Jasandy ıntellekt

Kezinde Aızek Azımovtiń robottarǵa ar­nalǵan  úsh zańynan bastalǵan bul qa­ra­ma-qaıshylyq qazirge deıin óziniń she­shimin tappaı kele jatyr. A.Azımovtiń robot­tarǵa arnalǵan úsh zańyn eske tú­si­reı­ik:
1. Robot adamǵa zııan keltire almaıdy ne­mese óziniń áreketsizdigimen adamǵa zııan kel­tirýge jol bere almaıdy.  
2. Birinshi zańǵa qaıshy keletin buı­ryq­tar bolmaǵan jaǵdaıda ǵana, robot adam bergen barlyq buıryqqa baǵynýy tıis.
3. Birinshi jáne ekinshi zańǵa qaıshy kel­meıtin aıada robot óziniń qaýipsizdigin qam­tamasyz etýi kerek.
Robot adamnyń kómekshisi, onyń eńbe­gin jeńildetetin jáne adam eńbegin almas­ty­ratyn qural retinde qarastyrylyp, ón­diriste, aýyl sharýashylyǵynda, qyzmet kór­setý salasynda kóptep qoldanylyp jatyr. Oǵan qosa ǵalymdar men zertteýshiler, ónertapqyshtar shahmat oınaıtyn, kýbık-rýbık jınastyratyn, mýzykalyq aspaptar­da oınaıtyn, úı qyzmetine kó­mek­te­se­tin, tipti maqala men kórkem shy­ǵar­­ma jazatyn robottar jasap, ýaqyt ót­ken saı­yn olardy jetildirip jatqanyn estip, kó­rip júrsizder. 
Qazirgi kezde zertteýshiler men óner­tap­qyshtardyń aldynda turǵan birden-bir maq­sat – adam ıntellektisi deńgeıindegi ja­sandy ıntellektini oılap tabý.
Jasandy ıntellekt (Artificial intelligence) «aqyldy» tehnologııalar za­ma­nyn týdyrdy jáne ol toqtaýsyz ári qaraı damyp barady. Qazirdiń ózin­de ja­sandy ıntellekt qoldanatyn baǵ­dar­­lamalar neshe túrli nárseni jasaıdy: daý­ys­ty taný arqyly sózdiń aýdarma­syn, ma­ǵy­nasyn taýyp beredi,  sýret sa­lady, hat almasý barysynda sizge kó­mek­shi bola­dy, adamdy sýreti arqyly anyq­taı­dy, oǵan qosa medısınalyq  jasandy ıntel­lek­tiler de bar. 
Oksford ýnıversıteti fılosofııa fakýltetiniń professory jáne Adam­zat­tyń bolashaǵy ınstıtýtynyń dırekto­ry Nık Bostromnyń «Jasandy ıntellekt» (Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies, 2014) kitabynda túrli salanyń sa­rap­shylaryna myna suraqqa jaýap be­rýlerin suraıdy: «Adam deńgeıindegi jasandy ıntellekt qashan paıda bolady? Bul jerde «deńgeı» degenimiz – ortasha statıstıkalyq adamnyń mamandyqtardyń basym bóligin meńgere alý qabileti». Osy suraqqa jaýap izdeı otyryp avtor óz qorytyndysyn jasaıdy jáne ol adamdardy qýanta qoıatynyna senimsizbin. Nık Bostromnyń oıynsha, jasandy ıntellekt biz oılaǵannan da tezirek paıda bolady jáne onyń beıtarap áserinen góri, jaǵymsyz áseri basym bolýy múmkin. Sa­rap­­shylardyń pikirin keltire otyryp bul me­jeni 2040-2050 jyldary bolady dep boljaıdy. Biraq osy zertteý barysynda jasandy ıntellektiden qorqý nemese jamandyq kútýdiń qajeti joq degender de bar bolǵanyn atap ótkimiz keledi. 
Nık Bostromnyń pikirinshe jasandy ıntellektiniń basynda  balanyń mıy sı­ıaq­ty bolady, bala sııaqty ol da úırene ala­dy. Toq­taýsyz ózin-ózi jetildirýdiń ar­qasynda ja­sandy ıntellekt «sýper­ıntellektige» (superintelligence) aınalady. Condyqtan óz qatelikteriniń negizinde úırenip, jetiletin ıntellekt jasaý mańyzdy. Jasandy ın­tel­lektini qarny ashý, ystyǵy kóterilý, ja­raqat alý, ómirine qaýip tóný nemese balaly bolǵysy kelý  t.s. sııaqty nárseler qyzyqtyrmaıtyny  aıdan anyq. Aıta keteıik, amerıkalyq ǵalym Djon Serl robot mashınalarda sana-sezim paıda bolýy múmkin emes dep esepteıdi, óıtkeni sana-sezim paıda bolýy úshin adamnyń mıynda bolyp jatqan prosesterge uqsas fı­zıkalyq, hımııalyq prosester qajet. De­genmen, Bostrom ýaqyt óte kele sýperıntellekt tek qural bolýdan qalady, óziniń qajettelikteri bar tirshilik ıesine aınalady dep joramaldaıdy jáne adamzatty saqtaý onyń birden-bir maqsaty bolmaýy da múmkin ekenin atap ótedi.
Kitaptyń aldyńǵy betterinde torǵaı tý­raly ańyz keltiriledi: qysqasha baıa­n­dasaq, baıaǵyda torǵaılar óz jaýlarynan qorǵaný úshin kómektesetin japalaq bol­sa qandaı jaqsy bolatynyn aıtyp shy­qylyqtaıdy. Ony torǵaılardyń eń úlkeni Pastýs qoldap, japalaqtyń ju­myrtqasyn ne uıadan qulap qalǵan ba­lapanyn alyp kelýge  jan-jaqqa sha­barmandar jibergisi keledi. Sonda olar­dyń ishindegi Skronfınkl atty tor­ǵaı bul árketke kúmánmen qarap, eń al­dy­men japalaqtardy qolǵa úıretý jol­da­ryn baıyppen zertteýimiz kerek deı­di.  Biraq Pastýs: «japalaqtardy qol­ǵa úıretý ońaı sharýa emes, al onyń ju­myr­­tqasyn tabý odan da qıyn, son­dyq­tan aldymen jumyrtqany taýyp, basyp shyǵaıyq, sodan keıin tárbıeleý má­selesin qarastyrarmyz», deıdi. Sóıtip tor­­ǵaılardyń kóp bóligi jolǵa shyǵady, olar­­ǵa ermeı sol jerde qalǵandary da bo­la­­dy. Qalǵandary japalaqty qalaı qolǵa úı­­retýge bolatynyn zertteýmen aınalysady, ol ońaı bolmaıdy, degenmen jumysty jal­ǵastyra beredi, óıtkeni jolǵa shyqqan torǵaılar olar sheshimin tappaı turyp jumyrtqany alyp kele me dep qaýiptenedi. Avtor bul oqıǵa nemen aıaqtalǵanyn bil­meıdi, biraq bul kitabyn Skronfınkl men onyń izbasarlaryna arnaıdy. 
Adamnyń qolymen jasalǵan nárse, adam­zatty joıýǵa alyp keledi deýge sengiń kelmeıdi, biraq adam ózi jasaǵan mashınalardy baqylaý, tekserý máselelerimen jan-jaqty aınalyspasa, oqıǵanyń qalaı órbip ketetinin aıtý qıyn bolatyny sózsiz. 

Baqytgúl Salyhova,
pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty