Zerendiniń zeren belindegi Kókterek degen aýylymyz. Ár úı bir-bir bıeden baılaıdy. Eki bıe saýatyndar neken-saıaq. Bul ózi «Malenkov bergen baıtaldy, Hrýshev kelip qaıta aldy. Aınalaıyn Kosygın, Baıtalymdy qaıtardy» deıtin óleńniń el aýzynda endi ǵana aıtyla bastaǵan shaǵy. Jaryqtyq, Shaıahmet degen aǵamyz jurtty dý kúldirip, osy shýmaqty sańqyldaı sapyryp soǵyp otyratyn. Keńestiń ker zańymen qazaqtyń jan baqqan jylqy túligin jeke sharýashylyqta bir tuıaqtan artyq ustaýǵa tyıym salynyp, sol shekteýdiń endi alynyp tastalyp, aýyldaǵy aǵalarymyz ben apalarymyz soǵan qýanǵanyn júgirip júrgen oıyn balasy – biz sol kezde qaıdan bilippiz.
Biletinimiz, mamyrdyń ortasy aýa bıe baılanady. Aýyldyń ár úıinde derlik qymyz. «Qymyz jaryqtyq kóptiń asy ǵoı» dep sheshemiz aıtyp otyratyn sóz qulaǵymyzǵa sol bala kezimizden quıylyp qalǵan. Aýylda balasyz jumys bitpeıdi. Saǵyz qaınatýǵa qaıyńnyń qabyǵyn ákelip tútelep beretin de balalar. Qaıyńnyń qojyrmaǵyn, shirigen túbirlerdi ákelip qymyz ashytatyn pispeni úsh tórt kúnde bir ystap jelpindirip alýǵa úzbeı daıyndap otyratyn da balalar. Bıe baılaǵannan keıin bir aptadaı jınap qorlandyrylǵan alǵashqy qymyzǵa aýyldyń úlkenderin úı-úıdi aralap shaqyryp keletin de balalar.
Aqsaqaldardyń, ájelerdiń batasy alynǵannan keıin jaz boıy aýyldaǵy qymyz qyzyǵy úzilmeıdi. Qaıyń qojyrmaǵymen ystalyp, meıizdeı meımildegen qos súr qazy qosylyp baptalǵan, ıi qandyryla ábden pisilgen mamyr-maýsymnyń dertke daýa, bal tatyǵan qymyzy qandaı shirkin! «Túnemel qymyzyńnan bolsa, sapyryp-sapyryp quıshy, jeńeshe!» dep turady jigitter. Qymyz mol. Úı ishiniń, kórshi-kólemniń, aýyl qydyrmalarynyń, oıda joqta keletin qudaıy qonaqtyń – báriniń ishýine molynan jetedi. Keıde, tipti, ózimiz ishpesek te kelip qalǵan kisiden uıat bolmasyn dep bólek kersenge quıylǵan qymyz salqyn sabatta keshke deıin murty buzylmaı turar edi. Qudanyń qudireti, tońazytqyshtyń joq zamanynda sheshelerimiz sorpa-sýanyn iritip-ashytpaı, qymyzyn jylymshy qylmaı, arnaıy jasalǵan jertólege túsirip tas bulaqtyń sýyndaı, sup-sýyq kúıinde saqtaýshy edi-aý. Sol úshin eshkimnen aqy da, alǵys ta dámetpeıtin. Áıteýir jurtqa jaqsy bolsyn deıtin.
Bala bolsaq ta, úıden alǵan tárbıe bolar, kóshede ótip bara jatqan úlken kisi kórsek qymyz ishińiz dep úıge buryp ákeletinbiz . Ol kisini taný-tanymaý, bilý-bilmeý esep emes. Al endi tamyzdyń sońy, qyrkúıektiń ortasyna taman bıe aǵytylady, aýyldaǵy qymyz maýsymy aıaqtalady. Osy kezde aýyldyń ár úıinde sirge móldireter qymyz jınalyp, úlkender shaqyrylyp, jazdyń sońǵy qymyzynan dám tatyrady. Qazaqtyń darhan peıilimen astasqan qymyzdy aýyldyń balalyq shaqtaǵy biz kórgen hıkmetteri osyndaı bolatyn. Odan beri tutas bir dáýir ótti.
Zaman talabyna saı janbaǵys qamymen qymyzyn satýǵa shyǵarǵan, ásirese, aýyl qazaǵynyń, jalpy atam qazaqtyń peıili burynǵydaı keń. Kókshetaýdyń Mádenıet, Talap, Aqan, Barataı, Jylymdy, Jańaýyl, Joldybaı, Qyzylsaıa, Qyzylaǵash, Bıiktesin, syndy aýyldarynda kisisi qaıtqan úıge qazan kótertpeı, janaza kúngi as jabdyǵyn, namazshylardy úıdi-úıge bólip áketip, ózderi qamdaıdy, bar aýyrtpalyq-salmaǵyn tutas aýyl bolyp birlese kóteredi. Árıne, osylaı bóliskende qaıǵy azaıady. Bul ózi sonaý Aqan seri zamanynan beri Naýan haziret qaldyrǵan úlgi-úrdis, nebir almaǵaıyptar ótse de buzylmaı kele jatqan dástúr-salt. Basqalaı aıtqanda, qazaqtyń quty bul.
Qorǵanbek Amanjol,
«Egemen Qazaqstan»
