Jer qadirine jettik pe?

Osy sholýshy baǵanyn jazardyń al­dynda bir jaǵy aqyl-keńes, bir ja­ǵy kópshilik pikiri bolsyn dep «qan­daı taqyrypty kótergenimiz oryn­dy?» degen maǵynada árip­tes­te­rimizdiń arasynda shaǵyn saýal­na­ma júrgizgen edim. Tildesken al­ty adamnyń arasynda ekeýi jer ta­­qyrybynda jazǵanymyzdy jón dep tapty. Sondaǵy keltirgen ýáj­de­ri mynaý: «Meniń oıymsha, halqymyz áli de bolsa, jer qadirine jete qoımaǵan sekildi. Oǵan mysaldy alystan izdemeımin, bári de kózge uryp, kórinip tur. Kóptegen óńirlerde qazaq úıiniń aýlasy, ádette, taqyr kúıinde bos jatady. Sol shaǵyn aýlanyń ózin kútip-baptaý, oǵan aǵash otyrǵyzyp, jasyl jelekpen kómkerý degendi bilmeıdi. Biraq bizdiń ońtústikte, qudaıǵa shúkir, olaı emes. Jerdiń bosqa jatpaı jaınap turǵanyn jaqsy kóremiz. Álde, bul basqa óńirlerge qaraǵanda bizde jerdiń tapshylyǵynan, jazdyń uzaqtyǵy men sýdyń moldyǵynan týyndaǵan dúnıe me eken?! Mine, osy jaǵyn jazyp, halyqqa oı salý kerek», dedi ońtústikqazaqstandyq jýrnalıst qaryndasym. Ekinshi áriptesim mynadaı oı aıtty: «Bizdiń Almaty oblysyndaǵy aýylymyzǵa osydan birneshe jyl buryn koreıler kelip, jerdi jaldap alyp, oǵan pııaz ekti. Jaldaǵandaryn qaıteıin-aı, keıin sol jerge eshteńe shyqpaı qaldy. Pııaz degenińiz jerdiń barlyq qunaryn soryp alyp, ony jaramsyz etip tastaıdy eken ǵoı. Jazdygúni bara qalsańyz, sol jerden endi borpyldaǵan bos topyraqty  ǵana kóresiz. Osyny kórgende, men pııaz ósirýshilerdiń nege elden eldi, jerden jerdi aralap jumys isteıtindigin uqqandaı boldym. Olar gúlden bal soratyn aralar sekildi. Qunarly jerdi tańdap alyp, pııaz egedi de, qajetti ónimin alǵan soń taıyp otyrady. Mine, osy jaǵdaıdy halyqqa jetkizip, eskertý kerek. Eger biz jerdi materıaldyq ıgilik kózi dep baǵalasaq, onyń óndirgishtik qasıetin esepke ala otyryp, kútip-baptap, aıalaı bilsek, sol jerdi jalǵa bergenshe ózimiz jumys ister edik qoı», dedi ol. Osy áńgimelerdi estigen soń oıǵa qaldyq. Jerdiń memlekettik menshigi to­lyq moıyndalǵan keńestik jetpis jyl ýaqyttan keıin aqyry bizdiń hal­qymyzdyń boıyna da «jer ıesi» degen uǵym birte-birte sińisip kele jatqan sekildi. Biraq munyń ózi de jerdi óndiristiń basty quraly retinde kútip-baptaý, onyń qadirin uǵý, óziniń ǵana emes, óz áýletiniń bolashaǵyn jermen baılanystyrý degen uǵymdy bildiretindeı deńgeıge jete qoıǵan joq. О́ıtkeni, bizdiń «jer ıelený» jónindegi qazirgi túsinigimiz ony menshiktep alǵannan keıin ekinshi bireýge tabys tabý maqsatynda mol qarjyǵa satý nemese jalǵa berýdiń aınalasynda ǵana qalyptasyp otyr. Árıne, jer týraly qazaq halqynyń da ózindik tarıhı túsinigi bar. Bizdiń ata-babalarymyz ony «kir jýyp, kindik kesken týǵan jer», «atameken» turǵysynda qadirlegen. Mine, osy turǵydan alǵanda ony kıeli dep túsinip, qajet bolsa, jer úshin janyn qıǵan. Biraq, bizde ony materıaldyq ıgilik kózi retinde baǵalaý áli de bolsa kemshin túsip jatqanyn kórip otyrmyz. Halqymyzdyń boıynda jerdi atameken retinde qadirleý qasıetiniń myǵym ekendigin byltyrǵy jyly aýylsharýashylyq jerlerin jeke menshikke berý týraly aıtys-tartys­tar kórsetip berdi. Sol kezde adamdar ereýilge ózderiniń ıelikterindegi jer telimderi úshin emes, jalpy qazaqtyń keń-baıtaq dalasy úshin shyqty. Olar sheteldikterge aýylsharýashylyq jerlerin jalǵa berýge qarsy boldy. Halyqtyń boıyndaǵy osy qasıetti Elbasy da baǵalady. Eger je­rimizdi osylaı qorǵaı bilsek, biz­di jaý almaıtyndyǵyn aıtty. Sóı­tip, aýylsharýashylyq jerleri týraly jańa zańǵa 5 jylǵa moratorıı jarııalady. Sonymen qatar, jerdi materıaldyq ıgilik retinde baǵalaýymyzdyń áli kemshin túsip jatqanyn da jasyrmady. «Bul salada eńbek ónimdiligi tómen deńgeıde qalyp otyr. Otandyq fermerler bir gektar jerden orta eseppen 400 dollardyń ónimin alady. Dál osy kórsetkish AQSh-ta 1,5 myń dollardy, Germanııada – 2800, Fransııada 3200 dollardy quraıdy», deı kele osyndaı sebepterden aýyl sharýashylyǵynyń jańa tehnıkaǵa, jańa tehnologııalarǵa, sýǵarý júıelerine ınvestısııa salýǵa muqtaj bolyp otyrǵandyǵyn aıtty. Iá, jerdi basqadan qorǵaı bilý bir másele de, onyń tıimdiligin kórý ekinshi másele. Eger óz ıeligimizdegi alaqandaı jerdi uqsata almaı otyr­saq, bir ózine birneshe memleket syıatyn alyp dalamyzdyń paıdasyn qalaı kórmekpiz? Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»