Taýly Qarabaq problemasy degende, eń aldymen, Elbasymyzdyń osy máselege qatysty bastamasy oıǵa oralady. Dálirek aıtqanda, 1992 jyldyń 27 tamyzynda Almatyda Qazaqstan Prezıdentiniń bastamashy bolýymen Taýly Qarabaqtaǵy qarýly qaqtyǵysty retteý máseleleri boıynsha úshjaqty kelisim bastalǵan edi. Oǵan Ázerbaıjannyń, Armenııanyń jáne Qazaqstannyń syrtqy ister mınıstrleri qatysty. Kelissózdiń birinshi týrynan keıin de, kelissóz aıaqtalǵan soń da oǵan qatysýshylardy Elbasymyz N.Á.Nazarbaev qabyldap, qazirgi kezdegi basty mindet qaqtyǵysty toqtatýdyń naqty joldaryn izdestirý ekenin atap ótken bolatyn.
Sol qabyldaýlar barysynda Ázerbaıjan men Armenııanyń mınıstrleri Qazaqstan basshysyna qantógisti toqtatýdaǵy qaıratkerligi jáne bitimgershilik qyzmeti úshin alǵystaryn bildirgen-di. Kelissózdiń qorytyndysy boıynsha qol qoıylǵan memorandýmda eki eldiń mınıstrleri Ázerbaıjan men Armenııanyń soǵys qımyldaryn 1992 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap toqtatýǵa daıyn ekendikteri málimdelgen. Bul merzim prezıdentter – N. Á. Nazarbaev, Á.Elshibeı jáne L.Ter-Petrosıan arasyndaǵy ýaǵdalastyq boıynsha kelisildi. Arada bir aptadaı ýaqyt ótkende, ıaǵnı 3 qyrkúıek kúni Ázerbaıjannyń Qazaq aýdany men Armenııanyń Idjevan aýdany aralyǵyndaǵy shekarada atalǵan eki el prezıdentteriniń, sondaı-aq Qazaqstan basshysynyń arnaıy ókilderiniń qatysýymen Ázerbaıjan men Armenııa arasyndaǵy soǵys qımyldaryn toqtatý týraly hattamaǵa qol qoıyldy.
Elbasymyzdyń bastamashy bolyp, bitimgershilik tanytýynyń arqasynda ornaǵan eki el arasyndaǵy tynyshtyq shırek ǵasyrǵa jýyq, naqty aıtqanda, ótken jyldyń sáýirine deıin saqtalyp keldi. Ras, ár jyldary qos taraptan da oq atylǵan oqıǵalar boldy, adam ólimine soqtyrǵan jaǵdaılar da kezdesti. Al ótken jylǵy sáýir aıynyń basynda tórt kúnge sozylǵan Ázerbaıjan men Armenııa áskerleri arasyndaǵy qarýly qaqtyǵys solardyń bárinen asyp tústi. Keıbir aqparattarǵa qaraǵanda, qaqtyǵys 200-deı adamnyń ómirin jalmaǵan. Taraptar bir-birine qarsy aýyr artıllerııa men tankke qarsy atys qarýlaryn da qoldanǵan. Budan bólek, osy jylǵy 4 shildede Armenııa áskerleriniń atqan zymyrandarynan Ázerbaıjannyń Alhanly eldi mekeninde eki jastaǵy qyz bala men onyń ájesi qaza tapqany jóninde aqparat ta tarady.
Birqatar sarapshylar Taýly Qarabaq problemasyn beıbit jolmen sheshý múmkin emes degen pikir aıtady. Munyń astarynda Ázerbaıjan men Armenııany keń kólemdegi qarýly qaqtyǵystarǵa «shaqyrý» jatqanyn baıqaý qıyn emes. Sebebi, ótken jylǵy sáýirdegi qaıǵyly jaǵdaıdan keıin eki tarap ta «soǵys qımyldaryn qaıta bastaýǵa» ketári emes ekendikterin ashyp aıtpasa da, ony ózderiniń is-áreketteri arqyly sezdirgendeı boldy. Onyń ústine, osy qaqtyǵysta Ázerbaıjan áskerleriniń armıandar baqylaýyndaǵy jerleriniń birshama aýmaǵyna qaıtadan baqylaý ornatýy ázerbaıjandyq qoǵamdastyqtyń óz qarýly kúshterine degen senimin oıatty.
Qarýly kúshter demekshi, 2006 jyldan resmı Baký ózderiniń qarýly kúshterin qarjylandyrý, qorǵanys salalaryn ozyq úlgidegi qarý-jaraq túrlerimen qamtamasyz etý máselelerine basymdyq bere bastady. Sondaı-aq, qazirgi kezde Baký men Erevan Taýly Qarabaq janjalyn retteýdegi EQYU-nyń Mınsk tobyna degen senimi azaıǵanyn, top jumysy toqyraýǵa ushyraı bastaǵanyn ashyq málimdep otyr. О́ıtkeni, Armenııa men Ázerbaıjan prezıdentteriniń ótken jylǵy Vena jáne Sankt-Peterbýrgtegi joǵary deńgeıdegi kezdesýleri kútkendegideı nátıje bermedi. Osy kezdesýlerde taraptar ózara yntymaqtastyqty bastaýǵa yńǵaı tanytady dep kútilgen edi. Al memleketter basshylarynyń endigi kezdesýin osy jyldyń sońyna qaraı ótkizý qarastyrylyp jatqany jóninde aqparat bar.
Jalpy, Taýly Qarabaq túıininiń qalaı jáne qashan sheshiletinin dóp basyp aıtý qıyn. Qos taraptyń da qoıatyn talaby, ózindik ustanymy bar. Baký Taýly Qarabaqtyń ózin ózi basqarýy Ázerbaıjannyń ishinde bolýy qajettigin talap etýde. Erevan Taýly Qarabaq halqy óz taǵdyryn Ázerbaıjannan tys aıqyndaýy tıis dep sanaıdy. Al ýaqyt bolsa zymyrap ótip jatyr. Ol bireýine – tıimdi, ekinshisine – tıimsiz. О́ıtkeni, máseleniń uzaqqa sozylýy úmitti azaıtady, kúdikti kóbeıtedi.
BUU kezinde Taýly Qarabaq máselesin beıbit jolmen retteýge baılanysty qararlar da qabyldaǵan. Halyqaralyq qoǵamdastyq bedeldi Uıymnyń qujattary negizinde osy túıindi problemanyń beıbit jaǵdaıda sheshilýine úmit artady.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
