra­ly boldy. Munda da sarapshy­lar AQSh ekonomıkasy men Tramp­tyń prezıdenttiginen aı­na­lyp óte almady. Sala ma­man­­darynyń pikirinshe, tór­tin­shi ındýstrııalyq revolıýsııa ke­zin­de bıznestiń áleýmettik jaýap­kershiligi arta túsýi tıis. Mem­­lekettiń azamattar al­dyn­­­daǵy keı áleýmettik min­det­­terin endi iri transulttyq kor­porasııalardyń moınyna júk­teý kerek. Monopolııaǵa qar­­sy zańdardyń álsizdigi, álem­d­ik deńgeıde jemqorlyqtyń báseń­demeýi shaǵyn bıznestiń iri kásiporyndar aldynda básekege qabiletsizdigin týyndatyp otyr. Máseleni sheshý úshin trans­ulttyq korporasııalardy ákim­shilik resýrstarmen qysa be­rý­­diń ornyna memlekettiń min­­dettemelerin olarǵa bólip ber­gen jón. Osy turǵyda sarap­shy­lar­dyń pikiri Donald Tramptyń sa­lyq saıasatymen ushtasyp ja­tyr. Tramp óziniń saılaýal­dy baǵdarlamasynda AQSh-taǵy bıznes pen qarapaıym halyq­tyń eń úlken bas aýrýyna aınal­ǵan salyq máselesin sheshý úshin ony mekemelerge «ádil túr­de úılestirý» kerektigin aıt­qan. «Ádil úılestirý» degeni, ká­sip­kerler qansha adamdy ju­mys­pen qamtamasyz etetin bolsa, soǵan saı salyq kólemin belgi­leý. Bul bir jaǵynan eldegi jumys­syz­dyq máselesine sheshim bolar edi degen bolatyn Tramp. Qazaqstanda júrgizilip jat­qan jekeshelendirý naýqanynyń osy oraıda bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin arttyratynyn aıtatyndar bar. Davosta sóı­­legen sarapshylardyń pi­ki­rinshe, kásipker memleket men­shi­gindegi mekemeni satyp ala oty­ryp, ondaǵy qyzmetkerler múd­­desi men memleket aldyn­da­ǵy mindettemelerin de qo­sa alatynyn eskerýi kerek. Árı­ne, bul tek ulttyq zań­nam­a­nyń myqtylyǵymen ǵana oryn­dalatyn dúnıe. Baýyrjan MUQANOV, «Egemen Qazaqstan»