1992 jyly 5 naýryzda, BUU-ǵa múshe bolyp qabyldanǵan sátten bastap, Qazaqstan álemdik beıbit ómir men yntymaq trendterin kúsheıtýge atsalysa bastady. Sol jyly Qazaqstan EQYU-ǵa múshe bolyp, «Eýropaǵa tereze» baǵdarlamasyn iske asyra bastady. Damyǵan Eýropa memleketteriniń barlyǵymen derlik ózara paıdaly jáne tıimdi qatynastar ornatyldy. Damyǵan memleketter Qazaqstannyń beıbitshilik saıasatynyń úlgisin kórdi.
Elge álemdik abyroı ákelgen alǵashqy qadam 1991 jylǵy 29 tamyzda Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylýymen jasaldy. Jer sharyndaǵy eń qýatty 500-ge jýyq ıadrolyq jarylys jasalǵan polıgonnyń úni óshti. Bul qadam álemdegi ıadrolyq qaýipsizdikti kúsheıtýge qosylǵan qomaqty úles boldy. Qazaqstannyń úlgisine AQSh, Qytaı, Fransııa sııaqty ıadrolyq polıgondary bar memleketter den qoıdy.
Ekinshi tarıhı qadam – Qazaqstannyń óz jerine ornalasqan 1200-deı ıadrolyq qarýly ballıstıkalyq zymyrandardan bas tartýy boldy. Iаdrolyq qýaty álemdegi tórtinshi oryndaǵy osynshama alapat qarýdy Qazaqstan 1994 jyly halyqaralyq baqylaýshylardyń qatysýymen Reseıge kóshirdi. Iаdrolyq qarýdy tartpaý týraly shartqa, Iаdrolyq synaqtarǵa tyıym salý týraly shartqa qol qoıý arqyly Qazaqstan ıadrolyq qarýsyz memleketter qataryna qosyldy. О́z kezeginde AQSh, Reseı, Ulybrıtanııa, Fransııa Qazaqstannyń saıası táýelsizdigine, aýmaqtyq tutastyǵyna kepildik beretin mindettemege qol qoıdy. Álem halyqtary Qazaqstannyń beıbit úlgisin qurmet tuta bastady.
Qazaqstan álemdik qaýipter men qaterler, dinı jáne etnosaralyq qaıshylyqtar, halyqaralyq terrorızm men esirtki tasymalyna qarsy kúres máselelerine baılanysty birneshe mańyzdy bastama kóterdi. Sonyń ishinde Aýǵanstan, Sırııa, Qyrǵyzstan elderindegi daǵdarysty retteýge baılanysty Qazaqstannyń ustanymyn álem memleketteri qoldady. Osyndaı tıimdi, halyqaralyq beıbitshilikti naqty nyǵaıtatyn saıasatynyń arqasynda Qazaqstandy shırek ǵasyr ishinde álemniń 193 táýelsiz memleketiniń 160-tan astamy tanydy. Olardyń 120-symen dıplomatııalyq qatynastar ornatyldy. Shet elderde Qazaqstannyń 70-ten astam elshilikteri ashyldy. 2000-nan astam memleketaralyq jáne úkimetaralyq sharttar men kelisimderge qol qoıyldy. Qazaqstan 500-den astam halyqaralyq uıymdar men qozǵalystardyń músheligine endi. Sonyń ishinde 10 halyqaralyq qarjylyq uıymdar: Dúnıejúzilik bank, Halyqaralyq valıýta qory, Eýropa qaıta qurý jáne damý banki, Islam banki sııaqty bedeldi qarjylyq ortalyqtar bar.
Aıtylǵan mysaldar Qazaqstannyń halyqaralyq qatynastardyń tolyqqandy sýbektisine aınalǵandyǵyn dáleldeıdi. Aldaǵy maqsat – álem memleketterimen tyǵyz baılanysty el halqynyń materıaldyq ál-aýqatynyń eleýli jaqsarýyna qyzmet etkizý. Ol úshin birinshi kezekte Qazaqstan ózimen dos memleketter qatarynda beıbit jáne erkin damýy kerek. Elge jaý ortanyń bolmaýyn udaıy qadaǵalap otyrýǵa tıispiz. Sebebi, Azııa men Eýropanyń ortasynda turǵan Qazaqstannyń álemdik basym derjavalar úshin geosaıası, geoekonomıkalyq mańyzy úlken. Reseı, Qytaı, AQSh, Iran, Túrkııa, EO memleketteriniń óz múddeleri men kókeıkesti maqsattary bar. Qytaı úshin, mysaly, Qazaqstan – shıkizat kózi, taýar rynogy jáne Jibek joly beldeýine kiretin tranzıttik dáliz.
Búgingi maqsat – múddeler jıyntyǵyn durys baǵalap, tarqata bilýde. Qazaqstannyń halqyna, ekonomıkasyna, ınfraqurylymy men bolashaǵyna paıdaly trendterge den qoıý. О́z múddemizdi batyl jáne tıimdi sharalarmen qorǵap otyrý. Eshbir elge jaltaqtamaı, ózimizde munaı óńdeý zaýytyn salýǵa tıispiz. Urandy da ken qalpynda satýdy toqtatqanymyz jón. О́ıtkeni, bular orasan paıda ákeletin máseleler bolyp tabylady. Aldaǵy ýaqytta memleketti qýatty etetin, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartatyn qandaı da bolsyn sharalardy batyl iske asyrý syrtqy saıasattyń mańyzdy mindetine aınalýǵa tıisti. Sonymen qatar, Qazaqstannyń syrtqy saıasaty elimizge álemdik órkenıettiń, demokratııanyń, azamattyq qoǵamnyń, quqyqtyq memlekettiń jáne rýhanı tárbıeniń eń ozyq úlgileriniń nasıhattalýyna jáne enýine atsalysýy tıis. Onsyz Qazaqstan álemdik ıntellektýaldyq damýda artta qalyp qoıady.
Saıyn BORBASOV,
saıası ǵylymdar doktory, professor
