Qalaýyń qandaı, jas óren?

Mamandyq tańdaý – ómir joldaryn endi ǵana bastaǵaly otyrǵan jas­tar úshin asa jaýapty mindetterdiń bi­ri. О́ıtkeni, ol adamnyń búkil bo­la­sha­ǵyn aıqyndaıdy. Qandaı jumys is­teı­siń, qansha tabys tabasyń, qo­ǵam­ǵa, sonymen birge, ózińe de tıgizer pa­ı­dań qandaı – osylardyń bári túp­tep kelgende, árkimniń tańdaǵan ma­mandyǵyna tikeleı baılanysty bol­maq. Shyndyqqa júginsek, ázirge jas­ta­rymyzdyń bári birdeı dál qazirgi tań­da óziniń aldaǵy ómirine qajetti ma­mandyqty tańdaý isine úlken jaý­ap­kershilikpen kelip júr degen pikirdi be­rik senimmen aıta almaımyz. Oǵan kóp­te­gen mektep bitirýshilerdiń negizinen alǵan­da zańger, ekonomıst sııaqty ma­man­dyqtarǵa umtylýynyń áli de bolsa azaımaı otyrǵany dálel. Bul rette máseleni kóbine-kóp olardyń ata-analarynyń kózqarastary men aqyl-keńesteriniń sheship ketip jatatynyn da barshaǵa belgili jaıt. Jas kezimizde keıbir úlken kisilerdiń balam óskende prokýror bolady degen sııaqty maqtanysh sózderin estip qalatynbyz. Búgingi ómir shyndyǵyna kóz sala otyryp, sol daǵdynyń áli kúnge deıin qyr sońymyzdan qalmaı kele jatqanyn baıqaǵandaı bolasyń. Olaı bolsa, aqparattyq tehnologııa­lar barynsha jetilgen, zaman talaby jyl sanap emes, aı sanap derlik ózgerip jatqan HHI ǵasyrda jetkinshekterimiz úshin qandaı mamandyqtar tıimdi bol­maq? Álem elderin túgeldeı der­lik shar­­pyp, jıi qaıtalanatyn daǵ­da­rys­ta­­ry­nan jappaı jaılaǵan ju­mys­syz­dy­ǵy esh qalyspaıtyn myna naryq za­manynda jastarymyzdyń qandaı ká­sip­ti meńgergeni jón? Dúnıejúzilik ekonomıkalyq fo­rý­­m­nyń esepteýleri boıynsha, bú­gin­de mańyzdy bolyp sanalatyn qu­zy­ret­tilikterdiń 35 paıyzy endi bes jyldan keıin tolyqtaı ózgeriske ushyraıtyn kórinedi. Aıtalyq, bir­qa­tar mamandyqtardyń mazmuny men sapasy transformasııaǵa ushyrasa, keıbir mamandyqtar tolyqtaı joıylyp ketpek. Sóıtip, olardyń ornyna múlde jańa mamandyqtar paıda bol­maq­shy. Ondaı ózgeristerdiń ómiri­miz­diń kóptegen salalaryn qamtıtyny da belgili bolyp otyr. Sonda qaıtpek ke­rek? Ondaı tuıyqtan shyǵar jol bi­reý – adamdar alda kele jatqan ózge­ris­terge daıyn bolýy tıis. Keıbir derekkózderge qaraǵanda, kór­shimiz Reseıde qazirdiń ózinde ja­ńa kásipterdiń atlasy ázirlenipti. Soǵan sáıkes, kóp uzamaı molekýlalyq dıet­olog, «jandy júıeler» arhıtek­to­ry, kıberprotezder jasaýshy, GMO-agronom, energııa júıeleriniń dı­zaıneri, ıntellektýaldy energııa jelileriniń ınjeneri, «aqyldy jol­dar» salýshylar, ǵaryshtyq týrızm menedjeri, ǵarysh joldarynyń ınjeneri, robottardy basqaratyn neıroınterfeısterdi jobalaýshy, ıntellektýaldy menshikterdi baǵalaýshy, elek­trondy kıim-keshek reseptilerin jo­balaýshy, oılaý prodıýseri degen sııaq­ty kóptegen jańa mamandyqtar paıda bolmaq. Bir qyzyǵy, joǵaryda atalǵan ma­man­dyqtardyń birqataryna qa­zir­diń ózinde suranys bola bas­ta­ǵan kó­­rinedi. Osynyń ózi-aq biz­der osy ýa­qyttarǵa deıin oqyp kel­gen baǵ­dar­lamalardyń eskirýge aı­na­l­ǵa­nyn kór­setetin syńaıly. Jap­paı avto­mat­tandyrýdyń óndiriske engi­zi­lý­ine baı­lanysty aldaǵy 25 jylda damyǵan el­derdegi jumyssyzdyq kórsetkishi 47 paıyz­ǵa deıin jetedi degen de boljam bar. Endeshe, erte bastan qamdanǵan adam­nyń ǵana keleshekte jumyssyzdar qa­ta­ryn tolyqtyrmasy anyq. Osy oraıda mynadaı bir qyzǵy­lyq­ty derekti keltire ketken artyq emes sııaqty. Joǵaryda aıtyp ótken­i­miz­deı, ón­diristi jappaı robottandyrý adam­dar arasyndaǵy jumyssyzdyq kór­set­kishiniń ósýine birden-bir sebepker bo­lyp otyr. Osyǵan oraı Maıkrosoft fır­masynyń negizin qalaýshy atyshýly mıllıarder Bıll Geıts robottarǵa sal­yq salý jóninde usynys aıtqan. Onyń paıymdaýynsha, robottar úshin tabys salyǵy men paıdaǵa salynatyn salyqtardyń bolmaýy mashınalarǵa adamdar aldyna ádiletsiz túrde ar­tyq­­shylyqtar beredi. Sondyqtan da, adam eńbeginiń mehanıkalyq eń­bek­pen al­mas­tyrylýynyń asqan sha­psh­ań­dyqpen jú­rý­ine alańdaýshylyq bil­dir­gen ol bul prosesti salyq saıasaty ar­qyly retteý oryndy bolmaq dep esep­teıdi. Árıne, salyqtyń jansyz robot­qa emes, sondaı tehnıkany paıda­la­na­tyn kompanııalarǵa salynatyny aıt­pasa da túsinikti bolýy tıis. Qalaısyń ba, qalamaısyń ba, bul – ózi­­miz ómir súrip otyrǵan ǵasyrdyń bú­­gingi tańdaǵy shynaıy beınesi. Adam­­zattyń kúnkórisi úshin aqsha qa­je­t. Al ol aqsha tek eńbek etý ar­qyly ǵana keledi. Eńbek etý úshin ýa­­qyt suranysyna sáıkes keletin ma­mandyǵyń bolýy shart. Búkil ǵu­my­ryńdy qamtamasyz etetindeı ma­mandyq tańdaı bilýdiń ózektiligi de mine, dál osynda.

Seıfolla ShAIYNǴAZY,

«Egemen Qazaqstan»