Shekara shegendeýdegi Qazaqstan tájirıbesi

Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń máseleniń mánisin tereńinen túsinip, ǵasyrlar to­ǵysynda aımaqtaǵy geosaıası jaǵd­aı­dyń kúrdelene túsetindigin aldyn ala bol­jap, kórshiles eldermen memlekettik she­kara syzyǵyn anyqtaýǵa basa nazar 

aý­darǵanynyń arqasynda Qazaqstan she­ka­ra túıtkilderin halyqaralyq ta­lap­tarǵa saı tutastaı sheship aldy deýge negiz bar. Muny elimizdiń táýelsizdik jyl­daryndaǵy basty jetistikteriniń bi­rine jatqyzýǵa ábden bolady. 

Stokgolmniń beıbitshilik másele­le­rin zertteý ınstıtýtynyń júrgizgen zert­teýleri boıynsha, búgingi tańda álem­de qurlyqtaǵy shekaralardyń 25 paı­yzy tolyq anyqtalmaǵan kórinedi. Son­daı-aq, atalǵan ınstıtýt sońǵy kezdegi qaqtyǵystardyń 15 paıyzy shekaralyq máselelerdiń sheshilmeýinen týyndap otyrǵanyn, shekaralyq talastan shyqqan qaq­tyǵystardyń jalpy sany 95-ke jet­ke­nin málimdedi. Osydan-aq shekarany naq­tylap, zańdyq turǵyda bekitip alýdyń qan­shalyqty mańyzdy ekenin túsinýge bo­lady. 

Jalpy, Qazaqstan aýmaǵy bes mem­­­leketpen shektesedi: Qytaı (shekara uzyndyǵy shamamen – 1 783 km), Qyr­ǵyz­stan (1 257 km), О́zbekstan (2 351 km), Túrikmenstan (458,3 km), Reseı (7 548 km). 

Qazaqstan ózimen shektesetin atalǵan eldermen memlekettik shekarany ha­lyq­aralyq-quqyqtyq resimdeýde baıyp­ty saıasat ustanǵany talas týdyrmaıdy. Máselen, Qytaımen aradaǵy memlekettik shekaramyzdy halyqaralyq-quqyqtyq resimdeý úderisinde delımıtasııalaý týraly ke­lis­sózder 1992-1998 jyldar aralyǵynda ótip, demarkasııa tolyǵymen 2002 jyly aıaq­taldy. Osynyń nátıjesinde, Qazaqstan-Qytaı memlekettik shekarasynyń ótý syzyǵyn jáne onyń shekaralyq bel­gil­er­men belgilenýin egjeı-tegjeıli sıpattap bergen halyqaralyq sharttar jasaldy. Bul demarkasııalaý prosesin eki el ara­syn­daǵy Qazaqstan-Qytaı memlekettik she­karasy týraly 1994 jylǵy 26 sáýirdegi kelisimniń 4-babyna sáıkes taraptardyń bir­lesken demarkasııalyq komıssııasy júr­gizdi. Proseske 2002 jylǵy 10 mamyrda Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy Qazaqstan-Qytaı mem­lekettik shekarasynyń syzyǵyn demar­ka­sııalaý týraly Hattamanyń bekitilýi ar­qyly núkte qoıyldy.

Qazaqstan-О́zbekstan memlekettik shekarasyn delımıtasııalaý prosesi 2000-2002 jyldar aralyǵynda ótse, Qazaqstan-Túrikmenstan  shekarasyn delı­mıtasııalaý týraly kelissózder 2000-2001 jyldary júrgizildi. Osy jerde kúni keshe Túrikmenstan prezıdenti G.Berdymuhamedovtiń Qazaqstanǵa mem­le­­kettik sapary kezinde Qazaqstan men Túrikmenstan shekarasyn demarkasııalaý týraly shartqa qol qoıyldy. Sóı­tip, eki el arasynda shekara máselesi tú­p­kil­ik­ti sheshildi. 

Al Qazaqstan-Qyrǵyzstan shekarasyn delımıtasııalaý jónindegi kelissózder 1999 jyldyń qarashasy men 2001 jyldyń jeltoqsany aralyǵynda ótti.

Al Qazaqstan-Reseı memlekettik shekarasyn naqtylaý úderisi 1999 jyldyń qyrkúıeginen 2005 jyldyń qańtaryna deıin jalǵasty. Nátıjesinde, 2005 jyl­dyń 18 qańtarynda Máskeý qala­syn­da Qazaqstan-Reseı memlekettik shekarasy tý­raly shartqa eki eldiń prezıdentteri qol qoıdy. Osylaısha, elimiz óziniń qur­lyq­taǵy shekarasyn quqyqtyq, resimdedi. Eki kórshisi Qytaımen, Túrikmenstanmen to­lyq resimdep bitse, qalǵan úsh kórshimen de kóp keshikpeı demarkasııalaý sharty j­asalatyny kúmánsiz. 

Árıne, munyń barlyǵy aıtýǵa jeńil. Bul jumysty júzege asyrý ońaı bol­ǵan joq. Báriniń tabysty aıaqtalýyna Qazaqstan Prezıdentiniń sińirgen eńbegi esh­­qashan umytylmaýy tıis. Joǵaryda sóz bolǵan kúrdeli máselelerdiń ońtaı­­ly sheshilýinde, ásirese, Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń halyqaralyq qo­ǵam­das­tyqtaǵy asqaq bedeli men eli­miz­diń júı­eli túrde júrgizip otyrǵan kóp­vek­tor­ly syrtqy saıasatynyń yqpaly she­shý­shi ról atqardy.

Búginde Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń múshesi retinde álemdegi aý­qymdy máselelerdiń sheshilýine atsa­ly­sýda. Sonyń ishinde, elimizdiń jahan­nyń ystyq núktelerindegi qalyptasqan kúr­de­li jaǵdaılardy retteý baǵytyndaǵy bitimgershilik bastamalary, naqty is-qı­myldary adamzattyń kóz aldynda. 

Qoryta aıtqanda, Qazaqstan – álem tórine shyǵyp, bılik aıtýyna tolyq quqyly memleket. Halyqaralyq arenada joǵary bedelge ıe bolýymyz, eko­no­mıkamyzdyń damýy, syrtqy jáne ish­ki saıasattaǵy tabystarymyz elimizdiń kórshi memlekettermen jaqsy qarym-qa­tynas ornata bilgenimen tikeleı baı­lanys­ty. Al kórshilermen osylaısha tatý tu­rýymyzǵa olardyń eshqaısysymen she­karaǵa qatysty kelispeýshiliktiń joq­tyǵy ózindik zor áserin tıgizip otyr.