Jumys izdegen kezde yńǵaılysyn tappaı, sol sátte túsken usynysqa, ıá bolmasa, dostar men tanystar aıtqan orynǵa eń sońǵy múmkindik sııaqty jabysyp, bolashaqta bári ózgerer degen úmitpen kez kelgen jumysqa ornalasyp jatqandar óte kóp. Sodan keıin keńsede sháı qoıyp, qaǵazdardyń kóshirmesin jasap, bir kabınetten ekinshi kabınetke qaǵaz tasý, qujattardy tirkeý nemese joǵarydan kelgen tapsyrmany ǵana oryndap qoıyp óz tarapynan usynys ta, jańa ıdeıa da jasaı almaı, býlyǵyp júrgen bir adam. Solaı ma? Iá, negizinen, solaı sııaqty, tek qana kúnkóristiń aqshasyn tabý úshin jumystan ketpeı júrgen qansha adam bar. Jumysyna kóńili tolatyn, jaqsy kórip isteıtin adamdar aramyzda kóp pe? Álde jumysqa kelgennen bastap, úıine ketkenshe asyǵatyn adamdar qoǵamynda ómir súrip jatyrmyz ba?
Áleýmettik jelidegi taǵy bir tanysym jaqsy mamandyq alǵan, túıindemesinde jazylǵan bilimi men daǵdylary adamdy súısindiretin jastardy «sháı tasý men kóshirme jasaýǵa» kelispeýge shaqyrady. Eger basynan bastap «baryp kel, shaýyp kelmen» júrseńiz, ómir boıy osyndaı jumystan shyǵa almaı qalasyz degenge senesiz be?
Ádebıette kezinde «óndiristik roman» degen janr bolǵan, qazir de jazýshylar bul janrda jazatyn bolar, degenmen kóp jarnamalanbaıtyn sııaqty. Aǵylshyn tilinde «occupational novel» dep atalatyn óndiristik romannyń ózeginde óndiristik máselelerdi sheshetin kásibı maman turady, adam óziniń jumysy, qyzmetimen ǵana qyzyq, sol baǵytta qaralady.
Naǵyz óndiristik roman emes, biraq shyǵarmashylyǵyn adamnyń mamandyǵymen tyǵyz baılanystyrǵan jazýshylardyń óte kóp ekenin bári bile bermeıtin bolar. Dárigerler, sýretshiler, aspazdar, mýzykanttar, advokattar, muǵalimder, taǵy basqa da mamandyqtarǵa arnalǵan kórkem shyǵarmalardy oqyǵan bolarsyz? Mamandyq týraly ne oqydym degende, birinshi bolyp Teodor Draızerdiń sýretshi Iýdjın Vıtlanyń sharyqtaý men quldyraýdan turatyn ómiri men ózin izdeýge ketken ómiri týraly jazǵan «Danyshpan» (Genius, 1915) romanyn aıtar edim. Somerset Moemniń «Teatr» romany 1937 jyly jaryq kórse de, qazirge deıin ónersúıer oqyrmandy beıjaı qaldyrmaı keledi.
Artýr Heılıdiń «Áýejaı» (1968), «Qonaq úı» (1965) romandarynyń ataýy aıtyp turǵandaı, bireýi ushaqtar men ushaq qonatyn alańda jumys isteıtinderdiń eńbegine, alyp áýejaıdyń kúndelikti tynysyna arnalsa, ekinshisi jolaýshylardy kútip alyp, jaǵdaıyn jasaıtyn mamandarǵa arnalǵan. Bul – qujynaǵan halyqtyń jumys isteıtin oryndary, olardyń ómiri – jumys, jumysy – ómir, barlyq jaqsylyǵy men jamandyǵy, qýanyshy men qaıǵysy, armany men úmiti astasyp jatqan jer. Bári – dostyq pen satqyndyq ta, túńilý men serpilý de osy jumysymen baılanysty. Qonaqty kútip alý, ornalastyrý, demalýǵa múmkindik berý, shyǵaryp salý sııaqty bir qaraǵanda qarapaıym áreketter jasalyp jatqan qonaqúıde bir mezette qanshama erekshe, keıde tótenshe jaǵdaılar oryn alyp jatqanyn bilmeısiz ǵoı. Keıipkerdiń keıbireýi óz jumysyn shynaıy jaqsy kóredi, bireýleri tek aqsha úshin júr, taǵy biri az aqshaǵa qanaǵat qylyp, adal nıetpen sapaly jumys istese, endi biriniń tańdaýy – alaıaqtyq. Kezinde Artýr Heılıdiń shyǵarmalaryn synaýshylar kóp bolǵanymen, oqyrmandar onyń romandaryn joǵary baǵalap, shyǵarmalary qazirge deıin tanymaldylyǵyn joımaı keledi. Artýr Heılıdiń izbasary – tehnotrıller janrynda shyǵarmalar usynatyn Tom Klensı. Tehnotrıller – aralas janr, tyńshylar týraly trıller, ǵylymı fantastıka jáne áskerı hıkaıattyń bir arnaǵa toǵysqan túri. Shyǵarmanyń bul túrin oqyǵannan tehnıka men qural-jabdyqtardyń jumys isteý joldary, tyńshylyqtyń ishki ádis-tásilderi, saıasat pen jaýyngerlik óner týraly bilimińiz tereńdeı túsetini sózsiz. Stıven Kıng dese oıymyzǵa birden qorqynysh pen úreı, fantastıka men tylsym kúshter týraly jazatyn jazýshy keledi. Endi osy Stıven Kıng sizge jazýshy bolý, kitapty qalaı jazý kerek degen taqyrypta keńes berse qalaı qaraısyz? S.Kıngtiń «Kitapty qalaı jazý kerek: kásip týraly memýar» kitabyn oqyp kórińiz de, jazýshy qalaı qalyptasady, onyń kásibiniń eń qyzyq ta qıyn tustary qandaı, halyqaralyq tizimniń aldyńǵy qatarynda bolý úshin ne isteý kerek degen sııaqty oılarymen tanys bolyńyz.
Mamandyq tańdaýda kórkem ádebıet qanshalyqty kómektesetinin aıtý qıyn, biraq basylymdardaǵy maqalalar jáne teledıdardaǵy baǵdarlamalar men fılmderdiń tańdaýǵa áser etetini anyq. Sondyqtan qajetti mamandyq, kásibı maman sııaqty mańyzdy taqyryptardy baspasózde talqylaýǵa uıytqy bola júreıik.
Baqytgúl Salyhova,
pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty
