Qymbatshylyq júıkeńe tıgende birinshi kezekte ákim-qaralardy jazǵyryp, olardy bazarlar men túrli saýda oryndaryn tıisti deńgeıde baqylamaı otyr dep atqa teris mingizgendeı kústánalap, ońdy-soldy kinálaımyz. Durys ta shyǵar. Biraq osy oraıda máseleniń mánisine bir qyrynan ǵana qaramaı, ıaǵnı qaraqoıyn qymbatshylyqtyń týyndaýyna bılikti kinálaı bermeı, qalyptasqan jaǵdaıdyń basqa tustaryna da oı júgirtip kórý jón sekildi.
Máselen, «Ar-uıat arzandap, ımandylyqtyń eńsesi eńkish tartqan kezde materıaldyq qajettilikterdiń quny sharyqtaıtyny zańdylyq» degen tanysymnyń joǵarydaǵy sózine zer salsaq, búgingi qymbatshylyqtyń týyndaýyna tikeleı nemese janama áser etip otyrǵan jaǵdaıattar anyqtala túsedi. Naqtylaı aıtqanda, saýda-sattyq oryndaryn usynýshy qojaıyndardyń, deldaldardyń, saýdagerler men satýshylardyń ar-uıaty men ımandylyǵynyń deńgeıi de búgingi ishki naryǵymyzdaǵy kóńil-kúıge yqpal etetini qaperimizde bolýy kerek.
Birde bazarǵa aıaq kıim alýǵa bardym. Kózim qap-qara, jalt-jult etken týflıge tústi. Satýshy jigit qunyn aıtty. Baǵasy qymbat eken. Soǵan qaramaı satýshynyń tamyryn basyp, shimirikpeı onyń suraǵan somasynyń jartysyna ber dedim. Anaý bastapqyda kelisińkiremeı turdy da, kóp oılanbastan kóne salǵany. Sodan rahmetimdi jetkize kelip, «Sen bastapqy usynǵan somańnyń jartysyna myna týflıdi bere salǵanyń qalaı? О́zińe ne qalady?» dedim. Ol kúlip turyp, «Eı aǵa, onyń ústinen 2-3 myń teńge qalmasa, satpaımyn ǵoı», dedi. Men ishteı oılanyp qaldym. Sonda ol álgi bastapqy somany bylaı qoıyp, jarty baǵasynyń ózinen paıda kórip tursa, taýaryn alǵashqyda eki ese qymbatqa saýdalaǵany da. Iá, mundaı kórinistermen talaı márte kezdestim.
Búginde dollar baǵamy kóterildi, janarmaı baǵasy ósti dep, óz taýar-laryn shamadan tys qymbattatyp jiberetinder kóp. Durys, ýaqytyna, jaǵdaıǵa qaraı baǵany ósirsin, biraq ol shamadan tys bolmaýy kerek qoı. Bul jerde ar-uıat pen ımandylyqtyń, qanaǵatshylyqtyń da basty ról oınaıtynyn moıyndaǵanymyz abzal.
Osy arada osydan birer jyl buryn ózim kýá bolǵan myna jaıtty aıta keteıin. Aqmola oblysynyń Aqmol aýylynan Astanaǵa qatynap jumys isteımin. Kóligimiz – taksı. Bir baǵytqa jol aqysy – 300 teńge. Taksıshi 4 adam almaı ornynan qozǵalmaıdy. Bir kúni taksıshiler janarmaıdyń 10 teńgege qymbattaǵanyn jeleý etip, jol aqyny 100 teńgege ósirdi. Benzın baǵasy 100 emes, 10 teńgege ǵana artqanyn biletin Selınograd aýdandyq ákimdiginiń ókilderi taksıshilerdi raıynan qaıtara almaı, birer kún ótkende retin taýyp, Astana-Aqmol baǵytyna arnaıy on eki oryndyq eki-úsh mashına shyǵaryp, araǵa dembil-dembil, arzan baǵaǵa júrgizip qoıdy. Aqyrynda taksıshiler tyǵyryqqa tirelip, nátıjesinde ákimshiliktiń degenine kónip, jol kireni 300 teńge etip, qaıta belgiledi. Osylaısha kún saıyn ár adamnan 300 teńge alyp, 3-4 reıs jasap, 7-8 myń teńge taýyp júrgen taksıshiler qanaǵatsyzdyqqa salynyp, qymbatshylyqty qoldan jasaǵany bar. Mine, dál osyndaı mysaldar elimizde jetkilikti.
Shaǵyn maqalamyzdyń tuzdyǵy retinde bir ańyz-ápsanany aıta ketsem artyqtyq etpes. Bir musylman saýdager mata satý úshin Indonezııaǵa baryp, ákelgen zatyna sharıǵatqa saı baǵa qoıady. Birde onyń satýshysy áldekimge bir matany joǵary baǵaǵa puldap, 5 rýpııa artyq tapqanyn aıtady. Saýdager sonda: «Bul matanyń quny 5 rýpııa, al ony 10 rýpııaǵa satqanyń durys emes. Ol artyq aqsha bizge adal bolmaıdy. Alǵan adamdy tap!» deıdi. Satýshy: «Men oǵan paıda túsirip tursam, ol ıesine qaıtar deıdi», dep ishteı narazylyq bildiredi. Satýshy qojaıynynyń ámirimen zat satqan adamyn taýyp, ertip keledi. Saýdager álgiden keshirim surap, artyq alǵan aqshasyn qaıtaryp beredi. Bul oqıǵa el patshasynyń qulaǵyna jetedi. Patsha álgi saýdagerdi shaqyrtyp alyp, «Bul eldegi alǵash ret basqanyń mal-múlkin jemeı, qaıtaryp bergen adam sensiń, munyń syry nede? – dep suraıdy. Sonda saýdager: «Men musylmanmyn. Bizdiń dinimizde saýda-sattyqta ádil bolýdy ámir etedi», deıdi. Buǵan tańyrqaǵan patsha ıslam týraly surap, onyń haq din ekenine kóz jetkizip, eline ıslam dinin qabyldaýǵa jarlyq etken kórinedi.
Biz ıslam dinin álimsaqtan tutynyp kele jatqan elmiz. Sondyqtan dinimizdi ustyn etip, ımandylyq pen qanaǵatshylyqty berik ustanyp tirshilik etýge túbegeıli bet bursaq, bizge eshqandaı qymbatshylyq óziniń qamytyn kıgize almaıdy, aǵaıyn.
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
