Janbolat Aýpbaı. Qazqonaq

Aıtaıyq degenimiz, sol is-sharada ony uıymdastyrýshylar qonaqtarǵa oblys ortalyǵyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıi men qalanyń hımııa qalashyǵy mańyndaǵy Ertis ózeni erneýinen ózindik erekshelikke ıe arheologııalyq qazba jumysynan tabylǵan jádigerlerdi kórsetti. Ol este joq eski zamanda belgisiz sebeppen qyrylyp, keıin qum men topyraq qabattary basyp qalǵan myńdaǵan ań-qustyń súıegi jatqan jer edi. Buǵan tańdanǵan máskeýlik jýrnalıster ekskýrsovod mamandarǵa san túrli suraqtardy jaýdyrtty-aı deısiz. Sonda olardyń aıtqandarynan uqqanymyz mynaý boldy.

1928 jyly máskeýlik paleontolog Iýrıı Orlov Pav­lo­dar qalasynyń soltústik baty­syndaǵy Ertis ózeniniń oń jaǵa­laýy­nan erekshe bir qorymdy tabady. Ol jalpy kólemi 2 gektardaı alqaptaǵy 6-8 metrlik jer qyrtysynyń astynda 3-4 metr qalyńdyqty qurap, tóbe-tóbe bolyp úıilip jatqan ejelgi zaman janýarlarynyń súıekter jıyntyǵy edi. Bul mańaıdy tur­ǵy­lyqty halyq o bastan-aq «Qazqonaq» («Gýsınyı perelet») dep ataǵan.

Onyń sebebi, kúzde jyly jaqqa bet alyp, al kóktemde keri oralatyn qanattylar osy jerge kelip, damyldaıdy eken. Iý.Orlov pen ol jumys isteıtin Búkilodaqtyq Paleontologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkerleri joǵarydaǵy arheologııalyq qazbadan keıin ne istegen deısizder ǵoı. Olar 1930-1935 jyldary osy tóńirekten budan basqa da jańalyqtar ashylyp qala ma degen úmitpen taǵy da ekspedısııa jasaqtap, tynbaı eńbektenedi. Sonyń nátıjesinde ǵalymdar atalmysh óńirden tek qustar ǵana emes, 20-ǵa jýyq buǵy, 40 kerik, 130 múıiztumsyq pen 200 gıpparıon jylqysy jáne sol ejelgi zamanda Ertis ózeni jaǵalaýyn meken etken tasbaqa, qylysh tisti jolbarys qańqalaryna kezigedi. 

Qazqonaq alabynan tabylǵan jan-janýarlar súıekteri HH ǵasyrdyń alǵashqy jarty­syndaǵy paleontologtar úshin úlken olja bolady. Bul ejelgi dúnıe tirshilik ıeleriniń ómir súrgen ýaqyty shamamen 7-10 mıllıon jyl burynǵy neogen dáýirine barady eken. Osydan keıin ekspedısııa músheleri Ertis ózeniniń jaǵasyndaǵy jumys nátıjesine odan saıyn qyzyǵyp, bastaǵan jumystaryn taǵy da jalǵastyrady. О́kinishke qaraı, ǵalymdardyń mańdaı terimen kelgen tamasha is óziniń naqty baǵasyna ıe bola almaıdy. Nege deseńizder, arheologtar tapqan joǵarydaǵy qundy jádigerler – 16 tonna ań-qus súıekteri respýb­lıkadan tys jerlerge áketilip, eshqaısysy jóndi saqtalmaıdy. Talan-tarajǵa ushyraıdy. Ol kezde Pavlodarda qandaı da bir qazba jumystary nátıjesinde tabylǵan oljalardy zertteýmen aınalysatyn ǵylymı mekemeler men ólketaný murajaıy joq edi. Tek 1960 jyly ǵana Máskeý paleontolog Iý.Orlovtyń bastaǵan jumysyn óz respýblıkamyzdaǵy Zoologııa ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń paleobıologııa bólimi ekspedısııasyna jalǵastyrýǵa ruqsat beredi. Bul mekemeniń qyz­metkerleri de qazba jumystary ke­zinde atalmysh aımaqtaǵy omyrtqaly janýarlardyń kóp­tegen súıekterin tabady. Osy or­ta­lyq mamandarymen tize qosa qımyl­daǵan oblystyq tarıhı-ólke­taný murajaıy ujymy bolsa, olar Qazqonaq alqabyna arnal­ǵan ekspedısııany júıeli uıym­das­tyryp, atalmysh jerdiń tolyq anyq­tamasyn jasaýǵa qol jet­kizedi. Aqyry 1971 jyly Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi ondaǵan myń ań men qustyń súıegi jatqan bul óńirdiń el men jer tarıhy úshin mańyzdylyǵyn eskere kelip, ony memleket qorǵaýyna alady.

Mamandar sonda, ıaǵnı 1983 jyly bizge osylardy baıandaı kelip, dúnıe júzindegi zoologııalyq jáne ornıtologııalyq qazba ju­mystarynda óte sırek kezdesetin qubylysqa ıe aýmaqty aman saqtap qalýda bir nárseden qatty alańdaıtyndyqtaryn aıtqan bolatyn. Ol – Ertis ózeni sýynyń ýaqyt ótken saıyn Qazqonaq ala­byna jaqyndaı túsýi eken. Arada 27 jyl ótken soń, ıaǵnı 2010 jyly baryp kórgenimizde atalmysh jerdi sý shaıý qaýpinen basqa, onda ekinshi problema­nyń paıda bolǵanyn baıqadyq. Bul oblys ortalyǵyndaǵy hımııa qala­shyǵynyń ósip, ózimiz sóz etip otyr­ǵan tusqa qaraı qanat jaıýy der edik. Al ol shaǵyn aýdannan shyq­qan kúl-qoqys she? Olar jer astynda tóbe-tóbe bolyp úıi­lip jatqan, arheologııalyq qaz­ba jumystary áli aıaqtalmaǵan aý­maqtyń ústine tógile bastaǵan.

Mundaǵy jaǵdaı kúni keshege deıin osylaı bolyp keldi desek, esh qatelespeımiz. Olaı deýimizge byltyrǵy mamyr aıynda «Qazaqstan – Pavlodar» telearnasynda kórsetilgen habar negiz bolyp otyr. Onda oblys ákimi Bolat Baqaýovtyń qaladaǵy zııaly qaýym ókilderimen kezdesýi beınelengen edi. Kóp uzamaı sol keshten «Kazahstanskaıa pravdada» habar da jarııalandy. Sondaǵy suraq-jaýap kezinde oǵan Qazqonaq alabyndaǵy jaǵdaı týraly saýal da qoıylmaı qalǵan joq. Buǵan óńir basshysy bylaı dedi: «Bul jaǵdaıdy sizder men bizder áńgime etkeli qashan. Endi sózden iske kóshetin kez keldi. Osyǵan baılanysty birinshiden, qalanyń qazirgi kartasynan Qazqonaqtyń aýmaǵyn naqtylap turyp belgilep alýymyz kerek. Sosyn ony ejelgi zamandaǵy ań-qustardyń sulba-sılýeti bar dýalmen qorshap, ol jerge baratyn bir ǵana qaqpa qaldyrýymyz qajet. Osymen bir mezette atalmysh alqaptyń tarıhı mańyzy bar bolǵandyqtan memleket qaraýyna alynǵandyǵyn bildiretin bılbord ilý jumysy men aýmaq aınalasyn kúl-qoqystan tazartýdy qatar júrgizsek deımiz. Buǵan qaladaǵy joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri men «Jasyl el» qozǵalysynyń jasa­ǵyn jumyldyrýǵa bolady. Osy­ǵan baılanysty biz oblys orta­lyǵyndaǵy ýnıversıtet, ınstıtýt rektorlary men kolledj, ýchılıshe dırektorlarynan jandy is qımylǵa toly kómek kútemiz». 

Osylaı degen ákim Qazqonaq alabyn qyzyqtap kelip kóretin týrıster men entýzıastar bolsa, olar júretin oıly-shuqyrly jerge Baıanaýyldyń jalpaq tas­­taryn ákep tósep, jaıaý jol salýdyń artyq emes eken­digine de toqtaldy. Sóziniń sońyn­da qala ákimdigine atalmysh aýmaq­ty kógaldandyrýdy dereý qolǵa alyp, ony júıeli júrgizýge kúsh salýdy tapsyrdy.

Qarap otyrsaq, sodan beri mine, bir jyldan astam ýaqyt ótipti. «Osy merzim ishinde joǵarydaǵy jaqsy oı júzege asty ma? Ol izgi nıettiń oryndalý barysy qalaı?» degen saýal keldi kókeıimizge. Máseleniń jaı-japsaryn bilýdi, atap aıtqanda, el men jer úshin úlken mańyzy bar Qazqonaq alabyn qorshap, anyqtamalyq taq­ta ilý, onyń tóńiregin tazartyp, kógaldandyrý jáne jıek jol jasaý jaǵdaıyn kórip qaıtýdy osy óńirdegi menshikti tilshimiz Farıda Byqaıdan suraǵan edik. Áriptesimiz bylaı dedi: 

– Iá, ótken jyldan beri mun­daǵy jumys jandandy. Oǵan negiz bolǵan nárse, oblys ákiminiń el aldynda bergen ýádesi. Sonyń nátıjesinde Qazqonaq aınala­sy­na 1000 metrlik qorshaý turǵyzyl­dy. Kórneki jerge osy tabıǵı eskert­kishtiń tarıhı mańyzy sıpat­talǵan aqparattyq taqta ornatylyp, elektr jaryǵy tartyldy. Oı-shuqyrlar tegistelip, týrıster júretin jıek jol jasaý da umyt qalǵan joq. Sóz oraıynda kógaldandyrý jumystaryna erekshe mán berilgenin atap aıtqan jón. Atqarylǵan osy isterde «Ja­syl el» qozǵalysynyń jasaǵy men Pavlodar pedago­gıka­lyq memlekettik ınstıtý­ty stýdentteri erekshe belsendilik kór­setti. Joǵarydaǵy jumys­tar­dyń bári óńir kásipkerleri men entýzıastardyń demeýshilik qarajaty esebinen júzege asty. Al bıyl Qazqonaq alabyna degen janashyrlyq óz jalǵasyn taýyp, ol kóktemdegi senbilikte aıryqsha kórindi. О́zimiz sóz etip otyrǵan tóńirekti tazalap, retke keltirýdegi sol kúngi jumysqa 200-deı stýdent qatysty. Onyń sońy eldik rýhty kóterip, jastardyń oı-órisin damytatyn ártúrli oıyn-saýyq baǵdarlamasyna ulasty. 

Sózimizdi Pavlodar geografııa úıiniń dırektory Alek­sandr Vervekınniń pikirimen qory­tyn­dylaıyq. «Sońǵy 25 jyl­dan beri Qazqonaq alabyn saq­taý jóninde ártúrli jıyndarda qanshama usynystar aıtyl­dy deseńizshi, – dedi ol. – Tabı­ǵat janashyrlarynyń san ret kóter­gen joǵarydaǵydaı máse­lesine qaramastan, is alǵa jyljymaı-aq qoıǵan edi. Al ótken jyldan bergi qımyl-qozǵalys kóńilimizge qýanysh uıalatyp otyr. Sózden iske kóshken degen, mine, osy. Soǵan kóńilimizdi demdep, isti ilge­ri jyljytýshy ákimdik, qoǵam­dyq uıymdar basshylary men bel­sen­dilerine rızashylyq bildiremiz». 

Janbolat Aýpbaı,

"Egemen Qazaqstan". 

PAVLODAR

Sýretterde: aqqý ushyp, qaz qonǵan qaıran Ertis; kók júzinen túsirilgen myna sýretten ózen boıyndaǵy jarqabaq pen hımııa qalashyǵy arasyndaǵy Qazqonaq telimin kórýge bolady. (Bul aerofoto Pavlodar oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinen alyndy).