Ýaqyt – altyn, bilim – baq

Qazirgi kúni bilim salasyn refor­malaý isine álemniń aldyńǵy qatar­ly elderiniń bári kiristi desek, artyq aıt­qandyq emes. О́ıtkeni, álemdik ǵy­lym­nyń jedel damýy, osyǵan sáı­kes ınnovasııalyq úderisterdiń údeýi ǵasyrlar boıy qalyptasqan eńb­ek naryǵyn qubylmaly kúıge túsirdi. Jylma-jyl jańa tehnologııalar, osy­lar­dyń esebinen jańa maman­dyq­tar paıda bolyp, eńbek ónimdiligi qar­qyn­dy ósý ústinde. Sebebi, buryn on adam, júz adam atqaratyn jumysty endi bir nemese birneshe adam ǵana eń­se­retin bolyp júr. Munyń ózi ju­mys oryndaryna degen talasty bu­ryn­ǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda kúshe­ıte tústi. Mine, osy tusta mektep qabyr­ǵa­syn­da­ǵy bilim júıesi jyldan-jylǵa ja­ńa­ra túsken eńbek naryǵynan artta qalýda. Batysta keıbir mektepter osyny túsi­ne otyryp, oqý baǵdarlamalaryna jańa daǵdylar men pánderdi engizý ús­tin­de. Sonyń ishinde, kompıýterlik baǵdar­lamalaý kóptegen mektepterde oqy­ty­latyn boldy. Biraq jańa tehno­lo­gııa­­lar­dyń jyldam damyp kele jat­qa­n­dyǵy sondaı, qazirgi oqý­shy­lar mek­tep qabyrǵasynan shyǵyp, jumys iz­deı bastaǵan kezde jańadan paıda bol­dy degen birqatar mamandyqtardyń ózi de eskirip úlgerýi ábden múmkin eken. Osy máseleni jan-jaqty zerttep, eńbegin jeke kitap etip shyǵarǵan áleý­­met­tanýshy Kettı Devıdson búgin­­gi bastaýysh synyptarda otyr­­ǵan oqý­­shy­lardyń 65 paıyzy er­jet­ken kezde qazir ómirge kelip úlger­megen beımálim kásiptermen shuǵyl­danatyn­dyqtaryn aıtady. Qoǵamda qalyptasyp otyrǵan bul jaǵdaı álemniń aldyńǵy qatar­ly elderin mekteptegi oqý baǵdar­la­ma­laryn qaıtadan qarap, bola­shaq­ty boljaı otyryp muqııat súzgi­den ótkizýge májbúrleýde. Máse­len, Fın­lıandııa óziniń mektep baǵdar­la­ma­laryn tolyqtaı ózgertip, «fenomendi oqytý» (erekshe oqytý, ǵajaıyp oqytý dese de bolady) atty múldem jańa turpatty modeldi qabyldaǵan. Osy boıynsha 2020 jyly Fınlıandııada dástúrli mektep pánderin «tórt K» (kommýnıkasııa, kreatıvtilik (jańa ıdeıa men áreketke shyǵarmashylyq beıimdilik), synı oılaý jáne kol­la­bo­­rasııa (bir maqsat jolynda bir­lesip áreket etý) atalatyn jańa taqy­ryp­tarmen almastyratyn bola­dy. «Bul tórt pán komandalyq ju­mys­­ta or­ta­lyq orynǵa ıe bolýy tıis já­ne bir jelige birikken qazirgi álem­di bil­di­retin bolady», dep jazady Singularity Hub bas redaktory Devıd Hıll. Sondaı-aq, Argentınanyń asta­nasy Býenos-Aırestegi keıbir mektep­terde de jańa bilim berý baǵdar­lama­lary qabyldanǵan. Munda joǵary synyptyń oqýshysy bastapqy eki jylda bilim alady, sodan keıin úsh jyl boıy kásipkerlikpen aınalysady. Mektep attestaty oǵan sodan keıin ǵana beriledi. Býenos-Aırestiń kásipkerlermen jumys jónindegi basqarmasynyń dırektory Marıano Meıer oqýshylardy erte bastan kásip­kerlikke oqytý jáne úıretý olardyń progresten keıin qalmaýyna, eseıgen shaqtarynda aldarynan kezdesýi múmkin kez kelgen jumysqa ıkemdi bolýyna yqpal etetindigin aıtqan. Davos qalasynda byltyr ótken Búkilálemdik ekono­mıkalyq forýmda «Bilim berýge jańa kózqaras: tehno­logı­ıalar áleýetin asha otyryp» degen taqyryppen jarııalanǵan Boston Consulting Group esebi bul pikirdi odan ári qýattaı tústi. Bul esepte HHI ǵasyrǵa eń qajetti bilim men daǵdy úsh sanatqa bólingen. Olar – irgeli bilim men qabilet, biliktilik jáne adamnyń jeke basynyń sapasy, bizdińshe aıtqanda, qasıeti. «Bul úsh daǵdyǵa adamdar ómir boıy úırenetin bolady. Iаǵnı adamnyń bilim alýy ártúrli joldar arqyly ómir boıy jalǵasady», deıdi Búkilálemdik ekonomıkalyq forým sarapshylary. Mine, osy jaǵdaıǵa oraı Qazaq­stan­nyń bilim salasynda qazirgi júrip jat­qan ózgeristerge túsinistikpen qaraýǵa bola­dy. О́ıtkeni, Keńes Odaǵy kezinde qa­lyp­tas­qan bilim júıesiniń kúni ótip ba­ra­dy. Ol kezdegi oqýshylarǵa beri­letin bilimdi kóptegen pánderge bólip oqytý tásili jan-jaqty kemel, sanaly azamat tárbıeleý úshin jaqsy-aq, biraq ol oqý­shylardy jedel óz­geris ústindegi ómirge beıimdeý máse­lesin­de artta qalyp ketip otyr. Qazirgi bilim berý isiniń adamǵa qoıar basty shart­tarynyń biri – «alǵan bilimińdi ómiriń­de iske jaratyp úlgir, ómir óz­geris­terimen qabysa qımylda, ol úshin ómir boıy oqyp úıren, al qajetińe jara­maı­tyn bilimge altyn ýaqytyńdy qaza qylma» degen qaǵıdaǵa kelip saıady. О́ıtkeni, zaman alǵa basqan saıyn damımyn degen adamǵa ýaqyttyń qadiri bar­ǵan saıyn artyp keledi. Qazir­gi je­ke­le­gen pánderdiń bir-birine kirik­tiri­­lýin osymen túsindirýge bolady. Qys­qasyn aıtqanda, adamnyń jeke ba­sy­nyń damýy úshin kerekti-kereksiz bilim­di boıǵa jınaı beretin ýaqyt ótti, onyń ornyna ózińe qajettini ǵana izdep, ómir boıy oqyp-úırenýden jalyqpaıtyn zaman keldi.

Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan»