– Qıyndyǵy qyr asyrar baǵatyn mal emes, jer jyrtyp mańdaı ter tóger óskin ónim emes...
– dep kósile berip edim, synyptasym: «Másele baǵasynda!..» dep kelte qaıyrdy. Shynymen de keıingi kezde dári-dármektiń baǵasy sharyqtap sheginen asyp jyǵylǵany ras. Elimizdegi bunyń naryqtaǵy qunyn saraptaǵan Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy Qazaqstandy dári-dármegi asa qymbat elderdiń qataryna kirgizgen eken. Al osylaısha halyqaralyq uıymdardyń nazaryna ilikken dárýmenderimizdiń baǵasy dollardyń «dóń asqan» tusynda tipten 100 paıyzǵa deıin qymbattapty. Arnaıy mamandar byltyr 3 myńnan astam dári-dármek pen emdik zattardyń baǵasyna monıtorıng júrgizgen eken. Sonyń ishinde 2842 dáriniń baǵasy qymbattaǵany belgili bolypty. Oǵan qosymsha bul qymbattaýdyń jaı-japsaryn mamandar kún sanap sharyqtap bara jatqan azyq-túlik, kıim-keshek, taǵy basqalardyń baǵasynan qalyp qoımaý úshin qoldan jasalǵan áreket dep sanaıdy. Al 2016 jyldyń basynda Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstri alqaly otyrysta: «Dári-dármekter men medısınalyq maqsattaǵy keıbir buıym túrleri jyl sońyna deıin qymbattamaıdy» dep málimdegeni de esimizde. Sondaı-aq, 105 túrli dári-dármek pen medısınalyq maqsattaǵy buıymdardyń baǵasyn ustap turý týraly arnaıy memorandýmǵa qol qoıylǵanyn jarııalaǵan edi. Biraq jyl aıaǵyna deıin dári-dármek qunynyń birneshe ret kóterilgeni jalpaq jurtqa málim. Bul oraıda dollardyń «qudiretiniń» arqasynda elimizge qymbattap kelgen dári-dármektiń satylymǵa túsetin baǵasyna qosar ústeme baǵa 20 men 30 paıyzdy quraıtyn kórinedi. Mundaı dári baǵasyna qoıylatyn ústemege alańdaǵan mamandar: «Eldegi dári-dármek baǵasyna memlekettik baqylaý qoıylýy kerek» degen oryndy usynys aıtyp, talap qoıýda. Al dári-dármek óz jerimizde mardymsyz óndirilgennen keıin ony kól-kósir etip syrttan toǵytatynymyz aıdan anyq. Qazaqstanda dáriniń 7 myń túri bar eken de, kóbi Germanııa, Fransııa, Reseıden jetkiziledi. Negizi dárihana sóresindegi ónimderdiń 90 paıyzy shet elden ákelinedi jáne dollarmen satyp alynady eken. Ári elimizde dári-dármek óndirisi oıdaǵydaı emes. Otandyq farmasevtıkanyń kórsetkishteri, nege ekenin, keıingi kezde quldılaı bastaǵan. Keri ketkeni sonshalyq, anaý-mynaý emes, bir jyldyń ishinde 50 paıyzdan 15-ke bir-aq quldılaǵan. Biz dári-dármekti kóp tutyný jaǵynan da TMD elderi boıynsha alǵashqy úshtikti mejeleımiz. Iаǵnı, qymbat ta bolsa halyqtyń dárige degen suranysy bar. Alaıda, sol suranysty eskerip, farmasevtıka óndirisin jolǵa qoıyp, ult qaýipsizdigin de qamtamasyz etip, halqymyzdy qoljetimdi baǵadaǵy dárimen qamtamasyz ete almaı otyrǵanymyz qynjyltady. Sheteldik farmóndirisinen qalyspaıyn dedi me, otandyq dári-dármektiń quny da ájeptáýir kóterilgen. Máselen, jergilikti jerde ósirilip-óndiriletin qyzylmııa tamyry arǵy jyldary 70 teńge tursa, qazir 330 teńgeden satylýda. Sebebi, olardyń qosymsha shıkizaty, tipti syrtyndaǵy qoraby men qutysy da shet elden tasymaldanady eken. Shymkenttiń farmzaýytynan shyqqan otandyq dári baǵasynyń ózi sharyqtap tur. Qazaqstanda shyǵarylǵan tumaýdyń dárisi de shet elden keletin dárilermen qosa qymbattaǵan. Shekara asyp keletin dárini túsinýge bolady, baǵasy dollarmen eseptelgen soń, qunynyń da dollarmen qosylyp ósetini túsinikti. Al ózimizde óndiriletin dárilerge ne joryq? Sonyń kesirinen negizgi ónimniń ornyna qoldan jasalǵan jalǵan ári arzan dári kóbeıip ketýi de ǵajap emes. Baqylaýdyń joqtyǵynan keıde qymbat dárilerdiń atyn jamylǵan arzanqol dúnıelerdiń de joly bolyp jatady. Saıyp kelgende, onyń zardabyn oǵan aldanyp otyrǵan kópshilik tartady. Keıbir derekter kópshilik jylyna 120-130 mln teńgege jasandy dári-dármek satyp alatynyn keltiredi. Al sapasyz, jalǵan dárini satylymǵa shyǵarǵan kompanııalarǵa Fransııada, AQSh-ta 2 mıllıon dollar kóleminde aıyppul salynsa, Ulybrıtanııanyń qylmystyq atqarý júıesi jazyqtylardy dereý bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıin barady eken. Bizdiń bılik osy jaǵyn qaperge alsa ıgi. Tutynýshynyń qaltasyn qaqqan bul baǵalardy tómendetýdiń reti bola qoımas. Sondyqtan qaýym taýyp aıtqan «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaýdyń jolyn izde» degen túıin sózge toqtaı otyryp, Astanadaǵy «qaptaǵan dárihananyń» syry ashylyp, joǵarydaǵy synyptasym kelte qaıyrǵan «Másele baǵasynda!» degen sózdiń jany bar-aý dep uqtym.
Berik SADYR,
«Egemen Qazaqstan»
