Elbasynyń bastamasymen qazir qoǵamdyq sanany jańǵyrtý jóninde túrli deńgeıde ártúrli jumystar júrip jatyr.
Nemister dáldigimen, aǵylshyndar pańdyǵymen, basqalary taǵy basqasymen erekshelenedi. Al qazaq nesimen dara? Aıryqsha qaı qasıetimizdi aıyryp alyp, qarjy salyp, ulttyq upaıymyzǵa qosyp qoıamyz?
Úsh qazaqtyń ekeýi – qazaqtyń qonaqjaılyǵyn aıtýy múmkin. Al «qazaqy qonaqjaılylyq» degenimizdiń anyqtamasy bar ma? Qonaq kútý standarty qaıda? Jalpy «qonaqty qazaqshalap kútý» degenniń sharty qandaı?
Qonaq kútýge mashyqtanǵan oryn – qonaqúılerdiń standarty juldyz sanyna baılanysty bólinip otyrady. Máselen, 5 juldyzdy qonaqúıge kelgen adam 5 juldyzdy qyzmet kórsetiledi dep keledi. Al qazaqqa (EKSPO-ǵa) qonaqqa kelgen sheteldik qandaı jaǵdaıdy kútedi? (Munda «qonaq» dep tek sheteldiń azamatyn meńzep otyrmyn)
Sondyqtan, birer apta týrıst bolyp eline oralǵan sheteldik eline kelgen soń, ańyz etip aıtatyn, basqa elde joq qonaqjaılylyq standarty qajet. Sebebi, ár sheteldiktiń eline oralǵan sońǵy áńgimesi bir-birin joqqa shyǵaryp emes, qoldap jatýy úshin de bir úlgi qalyptastyrǵan jón.
Eger qoǵamdyq sana jónindegi áńgimege qonaqjaılylyq enip jatsa, osy jaǵdaı eskerilse.
Qonaqjaılylyqty zerttep júrgen ǵalymdar onyń neshe túrli baǵytyn jiliktep jatady. Sonyń bir baǵyty – asxana. Qonaqjaılyq – dastarxanmen shektelmese de, dastarxan – qonaq kútýdiń negizgi bóligi.
Sózdiń basyn asxanaǵa bursaq, qazaqtyń taǵamyna toıyp, dámi aýzynda qalǵan sheteldik qonaq bir jyldan soń, ańsary aýyp, Astanaǵa emes, basqa qalaǵa keldi delik. Álginiń tamaǵynyń dámi bir jyl buryn jegendeı bola ma?
Áńgime mine osynda. Týrıstterge qyzmet istep úırengen túrik baýyrlarymyz «Túrik meıramxanasy» degen uǵymdy qalyptastyrdy. Kez kelgen elde taksı usta da, «túriktiń meıramxanasyna aparyp tasta» dep buıyrsańyz, qalaýyńyz oryndalady. Álgi taksıst túriktiń túrin ajyrata almaýy múmkin, biraq asxanasyn biledi. Sebebi, túrik meıramxanasy belgili standarttarmen qyzmet etedi. Tamaǵy aldyńyzda burqyldap jaıylyp jatady. Adana kebap Túrkııada da adana kebap, Amerıkada da sol. Bári – birdeı, qyzmeti – jyldam, quny – arzan.
MakDonolds bıznes modelin osy úsh ólshemge qurǵan: «birdeı», «jyldam» jáne «arzan». Osy úsheýiniń basyn qossańyz, ne satsańyz da ótip ketetinin býrgerler dáleldedi.
Býrgerdiń qasynda, ulttyq asxananyń dástúri bar, tarıxı taǵamdary bar, salt-dástúri bar, oǵan saı sán-saltanaty taǵy bar degendeı.
Aryǵa barmaı, kindigimiz bir ózbek meıramxanalary da ózindik oryn aldy. Almatydaǵy «Ýzbechkalardy» aıtpaǵannyń ózinde Nıý-Iorktiń ózinde onshaqty ózbek meıramxanasy bar. Amerıkadaǵy qazaqtar Qazaqstanǵa degen gastronomııalyq saǵynyshyn ózbek aǵaıyndardyń asxanasyna baryp basyp júr.
Máselege osy turǵydan kelip, qazaqtyń qonaqjaılylyǵyn dastarqan mázirin júıeleýden bastasaq. Et asasyń ba, jaımanyń qalyńdyǵy, kólemi, eki keli jaımaǵa neshe keli et salý kerek; onyń tuzdyǵy, et túsiretin tabaǵy, basqasy... Qazaq meıramxanalaryna tán stıldik baǵyttar bólek áńgime...
Áli dastarqan mázirin sheship almaı, qazaqtyń qonaqjaılylyǵymen qalaı maqtanbaqpyz?!
Qazaq taǵam akademııasynyń janynan ba, basqa oqý ornynan ba, qazaq meıramxanasynyń tujyrymdamasyn jasap, mázirinen dızaıynyna deıin jiliktep, ár elshiniń qolyna ustatsa ǵoı, shirkin! «Mindetiń Qazaqstandy tanytý ma, elge ınvestor tartý ma, mine, elshi bolǵan elińnen keminde bir meıramxana ashýǵa yqpal et» dep. Aýzy bar adam balasynyń kez kelgeniniń júregine asxana arqyly jol tabýǵa bolady. Qazaqstanǵa myńdap-mıllıondap týrıster tartý úshin asqazanǵa barar joldyń jumysyn jóndep alǵan jón sııaqty kórinedi de turady.
Shyńǵys Muqan,
Garvard ýnıversıtetiniń stýdenti
AQSh, BOSTON
